أ خ ذ
А-х-з
أَخْذ Бир нарсани тутмоқ, қўлга киритмоқ ёки эга бўлмоқ деганидир. أَخَذَ феъли баъзан ҳақиқий маънода тутмоқ маъносини англатади: مَعَاذَ اللّهِ أَن نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ Нарсамизни ҳузуридан топиб олган кимсадан бошқасини олиб қолишимиздан Аллоҳ сақласин (12/Юсуф 79); баъзан эса ушламоқ маъносини англатади: لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ Уни ҳеч қандай мудроқ тутмас, ҳеч қандай уйқу ҳам (2/Бақара 255).
أَخَذَتْهُ الْحُمَّى безгак тутди ҳам дейилади. Аллоҳ таоло бу маънода: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ Зулм қилганларни даҳшатли қичқириқ тутди (11/Ҳуд 67); فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ اْلآخِرَةِ وَاْلأُولَى Аллоҳ уни охиратнинг жазоси ва аввалгисининг жазоси сифатида ушлаб қўйди (79/Нозиот 25); وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى Мана шундай, Роббинг юртларни ушлаганда шундай ушлайди (11/Ҳуд 102) деб буюради.
Шунинг учун асир тушган кишига ҳам أَخِيذ ва مَأْخُوذٌ ушланган деб ном берилади. اِتِّخَاذ бир нарсани ўзига олмоқ ҳам шу феълнинг ифтиол бобидир. Бу ҳолда икки мафъул олади ва جَعْل қилмоқ, этмоқ феълининг ўрнини босади. Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятлари шу маънодадир: لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى Яҳудийлар ва насронийларни дўст қилиб олманглар (5/Моида 51); أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاء Ёки Ундан ўзга дўстлар тутиб олдиларми? (42/Шуро 9); فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيّاً Сиз уларни масхара қилдингиз (23/Муъминун 110); أ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَّ إِلَـهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ Сенми одамларга Аллоҳни қўйиб, мени ва онамни икки худо қилиб олинглар деб айтдинг? (5/Моида 116); وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِم Агар Аллоҳ одамларни зулмлари туфайли ушлайдиган бўлса (16/Наҳл 61).
Бу ерда айнан مُؤَاخَذَة ўзагининг ишлатилгани жазолаш ва қилмишларининг жазосини бериш маъносига эътиборни қаратиш учундир; чунки улар кўплаб неъматларга эга бўлганлари ҳолда, бунга шукр билан жавоб қайтармаганлар.
فُلاَنٌ مَأْخُوذٌ Фалончи ушланган, унда жин тутиши ҳолати бор. فُلاَنٌ يَأْخُذُ مَأْخَذَ فُلاَنٍ ибораси фалончи киши фалончининг қилганини қилади, борган жойига боради, деганидир. رَجُلٌ أَخِيذٌ ва بِهِ أُخُذٌ ибораси эса кўз оғриғидан киноядир. إِخَاذَة ва إِخَاذ эса кишининг ўзи учун олган жойига дейилади. ذَهَبُوا وَمَنْ أَخَذَ أَخْذَهُمْ وَإِخْذَهُمْ (сўзи эса) улар ҳам кетдилар, уларнинг ахлоқи, кийим-кечаги ва йўлига эргашганлар ҳам, маъносини англатади.
أَخَذَتْهُ الْحُمَّى безгак тутди ҳам дейилади. Аллоҳ таоло бу маънода: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ Зулм қилганларни даҳшатли қичқириқ тутди (11/Ҳуд 67); فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ اْلآخِرَةِ وَاْلأُولَى Аллоҳ уни охиратнинг жазоси ва аввалгисининг жазоси сифатида ушлаб қўйди (79/Нозиот 25); وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى Мана шундай, Роббинг юртларни ушлаганда шундай ушлайди (11/Ҳуд 102) деб буюради.
Шунинг учун асир тушган кишига ҳам أَخِيذ ва مَأْخُوذٌ ушланган деб ном берилади. اِتِّخَاذ бир нарсани ўзига олмоқ ҳам шу феълнинг ифтиол бобидир. Бу ҳолда икки мафъул олади ва جَعْل қилмоқ, этмоқ феълининг ўрнини босади. Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятлари шу маънодадир: لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى Яҳудийлар ва насронийларни дўст қилиб олманглар (5/Моида 51); أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاء Ёки Ундан ўзга дўстлар тутиб олдиларми? (42/Шуро 9); فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيّاً Сиз уларни масхара қилдингиз (23/Муъминун 110); أ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَّ إِلَـهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ Сенми одамларга Аллоҳни қўйиб, мени ва онамни икки худо қилиб олинглар деб айтдинг? (5/Моида 116); وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِم Агар Аллоҳ одамларни зулмлари туфайли ушлайдиган бўлса (16/Наҳл 61).
Бу ерда айнан مُؤَاخَذَة ўзагининг ишлатилгани жазолаш ва қилмишларининг жазосини бериш маъносига эътиборни қаратиш учундир; чунки улар кўплаб неъматларга эга бўлганлари ҳолда, бунга шукр билан жавоб қайтармаганлар.
فُلاَنٌ مَأْخُوذٌ Фалончи ушланган, унда жин тутиши ҳолати бор. فُلاَنٌ يَأْخُذُ مَأْخَذَ فُلاَنٍ ибораси фалончи киши фалончининг қилганини қилади, борган жойига боради, деганидир. رَجُلٌ أَخِيذٌ ва بِهِ أُخُذٌ ибораси эса кўз оғриғидан киноядир. إِخَاذَة ва إِخَاذ эса кишининг ўзи учун олган жойига дейилади. ذَهَبُوا وَمَنْ أَخَذَ أَخْذَهُمْ وَإِخْذَهُمْ (сўзи эса) улар ҳам кетдилар, уларнинг ахлоқи, кийим-кечаги ва йўлига эргашганлар ҳам, маъносини англатади.