ب ت ر

بَتَر : Бу сўз ундан олдинги масдарга/ўзакка яқиндир. Лекин у дум кесишда ишлатилади. Сўнгра охирнинг узилиши ва давомининг кесилиши маъносида ҳам қўлланган. Агар бир кишининг ўрнини босадиган фарзанди бўлмаса, у ҳақда فُلاَنٌ أبْتَرُ фалончи абтардир, ибораси ишлатилади. وَأُبَاتِر رَجُلٌ أَبْتَرُ яхшиликда номи-нишони тилга олинмайдиган кишига айтилади. Хусусан رَجُلٌ أُبَاتِرُ деганда раҳм-шафқати йўқ одам тушунилади. Аллоҳ таолонинг номи зикр этилмаган нутққа ташбиҳ йўли билан خُطْبَةٌ بَتْرَاءُ деб ном берилган. Бу эса Расулуллоҳнинг (сав) كُلُّ أَمْرٍ لاَ يُبْدَأُ فِيهِ بِذِكْرِ اللهِ فَهُوَ أبْتَرُ Аллоҳнинг номи билан бошланмаган ҳар бир иш абтардир, деган сўзларидан олингандир.
Аллоҳ таолонинг: إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ اْلاَبْتَرُ Албатта, асл барча яхшиликлардан узилган — сизни ёмонловчининг ўзидир (108/Кавсар 3) деган сўзида келган أَبْتَر сўзи эса, номи-нишони ўчган одам деганидир. Бунинг сабаби шуки, улар: Муҳаммаднинг (ўғил] фарзанди йўқ, умри тугагач, номи-нишони йўқолиб кетади, деб ўйлаганлар. Аллоҳ таоло бу ерда, аслида унга адоват қилганнинг номи-нишони йўқолиб кетишига диққатни қаратган. У кишининг ўзига келсак, у Аллоҳ таоло васф қилганидек: وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ Зикрингизни ҳам юқори қилиб қўйдик (94/Шарҳ 4). Бу эса, уни мўминларнинг отаси қилиши, унга ўзини ва унинг ҳақ динини ҳимоя қиладиган кишиларни беришидир. Мўминларнинг Амири розияллоҳу анҳу қуйидаги сўзи билан бунга ишора қилган:
اَلْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِيَ الدَّهْرُ ، أعْيَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ، وَآثَارُهُمْ فِي اْلقُلوُبِ مَوْجُودَةٌ
Олимлар замон боқий экан, боқийдирлар; ўзлари йўқолиб кетади, асарлари эса ҳамиша қалбларда мавжуд бўлади.
Бу ҳол Пайғамбарнинг (сав) изидан борган олимлар учун шундай экан, у зотнинг ўз мақоми қанчалар юксак бўлишини ўйлаб кўрилсин; чунки унинг номини Аллоҳ таоло юксалтирди ва ўзини пайғамбарларнинг сўнггиси қилди. Салоту саломларнинг энг афзали унга ва бошқаларга бўлсин.