АНФОЛ СУРАСИ

Анфол сураси 75 оятдан иборат бўлиб, Мадинада нозил бўлган. Сура номининг маъноси “ўлжалар” бўлиб, сура ичида жанглардаги ўлжалар баҳси зикр қилинганлиги боис шу ном билан аталган.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

РАҲМОН ВА РАҲИМ БЎЛГАН АЛЛОҲ НОМИ БИЛАН

يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ الْاَنْفَالِۜ قُلِ الْاَنْفَالُ لِلّٰهِ وَالرَّسُولِۚ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَاَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْۖ وَاَط۪يعُوا اللّٰهَ وَرَسُولَهُٓ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِن۪ينَ (١)

1. Эй Расулим, сиздан жангларда олинган ўлжаларнинг тақсимоти ҳақида сўрайдилар. Уларга: “Ўлжалар Аллоҳ ва Расулга оиддир. Агарда чинакам мўминлардан бўлсангиз, у ҳолда Аллоҳдан қўрқинглар ва ўзаро орангизни яхшилаб олинглар. Ҳамда Аллоҳга ва Расулига итоат қилинглар”, – деб айтинг.

Изоҳ: Ривоят қилинишича, Бадр жангида қатнашган ёш жангчилар ва кекса жангчилар ўртасида ўлжа тақсимоти бўйича бироз келишмовчилик юзага келган. Шундан кейин Расулуллоҳ уларга ўлжа ҳақидаги таълимотни бериб, ораларини тузатиб қўйганлар.

اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذ۪ينَ اِذَا ذُكِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَاِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ اٰيَاتُهُ زَادَتْهُمْ ا۪يمَانًا وَعَلٰى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَۚ (٢)

2. Албатта, ҳақиқий мўминлар Аллоҳнинг номи эсга олинганда қалблари титрайдиган, Унинг оятлари тиловат қилинганда иймонлари янада ортадиган ва ёлғиз Роббиларига суянадиган кимсалардир.

اَلَّذ۪ينَ يُق۪يمُونَ الصَّلٰوةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَۜ (٣)

3. Шунингдек, улар намозларини тўлиқ адо қиладилар ва уларга ризқ қилиб берганларимиздан муҳтожларга эҳсон қиладилар.

اُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّاۜ لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَر۪يمٌۚ (٤)

4. Ана ўшалар ҳақиқий мўмин кишилардир. Улар учун Роббилари ҳузурида улкан даражалар ва Аллоҳдан мағфират ва кенг ризқ бордир.

كَمَٓا اَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّۖ وَاِنَّ فَر۪يقًا مِنَ الْمُؤْمِن۪ينَ لَكَارِهُونَۙ (٥)

5. Бу ҳолат худди мўминлардан бир қисми урушга чиқишни ёқтирмаган бўлсалар ҳам, Роббингиз сизни ҳақ йўлда Бадр жанги учун уйингиздан чиқарганига ўхшайди.

يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَاَنَّمَا يُسَاقُونَ اِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَۜ (٦)

6. Уруш қилиш ҳукми тўғрисидаги ҳақиқат баён бўлгандан кейин ҳам сиз билан тортишмоқдалар. Гўёки улар кўриб билиб турган ҳолларида ўлимга етаклаб кетилаётгандеклар.

وَاِذْ يَعِدُكُمُ اللّٰهُ اِحْدَى الطَّٓائِفَتَيْنِ اَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ اَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُر۪يدُ اللّٰهُ اَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِه۪ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِر۪ينَۙ (٧)

7. Икки тоифадан бири, албатта, сизларники бўлади деб, Аллоҳнинг қилган ваъдасини эсга олинглар. Лекин сизлар қўлида қуроли бўлмаган гуруҳни ўзингизники бўлишни хоҳлар эдингиз. Аллоҳ эса Ўз сўзи билан ҳақиқатни ўртага чиқаришни ва кофирларнинг кетини узиб ташлашни хоҳлар эди.

Изоҳ: Оятдаги икки тоифанинг биринчиси мушриклар карвони, иккинчиси эса Маккадан мусулмонлар устига бостириб кирган ёв лашкари. Маълумки, Мадинада ҳижратдан кейин Ислом ривож топиб, мусулмонлар қад ростлаб олганларидан кейин мушриклардан қасос олиш фурсати етади. Чунки мусулмонлар Маккадаги уй-жойларини, ер ва боғларини ташлаб ҳижрат қилиб кетган эдилар. Макка мушриклари уларнинг қолдириб кетган мол-мулк ва бойликларини ўзлаштириб олган эдилар. Шунинг учун ҳам мушриклар савдогарлик йўли билан карвонларда Мадина атрофидан ўтиб қолсалар, муҳожир мусулмонлар уларнинг йўлларини тўсиб, ўз мол-мулклари эвазига мушрикларнинг матоҳ ва ашёларини ўлжа қилиб олишга ҳаракат қилар эдилар. Бунга Аллоҳ ҳам, расули ҳам розилик берган эдилар. Бу оятдаги икки тоифанинг бири Шомдан қайтаётган Макка мушриклари эди. Уларни қарши олиш учун Расулуллоҳ бир гуруҳ саҳобалар билан йўлга чиқади. Бундан хабар топган Макка мушриклари катта қўшин тўплаб Мадина сари йўл оладилар. Шунда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам Аллоҳнинг амри билан карвонни қўйиб, ёв лашкари билан жанг қилишни ихтиёр этади. Баъзи саҳобалар эътироз билдириб: “Тайёр карвон ўлжа бўлиб турганда, ёвнинг катта қўшинига бас келиб бўладими?” – деб норозилик билдирганлар. Кўпчилиги эса Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламга итоат этишни лозим топганлар. Сурада шу каби синовларга баҳо берилади.

لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَۚ (٨)

8. Ҳамда осийлар ёқтирмаса ҳам, ҳақни юзага чиқаришни ва ботилни буткул йўқ қилишни ирода қилар эди.

Изоҳ: Оятдаги икки тоифа ҳам мусулмонларга душман бўлган гуруҳлардир. Маълумки, мусулмонлар Мадинага ҳижрат қилиб кетишгач, мушриклар уларнинг Маккадаги ташлаб кетган уй-жойларини ва мол-мулкларини талон-торож қилишар эди. Шунингдек, мусулмонлар ҳам Маккадан тижорат мақсадида чиққан душман карвонига ҳамла қилиб турар эдилар. Бир куни Макка мушрикларининг катта карвони Шомдан тижорат қилиб қайтаётганликлари ҳақидаги хабар Пайғамбаримизга етиб келади.

Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уч юзга яқин саҳобани тўплаб карвон йўлини тўсишга чиқадилар. Лекин мусулмонларни карвонга ҳужум қилиш ҳақидаги хабар маккалик мушрикларга ҳам етиб боради. Шунда мушриклар ўз карвонларини ҳимоя қилиш учун катта қўшин тўплаб Мадина томонига йўл оладилар. Ана ўша пайт Аллоҳ Расулуллоҳга карвонни қўйиб мушрикларнинг лашкарига қарши уруш қилиш ҳақида амр қилади. Лекин баъзи мусулмонлар: “Қўлида қурол яроғи бўлмаган карвон тайёргина ўлжа бўлиб турган бир пайтда қандай қилиб бизга қарши келаётган кучли қўшин билан жанг қиламиз. Унинг устига жангга етарли даражада ҳозирлик ҳам кўрмаганмиз”, – деб Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам билан эътирозомуз баҳслаша бошлайдилар. Оятнинг давоми ҳам машҳур Бадр жанги ҳақида.

اِذْ تَسْتَغ۪يثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ اَنّ۪ي مُمِدُّكُمْ بِاَلْفٍ مِنَ الْمَلٰٓئِكَةِ مُرْدِف۪ينَ (٩)

9. Бадр жанги аввалида Роббингиздан мадад сўраб ёлворган эдингиз. Ўшанда: “Албатта, Мен орқама-орқа келувчи минглаб фаришта билан сизларга мадад бераман”, – деб дуонгизни ижобат қилганини эсланглар.

Изоҳ: Бадр жангида мушриклар сони мингдан зиёд эди. Мусулмонлар эса уч юз нафардан бироз кўпроқ эдилар.

وَمَا جَعَلَهُ اللّٰهُ اِلَّا بُشْرٰى وَلِتَطْمَئِنَّ بِه۪ قُلُوبُكُمْۚ وَمَا النَّصْرُ اِلَّا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِۜ اِنَّ اللّٰهَ عَز۪يزٌ حَك۪يمٌ۟ (١٠)

10. Аллоҳ сизларга бу мададни хушхабар бўлиши ва қалбларингиз таскин топиши учун қилди. Зеро, ғалаба фақат Аллоҳ тарафидан бўлади. Шубҳасиз, Аллоҳ иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

اِذْ يُغَشّ۪يكُمُ النُّعَاسَ اَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِه۪ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلٰى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْاَقْدَامَۜ (١١)

11. Ўша пайт сизларни Ўз ҳузуридан омонлик бўлсин деб, енгил уйқуга чўмдирган эди. Ҳамда у билан сизларни покиза қилиш, шайтоннинг нопокликларини кетказиш, қалб ришталарингизни ўзаро боғлаш ва қадамларингизни мустаҳкам қилиш учун осмондан сув ёғдирганини эсланглар.

Изоҳ: Аллоҳ Бадр жангидан аввал мусулмонларни ором олишлари учун енгилгина уйқуга ғарқ қилган эди. Уйқудан уйғонган баъзи мусулмонлар ғусл қилишлари керак бўлиб қолган эди. Аллоҳ уларга осмондан ёмғир ёғдириб у туфайли нажосатдан холи бўлдилар. Ёққан ёмғирнинг яна бир фойдаси шундай бўлдики, мусулмонлар турган жой қумликдан иборат бўлиб, устига ёққан ёмғир уни қатқалоқ қилиб қадам босишларини осонлаштирди. Мушриклар турган жой эса тупроқдан иборат бўлиб ёмғирдан кейин лойга айланди натижада, уларнинг юриши қийинлашди.

اِذْ يُوح۪ي رَبُّكَ اِلَى الْمَلٰٓئِكَةِ اَنّ۪ي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذ۪ينَ اٰمَنُواۜ سَاُلْق۪ي ف۪ي قُلُوبِ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْاَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍۜ (١٢)

12. Роббингиз жангда ҳозир бўлган фаришталарга ваҳий қилиб: “Шубҳасиз, Мен сизлар билан биргаман. Иймон келтирганларни жангда собитқадам қилинглар. Мен куфр келтирганларнинг қалбларига қўрқув соламан. Сизлар мушрикларнинг бўйнига уриб ўлдиринглар. Ҳамда уларнинг ҳар бир бармоқларини уриб синдиринглар”, – деганини ёдга олинглар.

ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ شَٓاقُّوا اللّٰهَ وَرَسُولَهُۚ وَمَنْ يُشَاقِقِ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ فَاِنَّ اللّٰهَ شَد۪يدُ الْعِقَابِ (١٣)

13. Уларга бу жазолар Аллоҳ ва Расулига қарши чиққанлари учундир. Кимки Аллоҳ ва Расулига қарши иш тутса, бас, Аллоҳнинг уларга азоби шиддатлидир.

ذٰلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَاَنَّ لِلْكَافِر۪ينَ عَذَابَ النَّارِ (١٤)

14. Мана шу сиз кофирларнинг бу дунёдаги жазонгиздир, бас, уни тотиб кўринглар. Қиёматда эса, албатта, кофирлар учун дўзах азоби бордир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِذَا لَق۪يتُمُ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْاَدْبَارَۚ (١٥)

15. Эй иймон келтирганлар, жангда тўда ҳолидаги куфр келтирганлар билан рўбарў келиб қолсангиз, уларга орқа ўгириб қочманглар.

وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُٓ اِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ اَوْ مُتَحَيِّزًا اِلٰى فِئَةٍ فَقَدْ بَٓاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَمَأْوٰيهُ جَهَنَّمُۜ وَبِئْسَ الْمَص۪يرُ (١٦)

16. Кимки ўша кунда жанг учун усулни қўллаб жойидан четланган ёки бошқа гуруҳга қўшилмоқчи бўлган ҳолатдан ташқари улардан орқа ўгириб қочиб кетса, албатта, Аллоҳдан бўлган ғазаб билан қайтган бўлади. Унинг жойи эса жаҳаннамдир. У нақадар ёмон борар жойдир.

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْۖ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰىۚ وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِن۪ينَ مِنْهُ بَلَٓاءً حَسَنًاۜ اِنَّ اللّٰهَ سَم۪يعٌ عَل۪يمٌ (١٧)

17. Уларни жангда сиз ўлдирмадингиз, балки уларни Аллоҳ ўлдирди. Эй Муҳаммад, уларга қарата юзига қўлингиздаги бир сиқим тупроқни отган пайтингизда, сиз отмадингиз, балки уни Аллоҳ отди ҳамда Ўз тарафидан ғалабани мўминларга чиройли лутф бўлсин, деб қилди. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва бўлаётган ишларни кўриб турувчи – Басир Зотдир.

Изоҳ: Ривоят қилинишича, Бадр жангида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бир сиқим тупроқ олиб, мушриклар томонга “Юзлар қаро бўлсин!” деб, улоқтирганлар. Ўшанда барча мушрикларнинг оғзи-бурни ва кўзларига тупроқ тўлган. Кейин эса ортларига қараб қоча бошлаганлар.

ذٰلِكُمْ وَاَنَّ اللّٰهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِر۪ينَ (١٨)

18. Мана шундай инъомлар мўминлар учундир. Албатта, Аллоҳ кофирларнинг ҳийласини заифлатувчи Зотдир.

اِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَٓاءَكُمُ الْفَتْحُۚ وَاِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْۚ وَاِنْ تَعُودُوا نَعُدْۚ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْـًٔا وَلَوْ كَثُرَتْۙ وَاَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُؤْمِن۪ينَ۟ (١٩)

19. Эй мушриклар, агар жангдан олдин мусулмонлар билан орани очишни хоҳлаган бўлсангиз, дарҳақиқат, мана мусулмонлар фойдасига фатҳ қилиш келди. Борди-ю мусулмонларга қарши жанг қилишдан тийилсангиз, бу сиз учун яхшироқдир. Агарда ибрат олмай яна урушга қайтсангиз, у ҳолда бизлар ҳам қайтамиз. Гуруҳингиз саноғи гарчи кўпчилик бўлса ҳам, сизларга ҳеч нарса фойда бермайди. Чунки Аллоҳ, албатта, мўминлар билан биргадир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اَط۪يعُوا اللّٰهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَاَنْتُمْ تَسْمَعُونَۚ (٢٠)

20. Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга ва Расулига итоат қилинглар! Ўзларингиз Қуръон ҳукмларини эшитиб туриб, ундан юз ўгириб кетманглар!

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذ۪ينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١)

21. Ҳамда улар Қуръон ҳукмларини эшитмаганлари ҳолларида “эшитдик”, – деган кимсалар каби бўлманглар.

اِنَّ شَرَّ الدَّوَٓابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذ۪ينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢)

22. Чунки Аллоҳ наздида Ер юзидаги жонзотларнинг энг ёмони ҳақдан йироқ бўлиб кар ва соқов бўлиб олиб, ақл юритмайдиган кимсалардир.

وَلَوْ عَلِمَ اللّٰهُ ف۪يهِمْ خَيْرًا لَاَسْمَعَهُمْۜ وَلَوْ اَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)

23. Агар Аллоҳ улардан бирор яхшилик чиқишини билганида эди, албатта, уларга ҳақиқатни билдириб қулоқ солдирарди. Агарда уларга ҳақиқатни эшиттирган тақдирда ҳам улар юз ўгириб кетган бўлар эдилар.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اسْتَج۪يبُوا لِلّٰهِ وَلِلرَّسُولِ اِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْي۪يكُمْۚ وَاعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِه۪ وَاَنَّهُٓ اِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)

24. Эй иймон келтирганлар! Сизларни ҳузурли ҳаётга чорловчи нарса билан даъват қилса, дарҳол Аллоҳга ва Расулга итоат қилиб, жавоб беринглар! Ҳамда билиб қўйингларки, албатта, Аллоҳ киши билан унинг қалби орасини эгаллаб туради. Шак-шубҳасиз, Унинг ҳузурида жам бўласизлар.

Изоҳ: Оятдаги “Аллоҳнинг киши ва қалби орасини эгаллаб туриши” қулнинг кўнглидан ўтаётган ҳар бир нарсани билиб туриши ва инсонга шоҳтомиридан ҳам яқин бўлишидир.

وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُص۪يبَنَّ الَّذ۪ينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَٓاصَّةًۚ وَاعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ شَد۪يدُ الْعِقَابِ (٢٥)

25. Сизлардан фақат золим кимсаларга хос бўлмай, балки ҳамма учун келадиган балолардан қўрқинглар. Шунингдек, билиб қўйингларки, албатта, Аллоҳ азоби қаттиқ бўлган Зотдир.

Изоҳ: Оятлардаги фитна сўзи араб тилида синов маъносида ҳам келади. Демак, бойлик ва фарзандларни Аллоҳ таоло бандаларини синаб кўриш учун берар экан. Яъни бойликни хайрли ишларга сарф этиш, фарзандларга тўғри тарбия бериш орқали етук авлодни вояга етказиш лозимлиги маълум бўлади.

وَاذْكُرُٓوا اِذْ اَنْتُمْ قَل۪يلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْاَرْضِ تَخَافُونَ اَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَاٰوٰيكُمْ وَاَيَّدَكُمْ بِنَصْرِه۪ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦)

26. Сизларни Макка ерида озчилик ва ночор аҳволда бўлиб, мушрик инсонларнинг мол-мулкингизни тортиб олишларидан қўрқиб юрган пайтингизда сизларга Мадинадан жой берганини ва Ўз ёрдами билан сизларни қўллаб-қувватлаганини, шояд, шукр қиласизлар деб, покиза неъматлардан ризқлантирганини эсланглар.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تَخُونُوا اللّٰهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُٓوا اَمَانَاتِكُمْ وَاَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧)

27. Эй иймон келтирганлар! Аллоҳ ва Расулга осий бўлиб хиёнат қилманглар. Ҳамда била туриб ораларингиздаги омонатларингизга хиёнат қилманглар.

وَاعْلَمُٓوا اَنَّمَٓا اَمْوَالُكُمْ وَاَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌۙ وَاَنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُٓ اَجْرٌ عَظ۪يمٌ۟ (٢٨)

28. Ҳамда билиб қўйинглар: мол-дунёнгиз ва фарзандларингиз фақатгина бир синовдир. Аллоҳнинг ҳузурида эса улкан ажру мукофот бордир.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّـَٔاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْۜ وَاللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظ۪يمِ (٢٩)

29. Эй иймон келтирганлар! Агар Аллоҳга итоат қилиб тақво қилсангиз, сизларга ҳақ билан ноҳақни ажратадиган ҳидоят йўлини қилиб қўяди. Ҳамда гуноҳларингизни кечиб, сизларни мағфират қилади. Аллоҳ буюк фазлу карам соҳибидир.

وَاِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ اَوْ يَقْتُلُوكَ اَوْ يُخْرِجُوكَۜ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّٰهُۜ وَاللّٰهُ خَيْرُ الْمَاكِر۪ينَ (٣٠)

30. Эй Расулим, куфр келтирганларнинг сизни ушлаб олиш, ўлдириш ёки Маккадан чиқариб юбориш учун сизга макр қилганларини эсланг. Улар ўзларича макр қилар эдилар, Аллоҳ ҳам уларга қарши макр қилар эди. Бироқ Аллоҳ макр қилувчиларнинг яхшироғидир.

Изоҳ: Оятдаги Аллоҳга нисбатан ишлатилган макр калимаси салбий маънода тушунилмаслиги лозим. Бу ердаги макр кофирларнинг қилмишларига яраша Аллоҳнинг берадиган жазосидир.

وَاِذَا تُتْلٰى عَلَيْهِمْ اٰيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَٓاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هٰذَٓاۙ اِنْ هٰذَٓا اِلَّٓا اَسَاط۪يرُ الْاَوَّل۪ينَ (٣١)

31. Қачонки у кофирларга оятларимиз тиловат қилиб берилса, “Буларни эшитганмиз, агар истасак, шунга ўхшаш гапни биз ҳам тўқиб айтган бўлар эдик. Бу оятлар аввалгилардан қолган афсоналардан бошқа нарса эмас”, – дер эдилар.

وَاِذْ قَالُوا اللّٰهُمَّ اِنْ كَانَ هٰذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَاَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَٓاءِ اَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ اَل۪يمٍ (٣٢)

32. Яна уларнинг: “Ё Аллоҳ, агарда мана шу Қуръон Сенинг ҳузурингдан, ҳақиқатан, нозил қилинган бўлса, у ҳолда майли, устимизга самодан тош ёғдир ёки бизларга аламли азобни келтир”, – деганларини эсланг.

Изоҳ: Мушрикларнинг бундай дейишларидан уларнинг ким эканликлари яна бир бор аён бўлади.

وَمَا كَانَ اللّٰهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَاَنْتَ ف۪يهِمْۜ وَمَا كَانَ اللّٰهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣)

33. Бироқ сиз уларнинг орасида экансиз, Аллоҳ уларни азобламоқчи эмас. Ҳамда мағфират тилаб турганларида ҳам Аллоҳ уларни азобловчи эмасдир.

وَمَا لَهُمْ اَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللّٰهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُٓوا اَوْلِيَٓاءَهُۜ اِنْ اَوْلِيَٓاؤُ۬هُٓ اِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلٰكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤)

34. Лекин улар мўминларни Масжид ул-Ҳаромга боришга тўсқинлик қилсалар-у Аллоҳ нима учун ҳам уларни азобламасин. Ҳолбуки, у мушриклар Каъбанинг эгалари ҳам эмаслар. Унинг эгалари фақатгина Аллоҳдан қўрқадиган кимсалардир. Лекин уларнинг кўплари буни билмайдилар.

وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ اِلَّا مُكَٓاءً وَتَصْدِيَةًۜ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)

35. Уларнинг Байтуллоҳ олдида қилган ибодатлари фақат ҳуштак ва чапак чалишдан иборат эди. Ана энди Бадр жангида куфр келтирганингиз учун азобни тотиб кўринглар.

Изоҳ: Макка мушриклари Каъбани яланғоч ҳолда ҳамда ҳуштак ва чапак чалиб тавоф қилар эдилар. Шунингдек, мусулмонлар намоз ўқиётган пайтларда ҳам ҳуштак, чапак чалиб уларни чалғитмоқчи бўлар эдилар.

اِنَّ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ اَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِۜ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَۜ وَالَّذ۪ينَ كَفَرُٓوا اِلٰى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَۙ (٣٦)

36. Албатта, куфр келтирганлар мол-дунёларини Аллоҳнинг йўлидан одамларни тўсиш учун сарфлайдилар. Улар яна сарфлашда давом этаверадилар, бироқ бу қилмишлари уларга надомат бўлиб қолади кейин эса, мағлубиятга учрайдилар. Куфр келтирганлар жаҳаннам сари тўпланиб келтириладилар.

لِيَم۪يزَ اللّٰهُ الْخَب۪يثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَب۪يثَ بَعْضَهُ عَلٰى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَم۪يعًا فَيَجْعَلَهُ ف۪ي جَهَنَّمَۜ اُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ۟ (٣٧)

37. Бу пок мўминларни нопок мушриклардан айириш ва нопокларнинг барчасини бир-бирининг устига уюмлаб жаҳаннамда бўлишлари учундир. Ана ўшалар охиратда аниқ зиён кўрувчилардир.

قُلْ لِلَّذ۪ينَ كَفَرُٓوا اِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَۚ وَاِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْاَوَّل۪ينَ (٣٨)

38. Эй Муҳаммад, куфр келтирганларга: “Агар куфрдан тўхтасалар, олдинги қилган гуноҳлари кечирилишини, борди-ю ширкка қайтсалар, у ҳолда аввалгиларнинг йўли ибрат тариқасида қандай бўлиб ўтганини”, – айтинг.

Изоҳ: Куфрга кетганларнинг куни буларнинг бошига ҳам келади.

وَقَاتِلُوهُمْ حَتّٰى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدّ۪ينُ كُلُّهُ لِلّٰهِۚ فَاِنِ انْتَهَوْا فَاِنَّ اللّٰهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَص۪يرٌ (٣٩)

39. Улар билан фитна йўқ бўлиб ва диннинг барчаси, фақат ёлғиз Аллоҳ учун бўлгунча жанг қилинглар. Агар улар куфр ва ширкдан тийилсалар, албатта, Аллоҳ улар нима қилаётганларини кўриб турувчи Зотдир.

وَاِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ مَوْلٰيكُمْۜ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَنِعْمَ النَّص۪يرُ (٤٠)

40. Агарда яна иймондан юз ўгирсалар, унда билиб қўйинглар, Аллоҳ сизнинг Эгангиздир. У Зот нақадар яхши дўст ва нақадар яхши ёрдамчидир.

وَاعْلَمُٓوا اَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَاَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبٰى وَالْيَتَامٰى وَالْمَسَاك۪ينِ وَابْنِ السَّب۪يلِۙ اِنْ كُنْتُمْ اٰمَنْتُمْ بِاللّٰهِ وَمَٓا اَنْزَلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِۜ وَاللّٰهُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ (٤١)

41. Сизлар агар Аллоҳга ва Бадр жангида икки жамоа тўқнашиб ҳақ ва ботилнинг орасини айирувчи кунда қулимиз Муҳаммадга нозил қилган оятларимизга иймон келтирган бўлсангиз, унда урушда олган ғаниматларингизнинг бешдан бири Аллоҳга, пайғамбарга, қариндошларга етим-есирларга, мискинларга ва мусофирларга тегишли эканини билиб қўйинглар. Албатта, Аллоҳ ҳар нарсага кучи етадиган Зотдир.

Изоҳ: Айирувчи – Бадр жангида ҳақ билан ботил ажрим бўлган кундир. Шариат ҳукмига кўра, урушда олинган ўлжанинг бешдан бири юқоридаги оятда айтиб ўтилганларга, қолган бешдан тўрт қисми эса жангчиларга бўлиб берилади.

اِذْ اَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوٰى وَالرَّكْبُ اَسْفَلَ مِنْكُمْۜ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْم۪يعَادِۙ وَلٰكِنْ لِيَقْضِيَ اللّٰهُ اَمْرًا كَانَ مَفْعُولًاۙ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيٰى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍۜ وَاِنَّ اللّٰهَ لَسَم۪يعٌ عَل۪يمٌۙ (٤٢)

42. Икки жамоа тўқнашган пайтда сизлар водийнинг Мадинага яқин тарафида, у мушриклар эса водийнинг чекка томонида эканини эсланглар. Сизлар ўлжа қилиб олмоқчи бўлган карвон эса сиздан пастроқда эди. Борди-ю мушриклар билан жанг қилиш учун олдиндан ваъдалашган бўлсангиз ҳам, барибир муайян вақт ва жой ҳақида келиша олмай ихтилоф қилган бўлар эдингиз. Лекин Аллоҳ жангда ҳалок бўлганлар ҳам далил билан ҳалок бўлишлари, ҳаётда қолганлар ҳам далил билан тирик қолишлари учун ишни тамомига етказиш мақсадида сизларни душман билан тўсатдан тўқнаштириб қўйди. Албатта, Аллоҳ эшитувчи ва билувчи Зотдир.

اِذْ يُر۪يكَهُمُ اللّٰهُ ف۪ي مَنَامِكَ قَل۪يلًاۜ وَلَوْ اَرٰيكَهُمْ كَث۪يرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْاَمْرِ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَۜ اِنَّهُ عَل۪يمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٤٣)

43. Эй Муҳаммад! Сиз жангдан олдин кўрган тушингизда Аллоҳ сизга матонат бериши учун уларнинг сонини оз қилиб кўрсатди. Чунки сизларга уларнинг ададини кўп қилиб кўрсатганида эди, сизлар ваҳимага тушиб сустлашиб қолган ва бу борадаги ишда тортишиб қолган бўлар эдингиз. Лекин Аллоҳ Ўзининг ёрдами билан сизларни ундан саломат қилди. Шубҳасиз, У кўнгиллардаги яширинган нарсаларни ҳам билувчи Зотдир.

وَاِذْ يُر۪يكُمُوهُمْ اِذِ الْتَقَيْتُمْ ف۪ٓي اَعْيُنِكُمْ قَل۪يلًا وَيُقَلِّلُكُمْ ف۪ٓي اَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللّٰهُ اَمْرًا كَانَ مَفْعُولًاۜ وَاِلَى اللّٰهِ تُرْجَعُ الْاُمُورُ۟ (٤٤)

44. Сизлар жангда ёв билан юзма-юз келганингизда, Аллоҳ бўлиши керак бўлган илоҳий амрни қилиш учун у душманларни сизларнинг кўзингизга камайтириб, сизларни ҳам уларнинг кўзларига озчилик қилиб кўрсатганини эсга олинг. Зеро, барча ишлар Аллоҳга қайтарилади.

Изоҳ: Икки тарафга ҳам қўшиннинг кўзларига камайтириб кўрсатилишининг сабаби эса, кофирлар лашкарининг озлиги Мусулмонларга ғайрат ва ғалабага рағбат туйғусини уйғотар эди. Кофирларга эса, аксинча, мусулмонларнинг саноғи камлиги уларда беписандлик ва лоқайдлик ҳисси пайдо бўлиши эди.

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِذَا لَق۪يتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللّٰهَ كَث۪يرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَۚ (٤٥)

45. Эй иймон келтирганлар! Бирор бир душман тўдасига дуч келиб қолсангиз, матонат ва сабот билан туринглар. Шунингдек, Аллоҳни кўп эсга олинглар. Шояд, шунда зафар қучсангизлар.

وَاَط۪يعُوا اللّٰهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ر۪يحُكُمْ وَاصْبِرُواۜ اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصَّابِر۪ينَۚ (٤٦)

46. Аллоҳга ва Унинг Расулига итоат қилинглар ва ўзаро ихтилофга тушиб тортишманглар. Акс ҳолда, сустлашиб, куч-қувватингиз кетиб қолади. Сабр-тоқатли бўлинглар, Албатта, Аллоҳ сабр қилувчилар билан биргадир.

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذ۪ينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَٓاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِۜ وَاللّٰهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُح۪يطٌ (٤٧)

47. Ўз диёрлари Маккадан кибр ва одамларга риёкорлик билан чиққан ҳамда Аллоҳнинг ҳақ йўлидан тўсадиган кофир кимсалар каби бўлманглар. Аллоҳ уларнинг қилаётган барча ишларини қамраб олувчидир.

Изоҳ: Мушриклар ўзларидан кетиб, Маккадан дабдаба билан: “Ўша Бадрда ғалаба базми ва шаробхўрлик қилмагунимизча қайтмаймиз”, – деб қасам ичишиб йўлга чиққан эдилар.

وَاِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ اَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَاِنّ۪ي جَارٌ لَكُمْۚ فَلَمَّا تَرَٓاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلٰى عَقِبَيْهِ وَقَالَ اِنّ۪ي بَر۪ٓيءٌ مِنْكُمْ اِنّ۪ٓي اَرٰى مَا لَا تَرَوْنَ اِنّ۪ٓي اَخَافُ اللّٰهَۜ وَاللّٰهُ شَد۪يدُ الْعِقَابِ۟ (٤٨)

48. Бадр жанги аввалида шайтон турли баҳоналар билан уларга қилаётган ишларини чиройли қилиб кўрсатиб: “Бу кунда одамлар ичида сизларга ғолиб келадигани йўқ. Албатта, мен сизнинг ёнингизда мададкорман”, – деганини эсланг. Вақтики, икки қўшин бир-бири билан учрашганда, у орқасига қараб қочган эди. Шунда шайтон уларга: “Мен сизлар қилаётган ишлардан узоқман. Шубҳасиз, мен сизлар кўрмаётган нарсани кўряпман. Мен, албатта, Аллоҳдан қўрқаман, шунингдек, Аллоҳнинг азоби қаттиқдир”, – деган эди.

Изоҳ: Муфассирлар шайтон Суроқа ибн Молик номли бир қабила раисининг суратига кириб олиб, кофирларни урушга тарғиб қилгани, лекин жанг асносида осмондан тушиб мусулмон лашкарларига ёрдам бераётган фаришталарни кўрганда орқасига қараб қочиб кетганини ривоят қилишган.

اِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذ۪ينَ ف۪ي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰٓؤُ۬لَٓاءِ د۪ينُهُمْۜ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِ فَاِنَّ اللّٰهَ عَز۪يزٌ حَك۪يمٌ (٤٩)

49. Мунофиқлар ва қалбларида иллат бўлган кимсалар: “Ҳов анави мусулмонларнинг динлари уларни жуда мағрурлантириб юборибди”, – деганларини эсга олинг. Кимки Аллоҳга суянса, албатта, ғолибдир. Шубҳасиз, Аллоҳ иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

Изоҳ: Оз сонли бўлган мусулмонларни кўп сонли душманга қарши жангга отланиши мунофиқларни ҳайратга солган эди. Чунки мусулмонларнинг адади ёвга нисбатан уч баробар оз эди.

وَلَوْ تَرٰٓى اِذْ يَتَوَفَّى الَّذ۪ينَ كَفَرُواۙ الْمَلٰٓئِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَاَدْبَارَهُمْۚ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَر۪يقِ (٥٠)

50. Жанг майдонида фаришталар кофир бўлганларнинг юзлари ва орқаларига уриб жонларини олаётганларини кўрганингизда эди. Малоикалар: “Куйдурувчи дўзах азобини тотинглар”, – дер эдилар.

ذٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ اَيْد۪يكُمْ وَاَنَّ اللّٰهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَب۪يدِۙ (٥١)

51. Бу азоблар ўз қўлларингиз билан қилган ёмон ишларингиз учундир. Зеро, Аллоҳ ўз бандаларига зулм қилувчи эмас эди.

كَدَأْبِ اٰلِ فِرْعَوْنَۙ وَالَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْۜ كَفَرُوا بِاٰيَاتِ اللّٰهِ فَاَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْۜ اِنَّ اللّٰهَ قَوِيٌّ شَد۪يدُ الْعِقَابِ (٥٢)

52. Уларнинг аҳволи худди фиръавн хонадони ва издошларининг ҳамда улардан аввалги ўтганларнинг ҳолатига ўхшайди. Улар Аллоҳнинг оятларига куфр келтирганлар, кейин эса, Аллоҳ уларни гуноҳлари сабабли тутиб азоблади. Албатта, Аллоҳ кучлидир ва азоби қақшатгичдир.

ذٰلِكَ بِاَنَّ اللّٰهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً اَنْعَمَهَا عَلٰى قَوْمٍ حَتّٰى يُغَيِّرُوا مَا بِاَنْفُسِهِمْۙ وَاَنَّ اللّٰهَ سَم۪يعٌ عَل۪يمٌۙ (٥٣)

53. Сабаби, токи одамлар ўзларидаги яхши ҳолатни ёмон ҳолатга ўзгартирмагунларича, шубҳасиз, Аллоҳ ҳам бир қавмга ато этган неъматини ўзгартирувчи эмасдир. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва бўлаётган ишларни билиб турувчи – Аълим Зотдир.

كَدَأْبِ اٰلِ فِرْعَوْنَۙ وَالَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْۜ كَذَّبُوا بِاٰيَاتِ رَبِّهِمْۚ فَاَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَاَغْرَقْنَٓا اٰلَ فِرْعَوْنَۚ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِم۪ينَ (٥٤)

54. Уларнинг аҳволи худди фиръавн хонадони ва издошларининг ҳамда улардан аввалги ўтганларнинг ҳолатига ўхшайди. Улар Роббиларининг оятларини ёлғонга чиқаришгандан кейин гуноҳлари сабабли уларни ҳалок этдик ва фиръавн хонадонини денгизга ғарқ қилдик. Чунки уларнинг барчаси золим кимсалар эди.

اِنَّ شَرَّ الدَّوَٓابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَۚ (٥٥)

55. Аллоҳнинг наздида махлуқларнинг энг ёмони, бу куфр келтирганлардир. Бас, улар иймон келтирмайдилар.

اَلَّذ۪ينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ ف۪ي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦)

56. Уларнинг орасида сиз билан аҳдлашиб, сўнгра Аллоҳдан қўрқмасдан ҳар гал ўз аҳдларини бузаверадиган кимсалар ҳам бордир.

فَاِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧)

57. Бас, агар уларни жанг майдонида учратиб қолсанг, йўқ қилиш билан уларни шундай тарқатиб юборки, ортларидан уларга ёрдамга келувчи кимсалар ҳам шояд, ҳуркиб эслатма олиб қолсалар.

وَاِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ اِلَيْهِمْ عَلٰى سَوَٓاءٍۜ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ الْخَٓائِن۪ينَ۟ (٥٨)

58. Борди-ю бирор қавм тарафидан қилинган аҳдга хиёнат бўлишидан аниқ хавотирга тушсангиз, у ҳолда икки томонлама баробар аҳд бузилганини ўртага ташланг. Шубҳасиз, Аллоҳ хоинларни яхши кўрмайди.

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا سَبَقُواۜ اِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩)

59. Куфр келтирган кимсалар ўзларини асло ўзиб кетган деб ўйламасинлар. Албатта, улар Аллоҳни ожиз қолдирувчи эмаслар.

وَاَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِه۪ عَدُوَّ اللّٰهِ وَعَدُوَّكُمْ وَاٰخَر۪ينَ مِنْ دُونِهِمْۚ لَا تَعْلَمُونَهُمْۚ اَللّٰهُ يَعْلَمُهُمْۜ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ يُوَفَّ اِلَيْكُمْ وَاَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠)

60. Улар учун қўлингиздан келганича ҳарбий куч-қувват ва эгарланган отларни тайёр қилиб қўйинглар, бу билан Аллоҳнинг душманини, ўз душманингизни ва улардан бошқа ўзингиз билмайдиган, лекин Аллоҳ биладиганларни ҳам қўрқитасиз. Аллоҳ йўлида нимани сарф қилсангиз, сизга тўла-тўкис қилиб адолат билан қайтарилади ва сизларга зулм қилинмайди.

وَاِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِۜ اِنَّهُ هُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ (٦١)

61. Агар улар тинчликка мойил бўлсалар, сиз ҳам унга мойил бўлинг. Ҳамда ҳар бир ишда Аллоҳга суянинг, шубҳасиз, У ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва бўлаётган ишларни билиб турувчи – Аълим Зотдир.

وَاِنْ يُر۪يدُٓوا اَنْ يَخْدَعُوكَ فَاِنَّ حَسْبَكَ اللّٰهُۜ هُوَ الَّذ۪ٓي اَيَّدَكَ بِنَصْرِه۪ وَبِالْمُؤْمِن۪ينَۙ (٦٢)

62. Агар кофирлар ҳийла қилиб сизни алдамоқчи бўлсалар, шубҳасиз, Аллоҳнинг Ўзи сизга кифоя қилади. У Ўз ёрдами билан мўминларни қўллаб-қувватлаган Зотдир.

وَاَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْۜ لَوْ اَنْفَقْتَ مَا فِي الْاَرْضِ جَم۪يعًا مَٓا اَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ اَلَّفَ بَيْنَهُمْۜ اِنَّهُ عَز۪يزٌ حَك۪يمٌ (٦٣)

63. Ҳамда мўминларнинг қалбларини ўзаро бирлаштирган Зотдир. Агар сиз Ер юзидаги барча нарсани сарф қилсангиз ҳам, уларнинг қалбларини бирлаштира олмас эдингиз. Лекин Аллоҳ уларнинг ораларини бирлаштирди. Шубҳасиз, У иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

يَٓا اَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللّٰهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِن۪ينَ۟ (٦٤)

64. Эй Пайғамбар, сизга ва сизга эргашган мўминларга Аллоҳнинг Ўзи кифоядир.

يَٓا اَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِن۪ينَ عَلَى الْقِتَالِۜ اِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِۚ وَاِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُٓوا اَلْفًا مِنَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥)

65. Эй Пайғамбар! Мўминларни душманга қарши жангга чорланг! Агар сизлардан йигирма нафар сабрли мўмин киши бўлса, икки юз нафар душман устидан ғалаба қилади. Борди-ю сизлардан юз нафар бўлса, унда минг нафар кофир кимсаларга ғолиб келади. Бунинг сабаби эса, уларнинг фаҳмламайдиган қавм эканликларидандир.

اَلْـٰٔنَ خَفَّفَ اللّٰهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ اَنَّ ف۪يكُمْ ضَعْفًاۜ فَاِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِۚ وَاِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ اَلْفٌ يَغْلِبُٓوا اَلْفَيْنِ بِاِذْنِ اللّٰهِۜ وَاللّٰهُ مَعَ الصَّابِر۪ينَ (٦٦)

66. Энди эса Аллоҳ сизлардан юкни енгиллаштирди ва сизларда ожизлик борлигини билди. Бас, агар сизлардан юзта сабрли мўмин бўлса, энди икки юзта кофирни енгади. Борди-ю сизлардан минг нафар бўлса, Аллоҳнинг изни билан икки минг нафарни енгади. Аллоҳ сабр қилувчилар билан биргадир.

Изоҳ: Бундан аввалги оят нозил бўлганда мўминлар “Энди бизлар ўзимиздан ўн чандон кўп бўлган душманга қарши жанг қилар эканмиз”, – деб саросимага туша бошлашган. Кейинги оятда эса Аллоҳ улардаги бу масъулиятни енгиллаштирган.

مَا كَانَ لِنَبِيٍّ اَنْ يَكُونَ لَهُٓ اَسْرٰى حَتّٰى يُثْخِنَ فِي الْاَرْضِۜ تُر۪يدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَاۗ وَاللّٰهُ يُر۪يدُ الْاٰخِرَةَۜ وَاللّٰهُ عَز۪يزٌ حَك۪يمٌ (٦٧)

67. Бирор бир Пайғамбар учун токи Ер юзида душманларга зарба бериб кучга тўлмагунча асирларга эга бўлиб, кейин уларни фидя эвазига қўйиб юбориш тўғри бўлмайди. Сиз мўминлар эса ўткинчи дунёнинг манфаатини хоҳлайсиз. Ҳолбуки, Аллоҳ сизларга охират неъматларини беришни хоҳлайди. Аллоҳ иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

Изоҳ: Ушбу оятда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам ва саҳобаларга танбеҳ берилади. Улар мушрикларнинг етмиш аскарини асир олиб, сўнг маълум товон-тўлов эвазига бўшатиб юборганларида мана шу оят нозил бўлган.

لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللّٰهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ ف۪يمَٓا اَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ (٦٨)

68. Агар Аллоҳнинг олдиндан хатоларни кечирилиши ҳақидаги битиги бўлмаганида, олган нарсаларингиз туфайли улкан азоб етган бўлар эди.

فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًاۘ وَاتَّقُوا اللّٰهَۜ اِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ۟ (٦٩)

69. Жангда ғанимат қилиб олганларингиздан ҳалол ва пок ҳолда тановул қилаверинглар ва ёлғиз Аллоҳдан қўрқинглар. Шубҳасиз, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

يَٓا اَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ ف۪ٓي اَيْد۪يكُمْ مِنَ الْاَسْرٰٓىۙ اِنْ يَعْلَمِ اللّٰهُ ف۪ي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّٓا اُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْۜ وَاللّٰهُ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (٧٠)

70. Эй Пайғамбар, қўлингиздаги асир олинган кимсаларга: “Агар Аллоҳ қалбларингизда яхшиликка мойиллик кўрганда эди, сизлардан олинган ўлжадан кўра яхшироқ неъматни сизларга ҳам берар ва сизларни кечирар эди. Зеро, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир”, – деб айтинг.

وَاِنْ يُر۪يدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ فَاَمْكَنَ مِنْهُمْۜ وَاللّٰهُ عَل۪يمٌ حَك۪يمٌ (٧١)

71. Эй Расулим! Агар асирлар ўз сўзида турмай сизга хиёнат қилмоқчи бўлишса, ташвишланманг, дарҳақиқат, улар аввал ҳам Аллоҳга хиёнат қилган эдилар. Шунинг учун ҳам, Аллоҳ сизга уларнинг устидан ғалаба имконини берди. Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳикмат эгаси – Ҳаким Зотдир.

اِنَّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِاَمْوَالِهِمْ وَاَنْفُسِهِمْ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ اٰوَوْا وَنَصَرُٓوا اُو۬لٰٓئِكَ بَعْضُهُمْ اَوْلِيَٓاءُ بَعْضٍۜ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتّٰى يُهَاجِرُواۚ وَاِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدّ۪ينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ اِلَّا عَلٰى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ م۪يثَاقٌۜ وَاللّٰهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَص۪يرٌ (٧٢)

72. Албатта, иймон келтирган, Маккадан Мадинага кўчиб ўтган, Аллоҳнинг йўлида моллари ва жонлари билан жидду жаҳд қилганлар ҳамда жой бериб, ёрдам кўрсатганлар, ана ўшалар бир-бирларига ҳақиқий дўстдирлар. Аммо иймон келтирган, лекин ҳали ҳижрат қилмаганларга эса, то ҳижрат қилмагунларича, улар билан дўстлик қилиш сизлар учун жоиз эмасдир. Агар улар сизлардан дин ишларида ёрдам сўрасалар, сиз билан ўрталарида уришмаслик ҳақида аҳднома бор қавм зиддига бўлмагани ҳолда уларга ёрдам беришингиз керак. Аллоҳ нима қилаётганингизни кўриб турувчи – Басир Зотдир.

Изоҳ: Маккалик мусулмонлар зиммасига тушган Мадинага ҳижрат қилиш фарзи саккизинчи ҳижрий йили, яъни Макка фатҳ этилганидан кейин бекор қилинган.

وَالَّذ۪ينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ اَوْلِيَٓاءُ بَعْضٍۜ اِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْاَرْضِ وَفَسَادٌ كَب۪يرٌۜ (٧٣)

73. Куфр келтирган кимсалар эса бир-бирларига дўстдирлар. Агар мўминга дўст, кофирга душман муомаласини қилмасангизлар, у ҳолда Ер юзида фитна ва катта фасод бўлиб кетади.

وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ اٰوَوْا وَنَصَرُٓوا اُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّاۜ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَر۪يمٌ (٧٤)

74. Иймон келтирган, ҳижрат қилган ва Аллоҳ йўлида душманга қарши курашганлар ҳамда муҳожирларга жой бериб, ёрдам қилганлар, айнан ўшалар ҳақиқий мўмин кимсалардир. Улар учун Аллоҳдан мағфират ва кенг ризқ бордир.

وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَاُو۬لٰٓئِكَ مِنْكُمْۜ وَاُو۬لُوا الْاَرْحَامِ بَعْضُهُمْ اَوْلٰى بِبَعْضٍ ف۪ي كِتَابِ اللّٰهِۜ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمٌ (٧٥)

75. Кейинчалик иймон келтириб, Маккадан Мадинага кўчиб ўтган ва сизлар билан бирга душманга қарши жанг қилганлар ҳам сизлардандир. Қон-қариндошлар эса, Аллоҳнинг китобидаги ҳукмига кўра мерос олишда бир-бирларига ҳақлироқдирлар. Аллоҳ, шубҳасиз, ҳамма нарсани билиб турувчи Зотдир.