ب ع ض
Б-ъ-з
Бир нарсанинг بَعْضِ и — унинг бир бўлагидир. Бу сўз бутунни назарда тутган ҳолда айтилади. Шунинг учун унинг қаршисида كُلٌ сўзи ишлатилади. Шу сабабли بَعْضُهُ ва كُلُّهُ дейилади. بَعْضٌ сўзининг кўплиги أَبعَاضٌ дир. Аллоҳ буюради: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ Баъзингиз бошқа баъзингизга душман бўлган ҳолда (2/Бақара 36); وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً Шундай қилиб, Биз золимларнинг баъзисини баъзисига дўст қилиб қўямиз (6/Анъом 129); وَيَلْعَنُ بَعْضُكُم بَعْضاً баъзингиз баъзингизни лаънатлайсизлар (29/Анкабут 25).
بَعَضْتُ كَذَا ибораси جَزَّأْتُهُ каби бўлиб, бир нарсани бўлак-бўлак қилиш деганидир. Абу Убайда шундай дейди: Исо очиқ-ойдин ҳужжатларни келтирган пайтда деди وَِلاُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ Сизларга ҳикмат билан ва ихтилоф қилаётган нарсаларингизнинг баъзисини баён қилиб бериш учун келдим (43/Зухруф 63) оятида келган بَعْضَ баъзиси сўзи كُلَّ ҳаммаси маъносидадир. Шоирнинг мана бу сўзи каби:
60- ( تَرَّاكُ أمْكِنَةٍ، إذَا لَمْ أرْضهَا )
أوْ يَرْتَبِطْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا
60- [Бир жойни ёқтирмасам, дарҳол тарк этаман]
Абу Убайднинг бу фикрида фикрий хато бор. Буни қуйидагича изоҳлаш мумкин. Нарсалар тўрт хилдир: 1. Баъзисини баён қилишда зарар бор. Шу сабабли Шариат Соҳибининг уни баён қилиши тўғри бўлмайди. Қиёматнинг вақти ва ўлим вақти каби. (7/Аъроф 184) ва бунга ўхшаш кўплаб оятлар ақлларни Уни танишга интилишга рағбатлантиради. 3. Баъзисини Аллоҳ таолонинг Ўзи баён қилиши шарт. Ўз шариатига хос қонунларнинг асосий қоидаларини кўрсатиш каби. 4. Шариат Соҳиби томонидан баён қилинган асослар доирасида етиб бориш мумкин бўлган масалалар. Бу эса аҳкомнинг фуръий масалалари кабидир. (43/Зухруф 63) сўзи билан буларнинг ҳаммаси назарда тутилган эмас. Бу — ичидан таассубни чиқариб ташлай олган киши учун очиқ-ойдин ҳақиқатдир. Шоирнинг: 61- деган сўзида назарда тутгани эса — ўзидир. Маъноси: деганидир. Лекин шоир буни очиқ эмас, таъриз йўли билан айтган; чунки одамларнинг кўпчилиги ўз ўлимини узоқ деб билишга мойил бўлади. Шу боис улар ўз ўлими ҳақида сўз юритишни истамайдилар.
بَعَضْتُ كَذَا ибораси جَزَّأْتُهُ каби бўлиб, бир нарсани бўлак-бўлак қилиш деганидир. Абу Убайда шундай дейди: Исо очиқ-ойдин ҳужжатларни келтирган пайтда деди وَِلاُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ Сизларга ҳикмат билан ва ихтилоф қилаётган нарсаларингизнинг баъзисини баён қилиб бериш учун келдим (43/Зухруф 63) оятида келган بَعْضَ баъзиси сўзи كُلَّ ҳаммаси маъносидадир. Шоирнинг мана бу сўзи каби:
60- ( تَرَّاكُ أمْكِنَةٍ، إذَا لَمْ أرْضهَا )
أوْ يَرْتَبِطْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا
60- [Бир жойни ёқтирмасам, дарҳол тарк этаман]
Абу Убайднинг бу фикрида фикрий хато бор. Буни қуйидагича изоҳлаш мумкин. Нарсалар тўрт хилдир: 1. Баъзисини баён қилишда зарар бор. Шу сабабли Шариат Соҳибининг уни баён қилиши тўғри бўлмайди. Қиёматнинг вақти ва ўлим вақти каби. (7/Аъроф 184) ва бунга ўхшаш кўплаб оятлар ақлларни Уни танишга интилишга рағбатлантиради. 3. Баъзисини Аллоҳ таолонинг Ўзи баён қилиши шарт. Ўз шариатига хос қонунларнинг асосий қоидаларини кўрсатиш каби. 4. Шариат Соҳиби томонидан баён қилинган асослар доирасида етиб бориш мумкин бўлган масалалар. Бу эса аҳкомнинг фуръий масалалари кабидир. (43/Зухруф 63) сўзи билан буларнинг ҳаммаси назарда тутилган эмас. Бу — ичидан таассубни чиқариб ташлай олган киши учун очиқ-ойдин ҳақиқатдир. Шоирнинг: 61- деган сўзида назарда тутгани эса — ўзидир. Маъноси: деганидир. Лекин шоир буни очиқ эмас, таъриз йўли билан айтган; чунки одамларнинг кўпчилиги ўз ўлимини узоқ деб билишга мойил бўлади. Шу боис улар ўз ўлими ҳақида сўз юритишни истамайдилар.