ب ط ل
Б-т-л
بَاطِل сўзи حَقٌّ сўзининг зидди бўлиб, чуқур текширилганда ҳеч қандай собит асоси бўлмаган нарса деганидир. Аллоҳ буюради: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ اْلبَاطِلُ Бу шундай. Аллоҳнинг Ўзи ҳақдир ва улар Ундан бошқага илтижо қилаётган нарсалари эса ботилдир (22/Ҳаж 62).
Ботил тушунчаси баъзан сўз ва феълларни ўлчашда ҳам қўлланилади. Бу феъл — بَطَلَ بُطُولاً وَبُطْلاً وبُطْلاَناً، وأَبْطَلَهُ эса, ўзгартирмоқ деганидир. Аллоҳ буюради: فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ Шундай қилиб, ҳақиқат юзага чиқди ва уларнинг қилган ҳамма ишлари ботил бўлди (7/Аъроф 118). Яна буюради: لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ Нима учун ҳақ устига ботилни ёпасизлар? (3/Оли Имрон 71).
Дунёвий ёки ухровий бирор фойдани кўзламай иш қиладиган кишига بَطَّال ва وَهُوَ ذُو بِطَّالَة деб ном берилади.
بَطَلَ دَمُهُ ибораси кишининг ўлдирилганига қарамай, қасоси олинмагани каби, диёти ҳам ундирилмаганини билдиради. Ўлим хавфига ўзини ташлайдиган мард кишига ҳам, унинг қони беҳуда кетиши эътиборга олиниб, بَطَلٌ деб ном берилади.
Шоир шундай дейди:
57- فَقُلْتُ لَهَا: لاَ تَنْكِحِيهِ فَإِنَّهُ
لأوَّلُ بُطْلٍ أَنْ يُلاَقِيَ مَجْمَعًا
57 - Унга айтдим: Унга турмушга чиқма, чунки
Ҳар қандай тўқнашувда у биринчи қаҳрамондир.
Бу ерда келган بُطْل сўзи мафъул маъносини ташувчи فُعْل вазнидир. Ёки ёмонлик қилмоқчи бўлганнинг қони беҳуда кетади деганидир. Биринчи маъно тўғрироқдир.
Қаҳрамонлик маъносини англатувчи феълнинг асосий шакллари قَدْ بَطُلَ الرَّجُلُ بُطُولَةً، صَارَ بَطَلاً тарзида келтирилади. بُطِّلَ ибораси эса البَطاَلَةَ га нисбат беришни билдиради. ذَهَبَ دَمُهُ بُطْلاً ибораси кишининг қони беҳуда кетганини англатади.
إِبْطَال эса бир нарсанинг бузилиши ва бартараф этилиши учун ишлатилади; бунинг ҳақ ёки ботил бўлиши фарқ қилмайди. Аллоҳ таоло шу маънода буюради: لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ Мақсад ҳақни юзага чиқариш ва ботилни буткул йўқ қилиш эди (8/Анфол 8). Ҳеч қандай ҳақиқати йўқ нарсани айтувчилар ҳақида ҳам бу феълнинг ишлатилиши учрайди. Шундайки: وَلَئِنْ جِئْتَهُم بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ Уларга бир оят келтирганингда куфр келтирган кимсалар: Сизлар анъаналарингизни бекор қилувчилардан бошқа эмассизлар, дейдилар (30/Рум 58); وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ Ўшанда Аллоҳнинг оятларини ботил қилишга уринувчилар зиён кўрадилар (40/Ғофир 78). Яъни, булар ҳақни бекор қилувчилардир.
Ботил тушунчаси баъзан сўз ва феълларни ўлчашда ҳам қўлланилади. Бу феъл — بَطَلَ بُطُولاً وَبُطْلاً وبُطْلاَناً، وأَبْطَلَهُ эса, ўзгартирмоқ деганидир. Аллоҳ буюради: فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ Шундай қилиб, ҳақиқат юзага чиқди ва уларнинг қилган ҳамма ишлари ботил бўлди (7/Аъроф 118). Яна буюради: لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ Нима учун ҳақ устига ботилни ёпасизлар? (3/Оли Имрон 71).
Дунёвий ёки ухровий бирор фойдани кўзламай иш қиладиган кишига بَطَّال ва وَهُوَ ذُو بِطَّالَة деб ном берилади.
بَطَلَ دَمُهُ ибораси кишининг ўлдирилганига қарамай, қасоси олинмагани каби, диёти ҳам ундирилмаганини билдиради. Ўлим хавфига ўзини ташлайдиган мард кишига ҳам, унинг қони беҳуда кетиши эътиборга олиниб, بَطَلٌ деб ном берилади.
Шоир шундай дейди:
57- فَقُلْتُ لَهَا: لاَ تَنْكِحِيهِ فَإِنَّهُ
لأوَّلُ بُطْلٍ أَنْ يُلاَقِيَ مَجْمَعًا
57 - Унга айтдим: Унга турмушга чиқма, чунки
Ҳар қандай тўқнашувда у биринчи қаҳрамондир.
Бу ерда келган بُطْل сўзи мафъул маъносини ташувчи فُعْل вазнидир. Ёки ёмонлик қилмоқчи бўлганнинг қони беҳуда кетади деганидир. Биринчи маъно тўғрироқдир.
Қаҳрамонлик маъносини англатувчи феълнинг асосий шакллари قَدْ بَطُلَ الرَّجُلُ بُطُولَةً، صَارَ بَطَلاً тарзида келтирилади. بُطِّلَ ибораси эса البَطاَلَةَ га нисбат беришни билдиради. ذَهَبَ دَمُهُ بُطْلاً ибораси кишининг қони беҳуда кетганини англатади.
إِبْطَال эса бир нарсанинг бузилиши ва бартараф этилиши учун ишлатилади; бунинг ҳақ ёки ботил бўлиши фарқ қилмайди. Аллоҳ таоло шу маънода буюради: لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ Мақсад ҳақни юзага чиқариш ва ботилни буткул йўқ қилиш эди (8/Анфол 8). Ҳеч қандай ҳақиқати йўқ нарсани айтувчилар ҳақида ҳам бу феълнинг ишлатилиши учрайди. Шундайки: وَلَئِنْ جِئْتَهُم بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ Уларга бир оят келтирганингда куфр келтирган кимсалар: Сизлар анъаналарингизни бекор қилувчилардан бошқа эмассизлар, дейдилар (30/Рум 58); وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ Ўшанда Аллоҳнинг оятларини ботил қилишга уринувчилар зиён кўрадилар (40/Ғофир 78). Яъни, булар ҳақни бекор қилувчилардир.