КАҲФ СУРАСИ

Каҳф сураси 110 оятдан иборат бўлиб, Маккада нозил бўлган. “Каҳф” деб, “ғор”га айтилади. Сурада Роббиларига иймон келтирган йигитлар ўша даврнинг золим подшоҳи зулмидан қочиб, иймонларини сақлаш мақсадида ғорга кириб оладилар ва ўша ерда илоҳий мўъжизалар содир бўлади. Шу сабабли сура “каҳф”, яъни ғор деб ном олган.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

РАҲМОН ВА РАҲИМ БЎЛГАН АЛЛОҲ НОМИ БИЛАН

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ٓي اَنْزَلَ عَلٰى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا ۜ۔ (١)

1. Бандаси Муҳаммадга ҳикмат тўла китобни нозил қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин. Уни одамларни шубҳа остига қўядиган заррача зиддият ва эгрилик қилмади.

قَيِّمًا لِيُنْذِرَ بَأْسًا شَد۪يدًا مِنْ لَدُنْهُ وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِن۪ينَ الَّذ۪ينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ اَجْرًا حَسَنًاۙ (٢)

2. Қуръон ҳақ ва тўғридир. Ўз ҳузуридан келадиган қаттиқ азоб билан огоҳлантириш ва яхши ишларни қиладиган мўминларга чиройли мукофот хушхабарини бериш учун нозил бўлган.

مَاكِث۪ينَ ف۪يهِ اَبَدًاۙ (٣)

3. Мўминлар у ерда абадий қолувчилардир.

وَيُنْذِرَ الَّذ۪ينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَدًاۗ (٤)

4. Шунингдек, “Аллоҳнинг боласи бор” деганларни огоҳлантириш учун ҳам китобни нозил қилди.

مَا لَهُمْ بِه۪ مِنْ عِلْمٍ وَلَا لِاٰبَٓائِهِمْۜ كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ اَفْوَاهِهِمْۜ اِنْ يَقُولُونَ اِلَّا كَذِبًا (٥)

5. Зотан, мушрикларнинг ўзларида ҳам ота-боболарида ҳам у ҳақида ҳеч қандай илм йўқдир. Оғизларидан чиқаётган бу сўз жуда оғирдир. Улар фақат ёлғон сўзни айтяптилар.

فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلٰٓى اٰثَارِهِمْ اِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهٰذَا الْحَد۪يثِ اَسَفًا (٦)

6. Эй Муҳаммад, улар ушбу Аллоҳдан нозил бўлган сўзга иймон келтирмасалар, эҳтимол, сиз уларнинг ортидан, афсуслик билан ўзингизни ҳалок қилмоқчи бўларсиз?!

اِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْاَرْضِ ز۪ينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا (٧)

7. Албатта, Биз одамлардан қайси бирлари чиройлироқ амал қилишларини синаш учун Ер юзидаги бор нарсани унга зийнат қилиб қўйдик.

وَاِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَع۪يدًا جُرُزًاۜ (٨)

8. Агар Биз хоҳласак, албатта, Ернинг устини зийнатсиз ҳолда сип-силлиқ ва қуп-қуруқ тупроқ қилиб ҳам қўювчидирмиз.

اَمْ حَسِبْتَ اَنَّ اَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّق۪يمِ كَانُوا مِنْ اٰيَاتِنَا عَجَبًا (٩)

9. Балки, сиз ғор ва уларнинг қиссалари ёзилган битик эгалари ҳақидаги ривоятдан хабардор бўлгач, бу Бизнинг охират рост эканлиги тўғрисидаги оятларимизнинг энг ажойиби, – деб ўйлагандирсиз?

Изоҳ: Исо алайҳиссалом даврларидан кейин насроний динига амал қиладиган диндор кишилар жуда ҳам камайиб, ҳар хил бутларга сиғиниш авж олиб кетган бир пайтлар эди. Бунинг асосий сабабчиси Румнинг ўша пайтдаги шоҳи Дақёнус эди. Чунки у насронийларни диндан қайтариб бут ва санамларга сиғинишни талаб қилар, бўйсунмаганларни қатл этишга буйруқ берган эди. Дақёнуснинг бундай зулмидан қутулиш ва асил насроний динини асраб қолиш учун ёлғиз Аллоҳнинг розилигини истаб, ўз юртини тарк этган ва уларни қўриқлаб борувчи итлари билан тоғдаги бир ғорга яширинган бир гуруҳ йигитларни Аллоҳ уч юз йил ўша ғорда ухлатиб қўяди. Ғор оғзидаги тошга йигитларнинг номлари битиб қўйилади. Шунча вақтдан кейин умуман бошқа бир шоҳлик вақтига келиб Аллоҳнинг инояти билан ўйғонишади. Ушбу оятдаги “ғор ва битик эгалари” – деган жумлалар шу воқеа ҳақидадир. Бундан ташқари, оятнинг мазмуни охиратда қайта тирилиш борлиги ва ҳақлигига ҳам бир исботдир.

اِذْ اَوَى الْفِتْيَةُ اِلَى الْكَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَٓا اٰتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ اَمْرِنَا رَشَدًا (١٠)

10. Қачонки, йигитлар ғорга паноҳ истаб бориб: “Эй Роббимиз, бизларга Ўз ҳузурингдан раҳмат ато этгин ва мақсадимизга эришишимиз учун бу ишимизни бизларга осон қилгин”, – дедилар.

فَضَرَبْنَا عَلٰٓى اٰذَانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِن۪ينَ عَدَدًاۙ (١١)

11. Бас, Биз уларни ўша ғорда “қулоқларига уриб” узоқ йиллар давом этадиган уйқуга кетказиб қўйдик.

ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ اَيُّ الْحِزْبَيْنِ اَحْصٰى لِمَا لَبِثُٓوا اَمَدًا۟ (١٢)

12. Сўнгра уларнинг ичидаги қанча ухлаганлари ҳақида тортишадиган икки гуруҳдан қайси бири турган муддатларини тўғри ҳисоблаганини билиш учун уларни қайта уйғотдик.

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَاَهُمْ بِالْحَقِّۜ اِنَّهُمْ فِتْيَةٌ اٰمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًىۗ (١٣)

13. Эй Расулим, Биз сизга уларнинг хабарини рўй-рост айтиб берамиз. Дарҳақиқат, улар Роббиларига иймон келтирган ва Биз уларга ҳидоятни зиёда қилган йигитлардир.

وَرَبَطْنَا عَلٰى قُلُوبِهِمْ اِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ لَنْ نَدْعُوَ۬ا مِنْ دُونِه۪ٓ اِلٰهًا لَقَدْ قُلْنَٓا اِذًا شَطَطًا (١٤)

14. Биз уларнинг қалбларини иймон билан қувватлантирдик. Ўшанда улар золим шоҳ қаршисида туриб: “Бизнинг Роббимиз осмонлар ва Ернинг Парвардигоридир. Ундан бошқа Илоҳга асло илтижо қилмаймиз. Акс ҳолда, ноҳақ сўзни айтган бўламиз”, – дедилар.

هٰٓؤُ۬لَٓاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِه۪ٓ اٰلِهَةًۜ لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍۜ فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرٰى عَلَى اللّٰهِ كَذِبًاۜ (١٥)

15. Ана у қавмимиз эса Ундан бошқаларни илоҳ қилиб олдилар. Қани, у бутларга илоҳ экани ҳақида бирор аниқ ҳужжат келтира олармикинлар?! Бас, Аллоҳ шаънига ёлғон уйдирган одамдан ҳам золимроқ ким бор?!

وَاِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ اِلَّا اللّٰهَ فَأْوُ۫ٓا اِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِه۪ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ اَمْرِكُمْ مِرْفَقًا (١٦)

16. Уларга: “Модомики мушриклардан ва Аллоҳдан бошқага сиғинаётган нарсаларидан узоқлашмоқчи экансизлар, унда ғорга қочиб, паноҳ изланглар. Шунда Роббингиз сизларга Ўз раҳматини ёяди ва сизга ишингизда осонлик яратади”, – деб айтилди.

وَتَرَى الشَّمْسَ اِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَم۪ينِ وَاِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ ف۪ي فَجْوَةٍ مِنْهُۜ ذٰلِكَ مِنْ اٰيَاتِ اللّٰهِۜ مَنْ يَهْدِ اللّٰهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِۚ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا۟ (١٧)

17. Йигитлар ухлаб ётганларида қуёш чиқишда уларнинг уйқуларига азият бермаслик учун ғорларининг ўнг тарафидан ўтиб кетганини, ботишда эса уларнинг чап томони бўйлаб йироқлашиб кетганини ва улар эса ҳамон унинг кенг жойида ётганларини кўрасиз. Бу ҳам Аллоҳнинг мўъжизаларидан биридир. Аллоҳ кимни ҳидоят қилса, бас, у ҳидоят топувчидир. Кимни адаштирса, бас, унга тўғри йўл кўрсатувчи ва на бир дўст топа олмайсиз.

وَتَحْسَبُهُمْ اَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌۗ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَم۪ينِ وَذَاتَ الشِّمَالِۗ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَص۪يدِۜ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا (١٨)

18. Улар уйқуда бўлсалар ҳам, кўзлари очиқ ва ҳаракатланиб турганлари учун сен уларни уйғоқ, деб ўйлайсан. Биз уларни баданларидан ерга тегиб турган томони чириб кетмаслиги учун ўнг томон ва чап томонга айлантириб турар эдик. Уларнинг итлари эса олд оёқларини остонага узатиб ётар эди. Агар бирдан уларнинг устидан чиқиб қолсанг, даҳшатга тушиб, улардан юз ўгириб қочган бўлар эдинг.

وَكَذٰلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَٓاءَلُوا بَيْنَهُمْۜ قَالَ قَٓائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْۜ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍۜ قَالُوا رَبُّكُمْ اَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُٓوا اَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هٰذِه۪ٓ اِلَى الْمَد۪ينَةِ فَلْيَنْظُرْ اَيُّهَٓا اَزْكٰى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ اَحَدًا (١٩)

19. Ўзаро савол-жавоб қилишлари учун уларни қандай ухлатиб қўйган бўлсак ана шундай уйғотдик. Улардан бири: “Қанча муддат уйқуда қолдингиз?, – деди. Уларнинг айримлари: “Бир кун ёки ярим кун”, – дедилар. Баъзилари эса: “Қанча ухлаб қолганимизни фақат Роббингиз тўғри билувчироқ, энди бир кишини мана шу пулингиз билан шаҳарга юборинглар у энг покиза таомларни қараб ундан сизларга озуқа олиб келсин. У диққатли бўлсин ва сизларни бировга сездириб қўймасин”, – дедилар.

اِنَّهُمْ اِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ اَوْ يُع۪يدُوكُمْ ف۪ي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُٓوا اِذًا اَبَدًا (٢٠)

20. Агарда у шаҳар аҳллари сизлардан хабардор бўлиб қолсалар, сизларни тошбўрон қиладилар ёки сизларни ўз динларига қайтарадилар ва ундай бўлса, ҳеч қачон нажот топа олмайсизлар.

وَكَذٰلِكَ اَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُٓوا اَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَاَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ ف۪يهَاۚ اِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ اَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًاۜ رَبُّهُمْ اَعْلَمُ بِهِمْۜ قَالَ الَّذ۪ينَ غَلَبُوا عَلٰٓى اَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا (٢١)

21. Шундай қилиб, уларга Аллоҳнинг қайта тирилтириш ҳақидаги ваъдаси ҳақ эканини ва қиёмат соатининг келиши, шубҳасиз эканини билишлари учун ғор эгалари воқеасидан одамларни хабардор қилдик. Улар вафот этган пайтда одамлар ўзаро уларнинг ишлари ҳақида тортиша бошладилар. Баъзи кишилар: “Бас, уларнинг устига хотира учун бинолар қуринглар. Роббилари уларни яхши билувчидир”, – дедилар. Ишлари юзасидан уларга устун келганлари эса: “Аксинча, биз, албатта, уларнинг устига бир масжид қуриб оламиз”, – дедилар.

Изоҳ: Сурада Алллоҳнинг ваъдаси дейилганда охират куни бўлиши ҳақлиги яна бир эслатилмоқда ва буни одамлар билишлари учун уларни бундан хабардор қилиниши баён қилинади.

سَيَقُولُونَ ثَلٰثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْۚ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِۚ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْۜ قُلْ رَبّ۪ٓي اَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ اِلَّا قَل۪يلٌ۠ فَلَا تُمَارِ ف۪يهِمْ اِلَّا مِرَٓاءً ظَاهِرًۖا وَلَا تَسْتَفْتِ ف۪يهِمْ مِنْهُمْ اَحَدًا۟ (٢٢)

22. Ҳали яҳудий ва насронийларнинг айримлари ўша Асҳоб ул-Каҳфнинг адади ҳақида: “Улар уч киши эди, тўртинчилари итларидир”, – дейдилар. Яна бошқалари: “Улар бешта бўлиб, олтинчилари итларидир”, – дея тахмин гап айтиб, ғайбга тош отадилар. Шунингдек, яна: “Улар еттитадирлар, саккизинчилари итларидир”, – дейишади. Эй Муҳаммад: “Уларнинг саноғини Роббим энг яхши билувчидир. Уларни жуда оз киши билади”, – деб айтинг. Бас, улар хусусида тортишманг, фақат ваҳий асосида очиқ мунозара қилинг. Ҳамда Асҳоби Каҳф ҳақида уларнинг бирортасидан фатво сўраманг.

وَلَا تَقُولَنَّ لِشَا۬يْءٍ اِنّ۪ي فَاعِلٌ ذٰلِكَ غَدًاۙ (٢٣)

23. Шунингдек, бирон нарса ҳақида: “Буни эртага, албатта, қилувчиман”, – дея асло айтманг.

اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ اللّٰهُۘ وَاذْكُرْ رَبَّكَ اِذَا نَس۪يتَ وَقُلْ عَسٰٓى اَنْ يَهْدِيَنِ رَبّ۪ي لِاَقْرَبَ مِنْ هٰذَا رَشَدًا (٢٤)

24. Фақат “Иншоаллоҳ, Аллоҳ хоҳласа”, – деб айтинг. Агар бу сўзни унутган пайтингизда, ёдингизга келган заҳоти Роббингизни зикр қилинг. Ҳамда: “Шояд, Роббим мени бундан ҳам яқинроқ тўғри йўлга ҳидоят қилса”, – деб айтинг.

Изоҳ: Яҳудийлар қурайшлик арабларга қарата: “Бориб Муҳаммаддан сўранглар-чи, агар ҳақиқатан, ҳам пайғамбар бўлса, сизларга руҳ ҳақида, Асҳоб ул-Каҳф ва Зулқарнайн тўғрисида хабар берсин”, – дейишади. Улар келиб пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан шу ҳақда, сўраганларида, у зот: “Эртага келинглар, албатта, сизларга жавоб қилурман”, – дейдилар, лекин “Инша Аллоҳ” демайдилар. Ушбу оятлар бир қанча вақт ваҳий келиши тўхтаб, сўнгра пайғамбар алайҳиссаломга бир танбеҳ бўлиб нозил бўлган экан.

وَلَبِثُوا ف۪ي كَهْفِهِمْ ثَلٰثَ مِائَةٍ سِن۪ينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا (٢٥)

25. Йигитлар ғорларида уч юз йил уйқуда қолдилар. Айримлар унга яна тўққиз йилни зиёда қилдилар.

Изоҳ: Ушбу оятда Асҳоб ул-Каҳфни ўз ғорларида шамсий ҳисоб билан уч юз йил турганлари ҳақида хабар берилмоқда. Қўшимча тўққиз йил эса қамарий ҳисобдан келиб чиққан. Чунки шамсий ҳисобдаги юз йил қамарий ҳисобда бир юз уч йилга тўғри келади.

قُلِ اللّٰهُ اَعْلَمُ بِمَا لَبِثُواۚ لَهُ غَيْبُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ اَبْصِرْ بِه۪ وَاَسْمِعْۜ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِه۪ مِنْ وَلِيٍّۘ وَلَا يُشْرِكُ ف۪ي حُكْمِه۪ٓ اَحَدًا (٢٦)

26. Эй Муҳаммад, уларга: “Уларнинг қанча муддат ғорда қолганларини Аллоҳ энг яхши билувчидир. Осмонлар ва Ернинг сирлари фақат Унга оиддир. У нақадар мукаммал кўрувчи ва эшитувчидир! Ўша одамлар учун Ундан ўзга бирор дўст йўқдир. Аллоҳ Ўз ҳукмида ҳеч кимни шерик қилмайди”, – деб айтинг.

وَاتْلُ مَٓا اُو۫حِيَ اِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَۚ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِه۪ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِه۪ مُلْتَحَدًا (٢٧)

27. Эй Муҳаммад, сизга ваҳий қилинган Роббингизнинг китобини тиловат қилинг. Унинг сўзларини ўзгартирувчи йўқ. Ундан бошқа асло ҳеч қандай паноҳни топа олмайсиз.

Изоҳ: Оят Қурайш кофирлари пайғамбар алайҳиссаломга: “Бундан бошқа Қуръон келтирсанг ёки унинг оятларини ўзгартирсанг, бизлар ҳам сенга иймон келтирар эдик”, – дея залолатга кетганида нозил бўлган.

وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذ۪ينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰوةِ وَالْعَشِيِّ يُر۪يدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْۚ تُر۪يدُ ز۪ينَةَ الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ اَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوٰيهُ وَكَانَ اَمْرُهُ فُرُطًا (٢٨)

28. Сиз ўзингизни эртаю кеч Унинг юзини ирода қилиб, Роббиларига илтижо қиладиган зотлар билан бирга тутинг. Ўткинчи дунё ҳаётининг зийнатини хоҳлаб, улардан икки кўзингизни бурманг. Қалбини Ўз зикримиздан ғофил қилиб қўйганларимизга ва ҳавойи нафсига эргашиб, иши издан чиққанларга итоат қилманг.

Изоҳ: Залолатга берилган мушриклар Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламни турли йўллар билан синовдан ўтказишни кўзлаб юришган. Бир куни Макка зодагонлари Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг олдиларига бориб: “Ёнингдан Суҳайб, Аммор, Солмон каби қулларни қувсанг, бизлар ҳам сенга эргашар эдик”, – дейишади. Аллоҳ таоло кофирларнинг бу хийла-найрангларига ва алдовларига учмасликни ва уларга эргашмасликни буюриб, ўз пайғамбарига юқоридаги оятни нозил қилади.

وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَٓاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَٓاءَ فَلْيَكْفُرْۙ اِنَّٓا اَعْتَدْنَا لِلظَّالِم۪ينَ نَارًاۙ اَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَاۜ وَاِنْ يَسْتَغ۪يثُوا يُغَاثُوا بِمَٓاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَۜ بِئْسَ الشَّرَابُۜ وَسَٓاءَتْ مُرْتَفَقًا (٢٩)

29. Эй Расулим, уларга: “Бу Қуръон Роббингиз томонидан келган ҳақиқатдир. Бас, хоҳлаган киши иймон келтирсин, хоҳлаган кимса кофир бўлсин”, – деб айтинг. Албатта, Биз золимлар учун деворлари уларни ўраб оладиган дўзахни тайёрлаб қўйганмиз. Агар улар ташналикка чидолмай сув деб ёрдам сўрасалар, юзларни куйдирувчи, эритилган ёғга ўхшаш сув билан ёрдам бериладилар. У нақадар ёмон ичимлик ва нақадар ёмон бошпана.

اِنَّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اِنَّا لَا نُض۪يعُ اَجْرَ مَنْ اَحْسَنَ عَمَلًاۚ (٣٠)

30. Иймон келтирган ва солиҳ амалларни қилган кимсалар ҳақида эса, албатта, Биз яхши амалларни қилган кишиларнинг мукофотини йўққа чиқармаймиз.

اُو۬لٰٓئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهِمُ الْاَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ ف۪يهَا مِنْ اَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَاِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِـ۪ٔينَ ف۪يهَا عَلَى الْاَرَٓائِكِۜ نِعْمَ الثَّوَابُۜ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا۟ (٣١)

31. Айнан улар учун остиларидан анҳорлар оқиб турадиган мангу Адн номли жаннатлар бор бўлиб, улар у ерда олтин билакузуклар билан безанадилар ҳамда юпқа ва қалин ипакдан яшил либослар кийиб сўриларда суяниб ўтирадилар. У нақадар яхши мукофот ва нақадар чиройли бўлган маскан.

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِاَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ اَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًاۜ (٣٢)

32. Эй Муҳаммад, уларга икки киши ҳақидаги мисолни келтиринг. Улардан бири учун икки узумзор боғ қилиб берган эдик. У икки боғни хурмозор билан ўраб ва ўртасини экинзор қилган эдик.

كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ اٰتَتْ اُكُلَهَا وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْـًٔاۙ وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًاۙ (٣٣)

33. Ўша икки боғ ҳеч нарсани қолдирмай ҳосилини бекам-кўст берар, уларнинг ўртасидан анҳор оқизиб қўйган эдик.

وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌۚ فَقَالَ لِصَاحِبِه۪ وَهُوَ يُحَاوِرُهُٓ اَنَا۬ اَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَاَعَزُّ نَفَرًا (٣٤)

34. Яна унинг бошқа бойлиги ҳам бор эди. Бас, у ўртоғи билан суҳбат қураётиб: “Менинг бойлигим сеникидан кўпроқ ва одамларим саноғи ҳам кучлироқ”, – деди мақтаниб.

وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِه۪ۚ قَالَ مَٓا اَظُنُّ اَنْ تَب۪يدَ هٰذِه۪ٓ اَبَدًاۙ (٣٥)

35. У ўз нафсига зулм қилган ҳолда, боғига кириб: “Бу бойлигим ҳеч қачон йўқ бўлиб кетади деб ўйламайман”, – деди.

وَمَٓا اَظُنُّ السَّاعَةَ قَٓائِمَةًۙ وَلَئِنْ رُدِدْتُ اِلٰى رَبّ۪ي لَاَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا (٣٦)

36. “Ҳамда қиёмат ҳам қоим бўлади – деб ўйламайман. Борди-ю агар қиёмат бўлиб Роббимга қайтарилсам ҳам, албатта, бундан-да яхшироқ оқибатни топаман”, – деди.

قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُٓ اَكَفَرْتَ بِالَّذ۪ي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوّٰيكَ رَجُلًاۜ (٣٧)

37. У билан суҳбатлашиб турган ўртоғи унга: “Сени тупроқдан, сўнг бир томчи сувдан яратиб, кейин инсон қилиб ростлаган Зотга куфр келтирдингми?!” – деди.

لٰكِنَّا۬ هُوَ اللّٰهُ رَبّ۪ي وَلَٓا اُشْرِكُ بِرَبّ۪ٓي اَحَدًا (٣٨)

38. Лекин мен: “У Аллоҳ менинг Роббимдир ва Роббимга ҳеч кимни шерик қилмайман”, – деб айтаман.

وَلَوْلَٓا اِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَٓاءَ اللّٰهُۙ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِۚ اِنْ تَرَنِ اَنَا۬ اَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًاۚ (٣٩)

39. Сен боғингга кирганингда: “Бу Аллоҳнинг иродаси, куч-қувват фақат Аллоҳ биландир”, – деганингда эди, дуруст бўларди. Агарда сен мени мол-дунё ва бола-чақа жиҳатидан ўзингдан камроқ деб билсанг.

فَعَسٰى رَبّ۪ٓي اَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَٓاءِ فَتُصْبِحَ صَع۪يدًا زَلَقًاۙ (٤٠)

40. Ажаб эмас, Роббим менга сенинг боғингдан кўра яхшироқ боғ ато этар ва сенинг боғингга осмондан офат юборар, натижада, у силлиқ ерга айланиб қолар.

اَوْ يُصْبِحَ مَٓاؤُ۬هَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَط۪يعَ لَهُ طَلَبًا (٤١)

41. Ёки унинг суви ер қаърига сингиб кетиб, сен уни излаб ҳам топа олмай қоласан.

وَاُح۪يطَ بِثَمَرِه۪ فَاَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلٰى مَٓا اَنْفَقَ ف۪يهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلٰى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَا لَيْتَن۪ي لَمْ اُشْرِكْ بِرَبّ۪ٓي اَحَدًا (٤٢)

42. Дарҳақиқат, унинг боғидаги мевалари офат билан қуршаб олинди. У эса қулаб ётган ишкомларни кўриб ва уларга қилган харажатларни ўйлаб, чапак чалганича қолди. Сўнг пушаймон қилиб: “Кошки эди, мен ҳам Роббимга ҳеч кимни шерик қилмаганимда!” – деб қолаверди.

وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًاۜ (٤٣)

43. Шунингдек, унга Аллоҳдан бошқа на бир ёрдам берадиган жамоа бўлди ва на ўзи ўзига ёрдам бера олувчи бўлди.

هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّۜ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا۟ (٤٤)

44. Ана, ўша жойда мадад фақат ҳақ Аллоҳга хосдир. У мукофоти яхши ва оқибати хайрли Зотдир.

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا كَمَٓاءٍ اَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَٓاءِ فَاخْتَلَطَ بِه۪ نَبَاتُ الْاَرْضِ فَاَصْبَحَ هَش۪يمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُۜ وَكَانَ اللّٰهُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا (٤٥)

45. Эй Расулим, уларга дунё ҳаётининг мисолини келтириб ўтинг. У худди бир сув кабидирки, Биз уни осмондан ёғдиргач, у сабабли баҳорда ер ўсимликлари бир-бирига аралашиб ўсиб кетади. Сўнгра куз фаслида шамоллар уни учириб кетадиган хас-чўпга айланиб қолади. Аллоҳ ҳамма нарсага қодир Зотдир.

Изоҳ: Дорил фанода вақт шунчалик тез ўтади-ки, инсон умри дарё суви каби бир пасда оқиб кетгандек бўлади.

اَلْمَالُ وَالْبَنُونَ ز۪ينَةُ الْحَيٰوةِ الدُّنْيَاۚ وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ اَمَلًا (٤٦)

46. Мол-мулк, фарзандлар дунё ҳаётининг зийнатидир. Боқий қолувчи солиҳ амаллар эса Роббингиз наздида савоб ва орзу жиҳатидан яхшироқдир.

وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْاَرْضَ بَارِزَةًۙ وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ اَحَدًاۚ (٤٧)

47. Қиёматда тоғларни ўрнидан қўзғатиб юрғизадиган ва сиз ерни теп-текис ҳолда кўрадиган кунни эсланг! У кунда Биз улардан бирортасини қўймай тўплаган бўламиз.

وَعُرِضُوا عَلٰى رَبِّكَ صَفًّاۜ لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍۘ بَلْ زَعَمْتُمْ اَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا (٤٨)

48. Улар саф тортган ҳолларида Роббингизга рўбарў қилиндилар. Биз уларга: “Сизларни илк бор қандай яланғоч ҳолингизда яратган бўлсак, яна шундай Бизнинг ҳузуримизга келдингиз. Балки, сизларга ваъда қилган қиёматни қила олмаслигимизни ўйлагандирсиз?!

وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِم۪ينَ مُشْفِق۪ينَ مِمَّا ف۪يهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَا لِ‌هٰذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغ۪يرَةً وَلَا كَب۪يرَةً اِلَّٓا اَحْصٰيهَاۚ وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًاۜ وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ اَحَدًا۟ (٤٩)

49. Сўнг ҳар бир кишининг номаи аъмоли битилган китоби ўз қўлига келтириб қўйилади. Бас, гуноҳкорларнинг ундаги ёзилган нарсалардан қўрқувга тушиб: “Ҳолимизга вой бўлсин! Бу қандай китобдирки, на кичик ва на катта гуноҳни қолдирмай, барчасини ҳисоблаб қўйибди”, – дейишларини кўрасиз. Улар қилган неки амаллари бўлса, барчасини ҳозир ҳолда топадилар. Роббингиз ҳеч кимга зулм қилмайди.

وَاِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰٓئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ فَسَجَدُٓوا اِلَّٓا اِبْل۪يسَۜ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ اَمْرِ رَبِّه۪ۜ اَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُٓ اَوْلِيَٓاءَ مِنْ دُون۪ي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّۜ بِئْسَ لِلظَّالِم۪ينَ بَدَلًا (٥٠)

50. Вақтики, фаришталарга Одамга сажда қилинг, – дейишимиз билан барчалари сажда қилдилар. Фақат иблис сажда қилмади. У жинлардан эди. Бас, иблис Роббисининг амридан ташқарига чиқди. Эй Одам болалари, Мени қўйиб, у иблисни ва зурриётларини дўст қилиб оласизларми?! Ахир улар сизларга душман-ку! Аллоҳни қўйиб ва шайтонни дўст тутиш золимлар учун қандай ёмон алмашишдир.

مَٓا اَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَلَا خَلْقَ اَنْفُسِهِمْۖ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلّ۪ينَ عَضُدًا (٥١)

51. Мен уларни осмонлар ва Ернинг яратилишига ҳам ўзларининг яратилишига ҳам гувоҳ қилмаганман. Шунингдек, бу йўлдан оздирувчиларни Ўзимга ёрдамчи ҳам қилиб олмаганман.

وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَٓاءِيَ الَّذ۪ينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَج۪يبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا (٥٢)

52. Қиёмат кунида Аллоҳ: “Сизлар Менинг шерикларим деб ўйлаган бутларингизни чақиринглар”, – дейди. Бас, уларни чақирадилар, лекин уларга жавоб бермайдилар. Чунки Биз уларнинг ўрталарига ҳалокатли чуқурлик қилиб қўйганмиз.

وَرَاَ الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّٓوا اَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا۟ (٥٣)

53. Гуноҳкорлар дўзахни кўриб, ўзларининг унга тушувчи эканликларини биладилар ва ундан қочишга жой топмайдилар.

وَلَقَدْ صَرَّفْنَا ف۪ي هٰذَا الْقُرْاٰنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍۜ وَكَانَ الْاِنْسَانُ اَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا (٥٤)

54. Ҳақиқатан, Биз бу Қуръонда одамларга турли мисоллардан баён қилдик. Дарҳақиқат, инсон ҳар нарсада жуда тортишувчи бўлган эди.

وَمَا مَنَعَ النَّاسَ اَنْ يُؤْمِنُٓوا اِذْ جَٓاءَهُمُ الْهُدٰى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ اِلَّٓا اَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْاَوَّل۪ينَ اَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا (٥٥)

55. Одамларни уларга ҳидоят келганида иймон келтиришларидан ва Роббиларидан мағфират сўрашларидан фақатгина аввалги умматларнинг бошига тушган ҳалокатли йўлининг келиши ёки уларга очиқчасига азоб келишини кутишлари тўсди, холос.

Изоҳ: Ушбу оятда келган “аввалгиларнинг йўли” дейилишидан мақсад – худди улардек залолатга берилиб, Аллоҳни танимай, унга иймон келтирмасдан итоатсизлик йўлини тутган қавмларга келган мислсиз азобга булар ҳам дучор бўлиши ҳақлиги ёки бу ҳақиқатга ишонмасдан, масхара қилгандек унинг келишини кутгандек сукут қилишларидир.

وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَل۪ينَ اِلَّا مُبَشِّر۪ينَ وَمُنْذِر۪ينَۚ وَيُجَادِلُ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُٓوا اٰيَات۪ي وَمَٓا اُنْذِرُوا هُزُوًا (٥٦)

56. Биз пайғамбарларни фақат жаннатдан хушхабар берувчи ва дўзахдан огоҳлантирувчилар қилиб юборамиз. Куфр келтирганлар эса ботил ҳужжатлар билан тортишадилар. У билан ҳақиқатни енгмоқчи бўладилар ҳамда оятларимни ва ўзлари огоҳлантирилган охират азобини масхара қилиб оладилар.

وَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِاٰيَاتِ رَبِّه۪ فَاَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُۜ اِنَّا جَعَلْنَا عَلٰى قُلُوبِهِمْ اَكِنَّةً اَنْ يَفْقَهُوهُ وَف۪ٓي اٰذَانِهِمْ وَقْرًاۜ وَاِنْ تَدْعُهُمْ اِلَى الْهُدٰى فَلَنْ يَهْتَدُٓوا اِذًا اَبَدًا (٥٧)

57. Роббисининг оятлари билан эслатилиб насиҳат қилингач, улардан юз ўгирган ва ўзи қилиб ўтган гуноҳларини унутиб қўйган кимсадан ҳам золимроқ киши борми?! Дарҳақиқат, Биз бу Қуръонни англамасликлари учун уларнинг қалбларига пардалар ва қулоқларига оғирлик қилиб қўйдик. Демак, агар уларни ҳидоятга чақирсангиз ҳам ҳеч қачон тўғри йўлда юрмайдилар.

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِۜ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَۜ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِه۪ مَوْئِلًا (٥٨)

58. Роббингиз мағфиратли ва раҳмат эгасидир. Агар уларни қилган гуноҳлари сабабли ҳалокатлар билан тутганида эди, уларга азобни тезлаштирган бўлар эди. Йўқ, улар учун ваъда қилинган қиёмат вақти бор ва у, албатта, келади. Ундан ўзга бирор паноҳ асло топа олмайдилар.

وَتِلْكَ الْقُرٰٓى اَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا۟ (٥٩)

59. Ўтмишдаги ана у шаҳарлар аҳолисини зулм қилганларида, уларни ҳалок қилганмиз ва уларнинг ҳалокатларига ваъда қилинган вақтни белгилаб қўйганмиз.

وَاِذْ قَالَ مُوسٰى لِفَتٰيهُ لَٓا اَبْرَحُ حَتّٰٓى اَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ اَوْ اَمْضِيَ حُقُبًا (٦٠)

60. Бир замонлар Мусо ўзининг хизматкор йигити Юшога: “То икки денгиз бирлашган жойга етмагунимча, ҳатто кўп йиллар ўтиб кетса ҳам, юравераман”, – деган эди.

Изоҳ: Ушбу оятдан пайғамбарлар – Мусо алайҳиссалом ва Хизр алайҳиссалом ҳақидаги қисса бошланади. Мусо алайҳиссалом Аллоҳ таолога муножот қилиб: “Бандаларинг орасида мендан илми зиёдароқ бўлган киши борми?-деб сўраганида, Аллоҳ таоло: “Ҳа, Хизр сендан олимроқ”, – деб жавоб қилган экан. Шунда Мусо алайҳиссалом: “У зотни қандоқ излаб топаман?” – деганида, “Денгиз соҳилидаги қоя олдидан топурсан”, – деган жавоб бўлибди. “У ерга қандай борилади?” – деб сўраганида, Аллоҳ таоло айтган экан: “Бир балиқни саватга солиб, йўлга чиқасан. Қаерда уни йўқотиб қўйсанг, Хизрни ўша ердан топасан!” Шундан кейин Мусо алайҳиссалом хизматкор йигитига балиқ солинган саватни бериб: “Бу балиқни йўқотган жойингда менга айтарсан”, – деб тайинлаб у билан биргаликда йўлга тушибдилар. Саватни кўтариб Мусо алайҳиссалом билан бирга юрган хизматкор Юшо ибн Нун алайҳиссалом экан.

فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَب۪يلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا (٦١)

61. Улар йўлга тушиб, қачонки, икки денгиз қўшиладиган ерга етиб боришгач балиқларини у ерда унутиб қолдирдилар. Шундан кейин балиқ денгизда йўлини топиб сузиб кетди.

Изоҳ: Мусо алайҳиссалом билан Юшо ибн Нун алайҳиссалом узоқ вақт йўл юрганларидан кейин икки денгиз қўшиладиган жойдаги қоя тош олдида дам олиш учун тўхтайдилар. Балиқни эса айниб қолмаслиги учун денгиз четидаги кўлмак сувга ташлаб қўйишади. Дам олиб бўлишгач йўлга чиқишади, лекин балиқни олиш иккаловининг ҳам ёдидан кўтарилади. Кўлмакда қолган балиқ эса қумни тешиб денгиз сувига етиб олади.

فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتٰيهُ اٰتِنَا غَدَٓاءَنَاۘ لَقَدْ لَق۪ينَا مِنْ سَفَرِنَا هٰذَا نَصَبًا (٦٢)

62. Икки денгизнинг туташган жойидан ўтганларида, Мусо йигитига: “Бизга тушлигимизни келтир, ҳақиқатан, бу сафаримиздан жуда чарчадик”, – деди.

قَالَ اَرَاَيْتَ اِذْ اَوَيْنَٓا اِلَى الصَّخْرَةِ فَاِنّ۪ي نَس۪يتُ الْحُوتَۘ وَمَٓا اَنْسَان۪يهُ اِلَّا الشَّيْطَانُ اَنْ اَذْكُرَهُۚ وَاتَّخَذَ سَب۪يلَهُ فِي الْبَحْرِۗ عَجَبًا (٦٣)

63. Шунда йигит: “Буни қаранг, биз денгиз соҳилидаги қояга жойлашиб дам олган пайтимизда, мен балиқни унутиб қолдирибман. Уни сизга эслатишимни фақат шайтон ёдимдан чиқарди. Балиқ эса денгизга ажойиб тарзда йўлини топиб сузиб кетибди.

قَالَ ذٰلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِۗ فَارْتَدَّا عَلٰٓى اٰثَارِهِمَا قَصَصًاۙ (٦٤)

64. Мусо унга: “Мана шу биз истаган нарса эди”, – деди. Дарҳол Хизрни қидириб, изларига қайтдилар.

فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَٓا اٰتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (٦٥)

65. Кейин у ерда бандаларимиздан бир бандани топдилар. Биз унга Ўз даргоҳимиздан раҳмат ато қилган ва Ўз ҳузуримиздан илм берган эдик.

Изоҳ: Ушбу оятдаги “раҳмат ато қилган” жумласи шу бандага пайғамбарлик, илм ёки узоқ умр берилганлигини билдиради. Уламолар Хизр алайҳиссалом пайғамбар бўлганмилар ёки валийми деган савол устида кўп баҳс қилишган. Кўпчилик уламолар Хизр пайғамбар эмас, балки серкаромат валий зот бўлганликларини айтадилар.

قَالَ لَهُ مُوسٰى هَلْ اَتَّبِعُكَ عَلٰٓى اَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (٦٦)

66. Мусо Хизр билан кўришгач, унга: “Сенга билдирилган билимдан, менга ҳам тўғри йўлни ўргатишинг учун сенга эргашсам майлими?” – деди.

قَالَ اِنَّكَ لَنْ تَسْتَط۪يعَ مَعِيَ صَبْرًا (٦٧)

67. Хизр Мусо пайғамбарга: “Аниқки, сен мен билан бу йўлда сабр қила олмайсан”, – деди.

وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلٰى مَا لَمْ تُحِطْ بِه۪ خُبْرًا (٦٨)

68. Ахир ўзинг эгаллаб хабардор бўлмаган нарсага қандай сабр қила оласан?!

قَالَ سَتَجِدُن۪ٓي اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ صَابِرًا وَلَٓا اَعْص۪ي لَكَ اَمْرًا (٦٩)

69. Мусо унга: “Аллоҳ хоҳласа, сен менинг сабрли эканимни кўрасан. Мен сенга бирор ишда итоатсизлик қилмайман”, – деди.

قَالَ فَاِنِ اتَّبَعْتَن۪ي فَلَا تَسْـَٔلْن۪ي عَنْ شَيْءٍ حَتّٰٓى اُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا۟ (٧٠)

70. Хизр Мусога: “Бас, агар менга эргашсанг, то ўзим сенга ундан эслатма айтмагунимча, бирор нарса ҳақида мендан савол сўрамагин”, – деди.

فَانْطَلَقَا۠ حَتّٰٓى اِذَا رَكِبَا فِي السَّف۪ينَةِ خَرَقَهَاۜ قَالَ اَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ اَهْلَهَاۚ لَقَدْ جِئْتَ شَيْـًٔا اِمْرًا (٧١)

71. Кейин иккиси йўлга тушдилар. Бир кемага минганларида Хизр кемани тешиб қўйди. Мусо бундан ҳайратланиб: “Кема аҳлини чўктириб юбориш учун уни тешиб қўйдингми?! Ҳақиқатан, жуда ғалати нарса қилдинг-ку!” – деди.

قَالَ اَلَمْ اَقُلْ اِنَّكَ لَنْ تَسْتَط۪يعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢)

72. Хизр Мусога: “Мен билан бирга сабр қилишга асло тоқатинг етмайди, демаганмидим?!” – деди.

قَالَ لَا تُؤَاخِذْن۪ي بِمَا نَس۪يتُ وَلَا تُرْهِقْن۪ي مِنْ اَمْر۪ي عُسْرًا (٧٣)

73. Мусо унга: “Мени унутиб қилган ишим учун айблама ҳамда илм ўрганишдаги ишимда мени қийинчиликка солма”, – деди.

فَانْطَلَقَا۠ حَتّٰٓى اِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُۙ قَالَ اَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍۜ لَقَدْ جِئْتَ شَيْـًٔا نُكْرًا (٧٤)

74. Кейин улар яна йўлга тушдилар. Ниҳоят, бир болани учратганларида, Хизр уни ўлдирди. Мусо Хизрга қараб: “Ҳеч кимни ўлдирмаган покиза жонни ўлдирасанми?! Ҳақиқатан, жуда хунук нарса қилдинг-ку?!” – деди.

قَالَ اَلَمْ اَقُلْ لَكَ اِنَّكَ لَنْ تَسْتَط۪يعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥)

75. Хизр Мусога: “Мен билан бирга сабр қилишга асло тоқатинг етмайди, – деб сенга айтмаганмидим?!” – деди.

قَالَ اِنْ سَاَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْن۪يۚ قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنّ۪ي عُذْرًا (٧٦)

76. Шунда Мусо: “Агар бундан кейин ҳам сендан бирор нарса ҳақида сўрасам, мени ўзингга ҳамроҳ қилмагин. Чунки мен томондан узрда меъёрга етган бўласан”, – деди.

Изоҳ: Ушбу оятда Мусо пайғамбарнинг охирги узр сўрашлари, яъни учинчи марта узр сўралиши инсонларнинг ўзаро муносабатларида бир-биридан узр сўрашининг меъёри кўрсатимоқда.

فَانْطَلَقَا۠ حَتّٰٓى اِذَٓا اَتَيَٓا اَهْلَ قَرْيَةٍۨ اسْتَطْعَمَٓا اَهْلَهَا فَاَبَوْا اَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا ف۪يهَا جِدَارًا يُر۪يدُ اَنْ يَنْقَضَّ فَاَقَامَهُۜ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ اَجْرًا (٧٧)

77. Кейин улар яна йўлга тушдилар. Бир шаҳар аҳлининг олдига келиб, улардан егулик сўраган эдилар, аҳоли уларни меҳмон қилишдан бош тортди. Сўнг ўша жойда йиқилай деб турган бир деворни кўриб қолишди Хизр уни қайта тиклаб қўйди. Мусо Хизрга: “Агар хоҳласанг, бу ишинг учун хизмат ҳақи олишинг мумкин эди”, – деди.

قَالَ هٰذَا فِرَاقُ بَيْن۪ي وَبَيْنِكَۚ سَاُنَبِّئُكَ بِتَأْو۪يلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٧٨)

78. Хизр Мусога: “Мана шу сен ва менинг орамдаги айрилишдир. Энди сенга сабр қилишга тоқатинг унга етмаган нарсаларнинг таъвилидан хабардор қиламан”, – деди.

اَمَّا السَّف۪ينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاك۪ينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَاَرَدْتُ اَنْ اَع۪يبَهَا وَكَانَ وَرَٓاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَف۪ينَةٍ غَصْبًا (٧٩)

79. Хўш, кема хусусига келсак, у денгизда ишлайдиган камбағалларники эди. Бас, мен уни нуқсонли қилиб қўймоқчи бўлдим. Сабаби уларнинг ортида барча бенуқсон кемаларни талон-торож қилиб тортиб олаётган бир золим подшоҳ бор эди.

وَاَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ اَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَش۪ينَٓا اَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًاۚ (٨٠)

80. Ҳалиги ўлдирилган боланинг эса, ота-оналари мўмин кишилар эдилар. Бас, биз у бола келажакда туғён ва куфр йўлида юриб уларни қийнаб қўйишидан қўрқдик.

فَاَرَدْنَٓا اَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكٰوةً وَاَقْرَبَ رُحْمًا (٨١)

81. Шу сабабдан, уларга Роббилари покизаликда ундан яхшироқ ва янада меҳрибон бошқа бир болани ўрнига беришини истадик.

وَاَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَت۪يمَيْنِ فِي الْمَد۪ينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ اَبُوهُمَا صَالِحًاۚ فَاَرَادَ رَبُّكَ اَنْ يَبْلُغَٓا اَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَاۗ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَۚ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ اَمْر۪يۜ ذٰلِكَ تَأْو۪يلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًاۜ۟ (٨٢)

82. Энди девор эса, шу шаҳардаги икки етим боланики бўлиб, унинг остида улар учун бир хазина кўмилган эди. Уларнинг марҳум отаси солиҳ киши эди. Бас, Роббинг улар вояга етишгач, Роббингдан раҳмат бўлиб хазиналарини чиқариб олишларини ирода қилди. Мен бу ишларни ўзимча қилганим йўқ. Мана шу унга сабр қилишга тоқатинг етмаган нарсаларнинг таъвилидир.

Изоҳ: Ушбу оятлар келтирилган илоҳий қиссадан олинадиган ибрат – Аллоҳ томонидан бандаларга берилган илмнинг чексиз эканлигидир. Пайғамбарлар тарихидан маълумки, Мусо алайҳиссалом Калимуллоҳ-Аллоҳ таоло билан бевосита сўзлашувчи, – деган номга сазовор бўлган зотдирлар. Демак, у зот, Яратган билан савол-жавоб қилганларида, ўртада ҳатто фаришта ҳам воситачилик қилмаган – бор ҳақиқатни ҳақ таолонинг Ўзидан олганлар. Бинобарин, ўзларича дунёда мендан ҳам илмлироқ одам бормикан, деган фикр кўнгилларидан кечган бўлса керакки, юқоридаги оятларда зикр қилинган қиссада Аллоҳ Ўз пайғамбарини огоҳлантириб, гўё шундай дейди: Эй Мусо, агар сенга шу кунгача бўлиб ўтган барча нарсалар тўғрисида билим берган бўлсам, бандаларим орасида шундай бир киши ҳам борки, унга келажакда бўладиган нарсаларнинг билимини ато этгандирман, яъни сен ўз илм-маърифатинг билан бутун дунёга устоз бўлишинг мумкин, аммо шуни билки, у бандамга шогирд бўлишга ҳам ожизлик қиласан.

وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِۜ قُلْ سَاَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًاۜ (٨٣)

83. Эй Муҳаммад, яна сиздан Зулқарнайн ҳақида сўрайдилар. Уларга: “Энди сизларга у ҳақдаги хабарни тиловат қилиб бераман”, – деб айтинг.

Изоҳ: Бундан кейин келадиган оятларда Зулқарнайн ҳақида ҳикоя қилинади. Қадимда яшаб ўтган бу шоҳнинг нима сабабдан Зулқарнайн – икки шох эгаси, – деб аталиши хусусида хилма-хил ривоятлар бор. Баъзилар унинг бошида иккита шохи бўлган, десалар бошқа ривоятларда у икки кокилли эди, – дейилади. Яна бир манбада эса, Ернинг Шарқу Ғарбига ҳукмронлик килгани учун ҳам икки шох эгаси деган ном олган, – дейилади. Қуйида келадиган оятларда Аллоҳ таолонинг ана ўша иймон ва тақво эгаси бўлган бандасининг ер юзида ҳақни қарор топтириш учун қилган саъй-ҳаракатлари баён қилинади.

اِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْاَرْضِ وَاٰتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًاۙ (٨٤)

84. Дарҳақиқат, Биз Зулқарнайнга Ерда улкан имкон бердик. Ҳамда барча истаган нарсасига эришиш сабабини ҳам ато қилдик.

فَاَتْبَعَ سَبَبًا (٨٥)

85. Бас, аввал у ғарбга қараб йўл олди.

حَتّٰٓى اِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ ف۪ي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًاۜ قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ اِمَّٓا اَنْ تُعَذِّبَ وَاِمَّٓا اَنْ تَتَّخِذَ ف۪يهِمْ حُسْنًا (٨٦)

86. Ниҳоят йўлида кетаётиб қуёш ботадиган жойга етгач, унинг лойқа булоқ томон ботаётганини кўрди ва унинг олдида туғёнга кетган бир қавмга дуч келди. Биз унга ваҳий қилиб: “Эй Зулқарнайн, ё уларни азоблайсан ёки уларга жазо бермай яхшилик қиласан”, – дедик.

قَالَ اَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ اِلٰى رَبِّه۪ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا (٨٧)

87. Зулқарнайн: “Бироқ ким зулм қилган бўлса, тезда уни азоблаймиз, сўнгра у Роббисига қайтарилади бас, У Зот ҳам уни даҳшатли азоб билан азоблайди”, – деди.

وَاَمَّا مَنْ اٰمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَٓاءًۨ الْحُسْنٰىۚ وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ اَمْرِنَا يُسْرًاۜ (٨٨)

88. Аммо ким иймон келтириб, солиҳ амал қилса, бас, унга гўзал мукофот бордир. Биз ҳам унга ишимиздан осонларини буюрамиз.

ثُمَّ اَتْبَعَ سَبَبًا (٨٩)

89. Сўнгра, у шарққа томон йўл олди.

حَتّٰٓى اِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلٰى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًاۙ (٩٠)

90. Ниҳоят йўлида кетаётиб қуёш чиқадиган жойга етгач, у қуёшнинг бир қавм устида кўтарилаётганини кўрди. Биз у қавм учун қуёш ҳароратидан сақланадиган бирор тўсиқ қилмаган эдик.

كَذٰلِكَۜ وَقَدْ اَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (٩١)

91. Зулқарнайн ана шундай қудратли ҳукмдор эди. Биз ундаги барча ишларини илм билан қамраб олган эдик.

ثُمَّ اَتْبَعَ سَبَبًا (٩٢)

92. Сўнгра, у яна йўл олди.

حَتّٰٓى اِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًاۙ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا (٩٣)

93. Ниҳоят, йўлида кетаётиб икки тоғ ўртасига етиб келгач, у тоғлар ортида гапни сира тушунмайдиган бошқа бир қавмни учратди.

قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ اِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْاَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلٰٓى اَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤)

94. Улар: “Эй Зулқарнайн, албатта, шу тоғлар ортидаги Яъжуж ва Маъжуж қабилалари Ер юзида бузғунчилик қилувчилардир. Бизлар сенга бир миқдор ҳақ тўласак, биз билан уларнинг ўртасига бир девор қилиб берасанми?” – дедилар.

قَالَ مَا مَكَّنّ۪ي ف۪يهِ رَبّ۪ي خَيْرٌ فَاَع۪ينُون۪ي بِقُوَّةٍ اَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًاۙ (٩٥)

95. Зулқарнайн уларга: “Роббимнинг менга ато этгани сизлар берадиган мол-дунёдан яхшироқдир. Бас, сизлар менга ишчи кучи билан ёрдам беринг, мен сизлар билан уларнинг ўртасига бир тўсиқ қилиб бераман”, – деди.

اٰتُون۪ي زُبَرَ الْحَد۪يدِۜ حَتّٰٓى اِذَا سَاوٰى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُواۜ حَتّٰٓى اِذَا جَعَلَهُ نَارًاۙ قَالَ اٰتُون۪ٓي اُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًاۜ (٩٦)

96. Менга темир бўлакларини олиб келинглар. Темир бўлаклари иккала тоғ ёнбағирлари билан баробар бўлгач, Зулқарнайн: “Босқонлар билан дам уринглар”, – деди. Бас, қачонки у темир-терсакларни қиздириб олов ҳолига келтиргач: “Менга эритилган мисни келтиринглар, у темир парчаларининг устидан тўкаман”, – деди.

فَمَا اسْطَاعُٓوا اَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا (٩٧)

97. Энди, Яъжуж ва Маъжуж қабиласи у тўсиқнинг устига чиқишга ҳам, уни тешиб ўтишга ҳам кучлари етмайди.

قَالَ هٰذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبّ۪يۚ فَاِذَا جَٓاءَ وَعْدُ رَبّ۪ي جَعَلَهُ دَكَّٓاءَۚ وَكَانَ وَعْدُ رَبّ۪ي حَقًّاۜ (٩٨)

98. Зулқарнайн уларга: “Бу Роббим томонидан бўлган бир марҳаматдир. Энди қачонки, Роббимнинг қиёматдан олдин Яъжуж ва Маъжужнинг чиқиши ҳақидаги ваъда қилган вақти келганида уни теп-текис қилиб қўяди. Роббимнинг ваъдаси ҳақдир”, – деди.

وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ ف۪ي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًاۙ (٩٩)

99. У кунда Яъжуж ва Маъжуж қабиласини бир-бирларига аралаштириб ташлаймиз. Кейин сурга пуфлангач, уларнинг барчаларини тўплаймиз.

وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِر۪ينَ عَرْضًاۙ (١٠٠)

100. У кунда кофирларга жаҳаннамни очиқ қилиб кўрсатамиз.

اَلَّذ۪ينَ كَانَتْ اَعْيُنُهُمْ ف۪ي غِطَٓاءٍ عَنْ ذِكْر۪ي وَكَانُوا لَا يَسْتَط۪يعُونَ سَمْعًا۟ (١٠١)

101. Уларнинг кўзлари дунёда Менинг эслатмаларимдан тўсилган эди. Улар насиҳатларни эшитишга ҳам қодир эмас эдилар.

اَفَحَسِبَ الَّذ۪ينَ كَفَرُٓوا اَنْ يَتَّخِذُوا عِبَاد۪ي مِنْ دُون۪ٓي اَوْلِيَٓاءَۜ اِنَّٓا اَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِر۪ينَ نُزُلًا (١٠٢)

102. Ёки куфр келтирганлар Мени қўйиб, бандаларимни ўзларига дўстлар қилиб олишни ўйлайдиларми?! Ҳақиқатан, Биз жаҳаннамни кофирлар учун тушадиган жой қилиб тайёрлаганмиз.

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْاَخْسَر۪ينَ اَعْمَالًاۜ (١٠٣)

103. Эй Муҳаммад, уларга: “Сизга амаллари юзасидан энг кўп зиён кўрувчиларнинг хабарини берайликми?!” – деб айтинг.

اَلَّذ۪ينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ اَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا (١٠٤)

104. Кофир бўлганлари сабабли уларнинг қилган саъй-ҳаракатлари шу дунё ҳаётидаёқ йўқ бўлиб кетган, аммо жоҳилликлари сабабли ўзларини чиройли иш қилаётган кишилар, – деб ҳисоблайдиган кимсалардир!.

اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا بِاٰيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَٓائِه۪ فَحَبِطَتْ اَعْمَالُهُمْ فَلَا نُق۪يمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ وَزْنًا (١٠٥)

105. Улар Роббиларининг оятларини ва У Зот билан мулоқотда бўлишни инкор этган кимсалардир. Бас, уларнинг қилган ишлари беҳуда кетгандир. Демак, Биз қиёмат кунида уларнинг амаллари учун ҳеч қандай вазнни қоим қилмаймиз.

Изоҳ: Ушбу оятда уларнинг қилган ишлари бекордан-бекор эканлиги, қиёмат келганда улар учун бунинг ҳеч қандай вазни, салмоғи бўлмаслиги айтилади.

ذٰلِكَ جَزَٓاؤُ۬هُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُٓوا اٰيَات۪ي وَرُسُل۪ي هُزُوًا (١٠٦)

106. Куфр келтирганлари ҳамда оятларимни ва пайғамбарларимни масхара қилганлари сабабли, уларнинг жазолари ўша жаҳаннамдир!

اِنَّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًاۙ (١٠٧)

107. Албатта, иймон келтирган ва яхши амалларни қилган зотлар учун Фирдавс жаннати манзил бўлади.

خَالِد۪ينَ ف۪يهَا لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا (١٠٨)

108. Улар, у ерда абадий қолувчидирлар, ундан бошқа жойга кўчишни истамайдилар.

قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبّ۪ي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ اَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبّ۪ي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِه۪ مَدَدًا (١٠٩)

109. Эй Расулим, уларга: “Агар денгиз суви Роббимнинг илму ҳикмат сўзларини ёзиш учун сиёҳ бўлса ва ҳатто яна шунча сиёҳ келтирсак ҳам, Роббимнинг сўзлари тугашидан олдин, денгиз сувлари тугаб қолар эди”, – деб айтинг.

قُلْ اِنَّمَٓا اَنَا۬ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحٰٓى اِلَيَّ اَنَّمَٓا اِلٰهُكُمْ اِلٰهٌ وَاحِدٌۚ فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَٓاءَ رَبِّه۪ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّه۪ٓ اَحَدًا (١١٠)

110. Эй Муҳаммад, одамларга: “Албатта, мен ҳам сизлар каби бир башардирман. Фақат менга илоҳингиз ёлғиз Илоҳ экани ҳақида ваҳий қилинмоқда. Бас, кимки қиёматда Роббисига дуч келишидан мулоқотда умидвор бўлса, у ҳолда солиҳ амал қилсин ва Роббисига ибодат қилишда ҳеч кимни Унга шерик қилмасин!” – деб айтинг.