بَشَرَة сўзи — терининг ташқи юзига бериладиган номлардан биридир. أَدَمَة эса унинг ички юзидир. Адибларнинг кўпчилиги шундай деган. Абу Зайд эса бунинг аксини айтган. Абул-Аббос ва бошқалар эса унинг хато айтганини таъкидлашган. Кўплиги بَشَرٌ ва أَبْشاَرٌ шаклида. Инсонга بَشَرٌ дейилишининг сабаби — унинг териси туксиз бўлиб, қаралганда бевосита териси кўриниб туришидир. Чунки бошқа ҳайвонларнинг териси ё жун, ё қил, ёки патлар билан қопланган. Инсон маъносидаги بَشَرٌ сўзи бир киши учун ҳам, кўплик учун ҳам ишлатилади. Аллоҳ таолонинг: أَنُؤْمِنُلِبَشَرَيْنِИкки башарга иймон келтирамизми, (23/Муъминун 47) сўзида иккилик шаклида ишлатилган. Қуръонда инсоннинг бадани, ташқи кўриниши кўзда тутилган ҳар бир ўринда, инсон ўрнига башар сўзи ишлатилган. Мисоллар: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءبَشَراًУ сувдан башар яратган Аллоҳдир (25/Фурқон 54); إِنِّي خَالِقٌبَشَراًمِنْ طِينٍАлбатта, Мен лойдан башар яратувчиман (38/Сод 71). Шунингдек, инсонлар дейилганда пайғамбарлардан юз ўгирган اَلْكُفَّار кофирлар кўзда тутилганда, улар учун ҳам بَشَرбашар сўзи ишлатилган: إِنْ هَذَا إِلاَّ قَوْلُالْبَشَرِБу фақат башар сўзидир (74/Муддассир 25); أَبَشَراًمِنَّا وَاحِداً نَتَّبِعُهُЎзимиздан бўлган бир башарга эргашамизми? (54/Қамар 24); مَا أَنتُمْ إِلاَّبَشَرٌمِثْلُنَاСизлар ҳам бизга ўхшаган одамлардан бошқа эмассизлар (64/Тағобун 6) деб инкор этганлари ва юз ўгирганлари сабаблидир. (18/Каҳф 110). Шу билан ўзи қайси хусусияти билан улардан ажралиб туришига эътибор қаратилган. (12/Юсуф 31) оятида ишлатган ибораси эса Ҳазрати Юсуфга нисбатан ҳурмат ва улуғлашни билдиради ҳамда унинг зоти инсон зотидан шарафлироқ ва қимматлироқ эканини кўрсатади. (2/Бақара 187). (3/Оли Имрон 39) шаклида ҳам ўқилган. Аллоҳ буюради: (15/Ҳижр 53-55). (3/Оли Имрон 170); (8/Анфол 10). (30/Рум 46), яъни ёмғирдан хушхабар беради. . 54- Уларнинг ўзаро саломлашуви жон куйдирувчи зарбадир. Шоирнинг қуйидаги сўзи биринчи маъносига кўрадир: 55 - Уларга ёрдам бер, улар хушхабар санаган нарсани сен ҳам хушхабар сана, Улар тор жойга тушганда сен ҳам туш.
(36/Ёсин 15); أَنُؤْمِنُ
لِبَشَرَيْنِ
مِثْلِنَا
Улар: ўзимизга ўхшаган икки башарга иймон келтирамизми, дедилар
(23/Муъминун 47); فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا
Башар бизни ҳидоят қиладими?
Яна шу маънода буюрган: أَنَا
بَشَرٌ
مِثْلُكُمْ
Албатта, мен ҳам сизлар каби бир башардирман
(18/Каҳф 110). Шу орқали инсонлар башарийликда тенг эканига, улар орасидаги фарқ эса эришган олий маърифатлари ва гўзал амаллари эканига эътибор қаратилган. Шунинг учун оятнинг давомида шундай дейилган: يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ
Фақат менга илоҳингиз ёлғиз Илоҳ экани ҳақида ваҳий қилинмоқда
(19/Марям 17) оятида ҳам бу сўз келган. Бу фаришталарни англатади. Бу сўз билан унинг оддий инсон қиёфасига кирганига ва унга инсон шаклида кўринганига эътибор қаратилган. Аллоҳ таолонинг: مَا هَـذَا
Масжидларда эътикофда ўтирган пайтингизда хотинларингиз билан қўшилманглар
(2/Бақара 187); فَاْلآنَ
بَاشِرُوهُنَّ
Энди хотинларингиз билан бемалол қўшилаверинглар
فُلاَنٌ مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ иборасининг изоҳи أَبْشَرَهُ الله وَآدَمَهُ жумласидир, яъни: Аллоҳ таоло унга мақталган тери ва кўнгил ато этган. Бу ибора ҳам зоҳирий, ҳам ботиний фазилатларни ўзида жамлаган комил инсон учун ҳам ишлатилади.
Баъзилар унинг маъноси кишининг ички дунёси юмшоқлиги, териси эса қаттиқлиги деганидир, дейишган. وأَبْشَرْتُ الرَّجُلَ وَبَشَّرْتُهُ وَبَشَرْتُه ибораси кишига юз терисининг ёзилишига сабаб бўладиган хурсанд қилувчи хабар/хушхабар беришни англатади. Бунинг сабаби — инсон хурсанд бўлганда, худди сув дарахтга ёйилгани каби, қон унинг ичида ёйилишидир. Бу сўзлар орасида бир қатор фарқлар борлиги ҳам аён. Чунки بَشَرْتُهُ умумийдир. أَبْشَرْتُهُ эса, أَحْمَدْتُهُ кабидир. بَشَرْتُهُ эса кўпликни ифодалаш учун ишлатилади. أَبْشَرَ феъли эса ҳам ўзлик, ҳам ўзликсиз шаклда ишлатилади.
بَشَرْتُهُ فَأَبْشَرَ дейилади, бу ибора хушхабар олиш ва хушхабар беришни англатади. Худди шу маънони ифодалаш учун أَبْشَرْتُهُ ҳам дейилади. Бу
يُبَشِّرُكَ
сенга хушхабар беради,
يَبْشُرُكَ
сенга башорат беради
ва يُبْشِرُكَ
сенга хушхабарни билдиради феъли каби ишлатилиши мумкин.
اِنَّ اللهَ
يُبَشِّرُكَ
بِيَحْيَ
Албатта, Аллоҳ сенга Яҳёнинг хушхабарини беради
Улар:
لاَ تَوْجَلْ إِنَّا
نُبَشِّرُكَ
بِغُلامٍ عَلِيمٍ قَالَ
أَبَشَّرْتُمُونِي
عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ
تُبَشِّرُونَ
قَالُوا
بَشَّرْنَاكَ
بِالْحَقِّ
Қўрқма, биз сенга билимдон бир ўғил хушхабарини берамиз. Иброҳим: Ёшим анча улғайган бўлса ҳам менга бу хушхабарни берасизларми? У ҳолда нимага таяниб хушхабар берасизлар? деди. Улар: сенга бу хушхабарни ҳақ ила берамиз, дедилар
Энди ваҳий узилди; мубашширотдан бошқаси қолмади. Булар эса солиҳ тушлардир; мўмин уларни кўради ёки унинг учун бошқа биров кўради
Аллоҳ буюради: فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ Ана ўшанга мағфират ҳақида хушхабар беринг (36/Ёсин 11); فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ Уларга аламли азоб ҳақида хушхабар беринг (3/Оли Имрон 21); بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً Мунофиқларга ўзлари учун аламли азоб борлиги ҳақида хушхабар беринг (4/Нисо 138); وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ Куфр келтирганларга аламли азоб ҳақида хушхабар беринг! (9/Тавба 3). Бу ерда сўзнинг истиора йўли билан ишлатилиши, уларнинг у ерда эшитиши мумкин бўлган энг хурсанд қилувчи хабар — азобга ташланишлари ҳақидаги хабар эканига эътибор қаратади. Бу шоирнинг қуйидаги сўзига ўхшайди:
54- تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ
Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзи ҳам шу маънода бўлиши тўғри бўлади: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ Уларга айт: Ҳозирча дунё неъматларидан имконингиз борича фойдаланиб қолинглар, чунки охири қайтиб борадиган жойингиз дўзах оловидир (14/Иброҳим 30).
Бундан ташқари, қуйидаги сўз ҳам шу маънодадир: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً وَهُوَ كَظِيمٌ Аммо уларнинг бирортасига Раҳмонга мисол қилиб айтган қиз фарзанди ҳақида хушхабар берилса, ўша кимсанинг юзи қоп-қора бўлиб кетади ва ғазабини ичига ютади (43/Зухруф 17).
أَبْشَرْتُ اْلأَرْضَ ибораси ернинг ўсимлиги чиройли кўкарганини англатади. Ибн Масъуднинг (р.а.) қуйидаги сўзи ҳам шу маънодадир: مَنْ أَحَبَّ اْلقُرْآنَ فَلْيُبَشِّرْ Ким Қуръонни севса, ўзини табриклаб қўйсин. Яъни: Бунга хурсанд бўлсин.
Ал-Фарро шундай дейди: Бу феъл шаддали ишлатилганда хушхабарни, шаддасиз ишлатилганда эса хурсандликни англатади. بَشَرْتُهُ فَبَشَّرَ Унга хушхабар бердим, у эса хурсанд бўлди дейилади, бу جَبَرْتُهُ فَجَبَرَ Унинг синган жойини боғладим, у эса тузалди, сўзи кабидир.
Сибавайҳ бу ҳақда: فَأَبْشَرَ феъли Ибн Қутайба томонидан шундай изоҳланган: Бу ибора بَشَرْتُ اْلأَدِيمَ иборасидан олинган бўлиб, терининг юзини юпқалаштиришни англатади. Яна дейди: Маъноси, فَلْيُضَمِّرْ نَفْسَهُ нафсини юпқалаштириб озғин қилсин ибораси кабидир. Худди: إِنَّ وَرَاءَنَا عَقَبَةٌ لاَ يَقْطَعُهَا إِلاَّ الضُّمَّرُ مِنَ الرَّجَالِ Бизнинг ортимизда шундай тик довон борки, уни фақат эркакларнинг озғин-чайирларигина ошиб ўта олади, деб ривоят қилинганидек.
تَباَشِيرُ النَّخِيلِ мавсумида биринчи бўлиб чиққан ҳўл хурмодир. Хушхабар берувчига бериладиган совғага البُشْرَى ва بُشَارَة ёки بِشَارَة деб ном берилади.
