أ ث م

إثْم ва آثَام кишини савобдан ортда қолдирадиган/яхшиликдан тўсадиган ишларнинг номидир; кўплиги آثَامٌ шаклидадир. Унда секин юриб кечикиш маъноси ҳам бўлгани учун шоир шу маънода шундай дейди:
6- جمَاِليَةٌ تَغْتَلِي بِالرَّادِفِ *** إذَا كَذَّبَ اْلآثِمَاتُ الْهَجِيرَا
6- Йирик урғочи туя; иккинчи бир чавандоз билан ҳам тез юради;
Секин юрувчи туялар кун ўртасида ёлғонга чиқарганларида.
فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ : Уларда катта бир гуноҳ бор ва одамлар учун баъзи манфаатлар (2/Бақара 219); оятидаги إثْمٌ ичкилик ва қиморда яхшиликлардан тўсадиган хусусият бор, деган маънодадир. Феъл قَدْ أَثِمَ إثْمًا وَأثَامًا فَهُوَ آثِمٌ وَأثِيمٌ шаклида ишлатилади ва унинг барча маънолари шу асосга бориб тақалади. تَأَثَّمَ эса гуноҳидан қутулди деганидир. Худди تَحَوَّبَ катта гуноҳидан ва تَحَرَّجَ қийинчилигидан қутулди феълларида бўлганидек.
Ёлғоннинг إثْم деб аталиши, унинг гуноҳ доирасига киргани учундир. Бу инсоннинг ҳайвон деб аталишига ўхшайди. Чунки инсон ҳам ҳайвон тушунчаси доирасига киради.
أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ : Кибр туйғуси уни гуноҳга етаклайди (2/Бақара 206), оятидаги إثْمٌ кибр туйғуси уни гуноҳкор қиладиган ишни қилишга ундади, деганидир. وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَاماً Буни қилган киши асаман билан юзлашади (25/Фурқон 68) оятидаги أثَامًا эса азобан/бир азоб, деганидир. Бу ерда азоб гуноҳдан келиб чиққани учун асаман деб аталган. Бу — ўсимлик ва мойнинг ундан ҳосил бўлгани учун надий/нам, шабнам деб аталишига ўхшайди. Шу ўринда шоир шундай дейди:
7- تَعَلَّى النَّدَى فِي مَتْنِهِ وَتَحَدَّرَا
7- Сиртида шабнам кўтарилиб, юмалаб тушди.
Баъзиларга кўра, асаман билан юзлашадининг маъноси — бу уни гуноҳлар қилишга ундайди; бу эса кичик нарсаларнинг каттасига йўл очиши сабаблидир. فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيّاً Яқинда ғаййа билан юзлашадилар (19/Марям 59) ояти эса шу ҳар икки маънода талқин қилинган.
آثِم : Бир гуноҳни ўз зиммасига олгандир: آثِمٌ قَلْبُهُ : Қалби гуноҳкор бўлган (2/Бақара 283).
Бир ҳадисда إِثْْم сўзининг қаршисига بِرّ сўзи қўйилган: اَلْبِرُّ مَا اطْمَأَنَّتْ إلَيْهِ النَّفْسُ، وَاْلإثْمُ مَا حَاكَ فِي صَدْرِكَ
اَلْبِرُّ [яхшилик], кўнглинг таскин топадиган нарсадир; الإِثْمِ [гуноҳ] эса кўксингга қийинчилик келтирадиган нарсадир. Расулуллоҳнинг бу сўзи яхшилик ва гуноҳнинг ҳукмини белгилайди; уларнинг ўзини таърифлаш эмас. Оятда: مُعْتَدٍ أَثِيمٍ : Тажовузкор гуноҳкор (68/Қалам 12) дейилган. Бу أَثِيمٍ / آثِمٌ : Гуноҳкор, деганидир. يُسَارِعُونَ فِي الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ : Улар гуноҳ ва душманлик қилишга шошиладилар/уларга жиддий ёпишадилар (5/Моида 62). Дейиладики, إثْم сўзи билан қуйидаги оят кабиларга ишора қилинмоқда: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللّهُ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ : Ким Аллоҳ нозил қилган нарсани жорий этмас/амал қилмас экан; ана ўшалар айнан кофирлардир (5/Моида 44); عُدْوَان сўзи билан эса: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أنْزَلَ اللّهُ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ : Ким Аллоҳ нозил қилган нарсани жорий этмас/амал қилмас экан; ана ўшалар айнан золимлардир (5/Моида 45). Бунга кўра, ал-исм/гуноҳ, ал-удвондан/тажовузкорликдан кўра умумийроқдир.