ص ل ح
С-л-ҳ
صَلاَح : Фасоднинг зиддидир. Бу икки тушунчанинг аксар қўлланилиши феъллар билан боғлиқдир. Қуръонда صَلاَح сўзи баъзан فَسَاد нинг, баъзан эса سَيِّئَة нинг зидди сифатида ишлатилади: خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآَخَرَ سَيِّئًا : солиҳ амални бошқа ёмон амал билан аралаштирдилар (9/Тавба 102); وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا : Ислоҳ қилинганидан кейин ер юзида бузғунчилик қилманглар (7/Аъроф 56); وَالَّذِينَ آَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ : Иймон келтириб, солиҳ амалларни қилганлар, айнан ўшалар жаннат эгаларидир, улар у ерда абадий қолувчилардир (2/Бақара 82). Бу тушунча яна бошқа кўплаб оятларда ҳам учрайди.
صُلْح : Одамлар ўртасидаги адоватни бартараф этиш маъносидадир. Бу маънодан келиб чиқиб шундай дейилади: اِصْطَلَحوُا وَتَصَالَحُوا : Ўзаро адоватни бартараф этдилар/Ярашдилар. Аллоҳ буюради: وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ : Агар хотин эрининг хушкўрмаслигидан ёки воз кечишидан қўрқса, иккови ўзаро келишувга уринишларида уларга гуноҳ йўқдир. Келишув яхшироқдир (4/Нисо 128); وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا : Хотинларингиз орасида ҳар жиҳатдан адолатли бўлишга қанчалик уринманглар, бунга қурбингиз етмайди. Ҳеч бўлмаса, бирига бутунлай берилиб, бошқасини муаллақ осилиб қолгандек ташлаб қўйманглар. Агар орани тузатсангиз ва ҳақсизликдан сақлансангиз, шубҳасиз, Аллоҳ ўта мағфиратли ва меҳрибон Зотдир (4/Нисо 129); وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا : Агар мўминлардан икки тоифа бир-бирлари билан урушиб қолсалар, уларнинг ўртасини ислоҳ қилинглар (49/Ҳужурот 9); إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ : Албатта, мўминлар оға-инилардир. Бас, оға-иниларингизнинг ўртасини ислоҳ қилинглар (49/Ҳужурот 10).
Аллоҳ таолонинг инсонни ислоҳ қилиши баъзан уни солиҳ қилиб яратиш билан; баъзан вужудга келганидан сўнг ундаги фасодни бартараф этиш билан; баъзан эса унинг солиҳ бўлишига қарор қилиш билан бўлади. Аллоҳ буюради: وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ : Аллоҳ уларнинг аҳволларини яхшилади (47/Муҳаммад 2); يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ : Аллоҳ ишларингизни ўнглайди ва гуноҳларингизни мағфират қилади (33/Аҳзоб 71); وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي : Менинг зурриётимни ҳам ислоҳ қил (46/Аҳқоф 15); إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ : Аллоҳ бузғунчиларнинг ишларини ислоҳ қилмайди (10/Юнус 81); яъни бузғунчи ўз феълларида Аллоҳга хилоф иш тутади. Чунки у бузғунчилик (ифсод) қилади, Аллоҳ таоло эса барча феълларида салоҳни/яхшиликни кўзлайди. Шунинг учун Аллоҳ унинг ишини ислоҳ қилмайди.
صَالِح : Пайғамбар исмидир: قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا : Эй Солиҳ! Сен бундан олдин орамизда умид қилинадиган киши эдинг (11/Ҳуд 62).
صُلْح : Одамлар ўртасидаги адоватни бартараф этиш маъносидадир. Бу маънодан келиб чиқиб шундай дейилади: اِصْطَلَحوُا وَتَصَالَحُوا : Ўзаро адоватни бартараф этдилар/Ярашдилар. Аллоҳ буюради: وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ : Агар хотин эрининг хушкўрмаслигидан ёки воз кечишидан қўрқса, иккови ўзаро келишувга уринишларида уларга гуноҳ йўқдир. Келишув яхшироқдир (4/Нисо 128); وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا : Хотинларингиз орасида ҳар жиҳатдан адолатли бўлишга қанчалик уринманглар, бунга қурбингиз етмайди. Ҳеч бўлмаса, бирига бутунлай берилиб, бошқасини муаллақ осилиб қолгандек ташлаб қўйманглар. Агар орани тузатсангиз ва ҳақсизликдан сақлансангиз, шубҳасиз, Аллоҳ ўта мағфиратли ва меҳрибон Зотдир (4/Нисо 129); وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا : Агар мўминлардан икки тоифа бир-бирлари билан урушиб қолсалар, уларнинг ўртасини ислоҳ қилинглар (49/Ҳужурот 9); إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ : Албатта, мўминлар оға-инилардир. Бас, оға-иниларингизнинг ўртасини ислоҳ қилинглар (49/Ҳужурот 10).
Аллоҳ таолонинг инсонни ислоҳ қилиши баъзан уни солиҳ қилиб яратиш билан; баъзан вужудга келганидан сўнг ундаги фасодни бартараф этиш билан; баъзан эса унинг солиҳ бўлишига қарор қилиш билан бўлади. Аллоҳ буюради: وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ : Аллоҳ уларнинг аҳволларини яхшилади (47/Муҳаммад 2); يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ : Аллоҳ ишларингизни ўнглайди ва гуноҳларингизни мағфират қилади (33/Аҳзоб 71); وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي : Менинг зурриётимни ҳам ислоҳ қил (46/Аҳқоф 15); إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ : Аллоҳ бузғунчиларнинг ишларини ислоҳ қилмайди (10/Юнус 81); яъни бузғунчи ўз феълларида Аллоҳга хилоф иш тутади. Чунки у бузғунчилик (ифсод) қилади, Аллоҳ таоло эса барча феълларида салоҳни/яхшиликни кўзлайди. Шунинг учун Аллоҳ унинг ишини ислоҳ қилмайди.
صَالِح : Пайғамбар исмидир: قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا : Эй Солиҳ! Сен бундан олдин орамизда умид қилинадиган киши эдинг (11/Ҳуд 62).