АНКАБУТ СУРАСИ

Анкабут сураси 69 оятдан иборат бўлиб, Маккада нозил бўлган. Анкабут сўзи “ўргимчак” маъносини билдиради. Унда мисол қилиб ўргимчак келтирилганлиги учун шундай номланган.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

РАҲМОН ВА РАҲИМ БЎЛГАН АЛЛОҲ НОМИ БИЛАН

الٓمٓ۠ (١)

1. Алиф, Лом, Мим.

Изоҳ: Қуръони Каримда бир неча сура мана шундай алоҳида ҳарфлар билан бошланади. Уламолар наздида ушбу ҳарфлар “Ҳуруфи муқаттаот”, яъни маънодан узилган ҳарфлар ҳисобланиб, уларнинг маъноси ёлғиз Аллоҳнинг Ўзигагина аёндир. Қуръонда ҳаммаси бўлиб 29 сура ана шундай ҳарфлар билан бошланган. Лекин баъзи тафсир олимлари ўз китобларида уларни изоҳлашга ҳаракат қилишган.

اَحَسِبَ النَّاسُ اَنْ يُتْرَكُٓوا اَنْ يَقُولُٓوا اٰمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ (٢)

2. Одамлар: “Аллоҳга иймон келтирдик”, – дейишлари билангина, имтиҳон қилинмай, шундоқ ташлаб қўйиладилар деб ўйладиларми?

وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذ۪ينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِب۪ينَ (٣)

3. Биз улардан олдинги иймонли кишиларни ҳам синовдан ўтказганмиз. Бас, бу синов орқали Аллоҳ иймонида содиқ кишиларни ҳам билади, шунингдек, ёлғончиларни ҳам аниқ билади.

اَمْ حَسِبَ الَّذ۪ينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّـَٔاتِ اَنْ يَسْبِقُونَاۜ سَٓاءَ مَا يَحْكُمُونَ (٤)

4. Ёки ёмон ишларни қиладиган кимсалар Бизнинг жазоимиздан қочиб қолишни ўйлайдиларми?! Улар қандай ҳам ёмон ҳукм чиқарадилар!

مَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَٓاءَ اللّٰهِ فَاِنَّ اَجَلَ اللّٰهِ لَاٰتٍۜ وَهُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ (٥)

5. Кимки Аллоҳга рўбарў бўлишдан умидвор бўлса, бас, Аллоҳнинг белгиланган муддати, албатта, келувчидир. Албатта, У ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва барчасини билиб турувчи – Аълим Зотдир.

وَمَنْ جَاهَدَ فَاِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِه۪ۜ اِنَّ اللّٰهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعَالَم۪ينَ (٦)

6. Кимки жиҳод қилса, фақат ўзи учун жиҳод қилган бўлади. Зеро, Аллоҳ барча оламлардан беҳожатдир.

وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّـَٔاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ اَحْسَنَ الَّذ۪ي كَانُوا يَعْمَلُونَ (٧)

7. Иймон келтирган ва солиҳ амалларни қилган зотларнинг олдин қилган гуноҳларини, албатта, ўчирамиз ва уларни дунёда қилиб ўтган амалларининг энг яхшиси билан мукофотлаймиз.

وَوَصَّيْنَا الْاِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًاۜ وَاِنْ جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ ب۪ي مَا لَيْسَ لَكَ بِه۪ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَاۜ اِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَاُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨)

8. Биз инсонга ота-онаси учун яхшилик қилишни буюрдик. Бироқ улар ўзинг билмаган нарсаларни Менга шерик қилишингга ундасалар, у ҳолда уларга итоат қилма! Барчангизнинг қайтиб борадиган жойингиз Менинг ҳузуримгадир. Бас, ўшанда сизларга қилиб ўтган амалларингизнинг хабарини бераман.

وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِي الصَّالِح۪ينَ (٩)

9. Иймон келтирган ва яхши амал қилган кимсаларни, албатта, солиҳ бандалар қаторига киритамиз.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ اٰمَنَّا بِاللّٰهِ فَاِذَٓا اُو۫ذِيَ فِي اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللّٰهِۜ وَلَئِنْ جَٓاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ اِنَّا كُنَّا مَعَكُمْۜ اَوَلَيْسَ اللّٰهُ بِاَعْلَمَ بِمَا ف۪ي صُدُورِ الْعَالَم۪ينَ (١٠)

10. Одамлар орасида шундай кимсалар ҳам борки, улар: “Аллоҳга иймон келтирдик”, – дейдилар-да, агар Аллоҳ йўлида озорлансалар, одамларнинг бу фитналарини Аллоҳнинг азобидек қабул қиладилар. Қасам бўлсинки, агар Роббингиз томонидан ёрдам келса, шубҳасиз, улар: “Албатта, бизлар сизлар билан бирга эдик”, – дейдилар. Ахир, Аллоҳ барча оламларнинг дилларидаги нарсаларни жуда яхши билувчи эмасми?!

وَلَيَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْمُنَافِق۪ينَ (١١)

11. Албатта, Аллоҳ иймон келтирган кимсаларни ҳам, мунофиқларни ҳам яхши билади.

وَقَالَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا لِلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اتَّبِعُوا سَب۪يلَنَا وَلْنَحْمِلْ خَطَايَاكُمْۜ وَمَا هُمْ بِحَامِل۪ينَ مِنْ خَطَايَاهُمْ مِنْ شَيْءٍۜ اِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٢)

12. Кофир бўлган кимсалар иймон келтирганларга: “Бизнинг йўлимизга эргашинглар, хатоларингизни биз кўтарамиз”, – дейдилар. Ҳолбуки, уларнинг гуноҳларидан ҳеч нарсани кўтара олувчи эмаслар. Албатта, улар ёлғончилардир.

وَلَيَحْمِلُنَّ اَثْقَالَهُمْ وَاَثْقَالًا مَعَ اَثْقَالِهِمْۘ وَلَيُسْـَٔلُنَّ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ۟ (١٣)

13. Албатта, улар ўзларининг гуноҳ юкларини ҳам, ўз юклари билан бирга бошқаларнинг юкларини ҳам кўтарадилар. Албатта, қиёмат кунида ўзлари тўқиб олган ёлғонлари тўғрисида сўраладилар.

Изоҳ: Оят Қурайш катталари иймон келтирган кишиларга: “Қайта тирилиш, қиёматдаги ҳисоб-китоб деган нарсалар йўқ нарсалардир. Киши дунёга бир марта келади, бундан бошқа дунё йўқдир. Сизлар бизнинг йўлимизга юраверинглар, агар у дунё ҳақидаги гаплар рост чиқиб, қиёмат қоим бўлса, барча гуноҳларингизни биз бўйнимизга оламиз ва сизлар азобга дучор бўлмайсизлар”, дейишганида нозил қилинган бўлиб, улар мўминларнинг бирон гуноҳини бўйинларига олишга қодир эмасликлари ҳақида огоҳлантиради. Қуйидаги оятда одамларни ҳақ йўлидан оздирган бундай кимсалар ўзларининг гуноҳларига қўшиб тобеъларининг гуноҳларига ҳам жавобгар бўлишлари ҳақида хабар берилади. Саҳиҳ ул-Бухорийда ривоят қилинган бир ҳадиси шариф хам бу оятга ҳаммазмундир: “Ким одамларни залолатга даъват қилса, унинг зиммасида ўзига эргашган кимсаларнинг гуноҳлари ҳам бўлади, аммо уларнинг ўз устларидаги гуноҳлари ҳам заррача камаймас”.

وَلَقَدْ اَرْسَلْنَا نُوحًا اِلٰى قَوْمِه۪ فَلَبِثَ ف۪يهِمْ اَلْفَ سَنَةٍ اِلَّا خَمْس۪ينَ عَامًاۜ فَاَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ (١٤)

14. Биз Нуҳни ўз қавмига пайғамбар қилиб юбордик. Бас, Нуҳ уларнинг орасида эллик йили кам минг йил турди. Бас, иймон келтирмадилар ва уларни золим бўлган ҳолларида тўфон балоси тутди.

فَاَنْجَيْنَاهُ وَاَصْحَابَ السَّف۪ينَةِ وَجَعَلْنَاهَٓا اٰيَةً لِلْعَالَم۪ينَ (١٥)

15. Кейин унга ва кемадаги ҳамроҳларига нажот бердик ва уни барча оламларга ибрат қилиб қўйдик.

وَاِبْرٰه۪يمَ اِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَاتَّقُوهُۜ ذٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٦)

16. Иброҳим пайғамбар ҳам ўз қавмига: “Аллоҳга ибодат қилинглар ва Ундан қўрқинглар. Агар билсангиз, мана шу сиз учун яхшидир”, – деди.

اِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اَوْثَانًا وَتَخْلُقُونَ اِفْكًاۜ اِنَّ الَّذ۪ينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُۜ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (١٧)

17. Сизлар Аллоҳни қўйиб фақат бутларга ибодат қиляпсизлар ва уларни худо деб бўҳтон тўқияпсизлар. Аниқки, сизлар Аллоҳдан бошқага ибодат қилаётган нарсалар сизларга ризқ беришга қодир эмаслар. Бас, шундай экан, сизлар ризқни Аллоҳдан истанглар ва Унгагина ибодат қилинглар ва Унга шукр қилинглар. Сизлар, албатта, Унинг ҳузурига қайтариласизлар.

وَاِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ اُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْۜ وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ الْمُب۪ينُ (١٨)

18. Агар пайғамбаримни ёлғонга чиқарсангиз, бас, сизлардан аввалги умматлар ҳам пайғамбарларини ёлғончига чиқарганлар. Пайғамбар зиммасида эса фақат Аллоҳнинг буйруқларини бандаларига аниқ етказишлик бордир.

اَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُۜ اِنَّ ذٰلِكَ عَلَى اللّٰهِ يَس۪يرٌ (١٩)

19. Ахир, улар Аллоҳ қандай қилиб илк бор йўқдан яратишини сўнгра қиёмат кунида яратган у барча нарсасини қайтаришини кўрмадиларми?! Албатта, бу ишлар Аллоҳга осондир.

قُلْ س۪يرُوا فِي الْاَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَاَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللّٰهُ يُنْشِئُ النَّشْاَةَ الْاٰخِرَةَۜ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌۚ (٢٠)

20. Эй Муҳаммад, уларга: “Ер юзида сайр қилиб Аллоҳ қандай қилиб яратишни бошлаганига назар солинглар. Сўнгра Аллоҳ қиёматда иккинчи марта пайдо қилади. Албатта, Аллоҳ барча нарсага қодирдир!

يُعَذِّبُ مَنْ يَشَٓاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشَٓاءُۚ وَاِلَيْهِ تُقْلَبُونَ (٢١)

21. Аллоҳ хоҳлаган кимсаларни азоблайди ва хоҳлаган кишиларга марҳамат қилади. Сизлар, албатта, Унинг ҳузурига қайтариласизлар.

وَمَٓا اَنْتُمْ بِمُعْجِز۪ينَ فِي الْاَرْضِ وَلَا فِي السَّمَٓاءِۘ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَص۪يرٍ۟ (٢٢)

22. Сизлар Ерда ҳам осмонда ҳам ҳеч кимни ожиз қолдирувчи эмассизлар. Сизлар учун Аллоҳдан бошқа бирор дўст ҳам ёрдамчи ҳам йўқдир.

وَالَّذ۪ينَ كَفَرُوا بِاٰيَاتِ اللّٰهِ وَلِقَٓائِه۪ٓ اُو۬لٰٓئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَت۪ي وَاُو۬لٰٓئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (٢٣)

23. Аллоҳнинг оятларини ва Унга рўбарў бўлишни инкор қилган кимсалар, айнан ўшалар Менинг раҳматимдан ноумид кимсалардир ва улар учун аламли азоб бордир.

فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِه۪ٓ اِلَّٓا اَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ اَوْ حَرِّقُوهُ فَاَنْجٰيهُ اللّٰهُ مِنَ النَّارِۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٤)

24. Бас, Иброҳимга қавмининг жавоби фақат: “Уни ўлдиринглар ёки оловда куйдиринглар”, – дейиш бўлди. Сўнгра Аллоҳ унга оловдан нажот берди. Албатта, бунда иймон келтирадиган қавм учун катта ибратлар бордир!

وَقَالَ اِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اَوْثَانًاۙ مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَاۚ ثُمَّ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًاۘ وَمَأْوٰيكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِر۪ينَۗ (٢٥)

25. Иброҳим уларга: “Сизлар фақат ўткинчи дунё ҳаётидаги ўзаро дўстлигингиз учун Аллоҳдан бошқа бутларни илоҳ қилиб олдингиз. Сўнгра қиёмат кунида баъзи йўлбошчиларингиз баъзи эргашувчиларингиздан тонади, айримларингиз айримларини лаънатлайди. Борар жойингиз дўзах бўлиб, у жойда сизларга ёрдам берувчилар бўлмайди.

فَاٰمَنَ لَهُ لُوطٌۢ وَقَالَ اِنّ۪ي مُهَاجِرٌ اِلٰى رَبّ۪يۜ اِنَّهُ هُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ (٢٦)

26. Бас, фақат Лут унга иймон келтирди. Кейин Иброҳим: “Албатта, мен Роббим буюрган томонга ҳижрат қилиб кетувчиман. Шубҳасиз, У иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

Изоҳ: Оятда келган Лут пайғамбар ўзи Иброҳим алайҳиссаломнинг акасининг ўғли бўлиб, Иброҳим пайғамбар алайҳиссалом кофирлар томонидан оловга ташланганида ёнмаганини кўргач, унинг ҳақ пайғамбар эканини билиб, биринчи бўлиб иймон келтиради.

وَوَهَبْنَا لَهُٓ اِسْحٰقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا ف۪ي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ وَاٰتَيْنَاهُ اَجْرَهُ فِي الدُّنْيَاۚ وَاِنَّهُ فِي الْاٰخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِح۪ينَ (٢٧)

27. Биз унга ўғли Исҳоқ ва набираси Яъқубни ато қилдик ҳамда пайғамбарликни ва самовий китобларни унинг зурриётига хос қилдик ва унга шу дунёда ҳам ажру мукофотини бердик, албатта, у охиратда ҳам солиҳ зотлардандир.

وَلُوطًا اِذْ قَالَ لِقَوْمِه۪ٓ اِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَۘ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ اَحَدٍ مِنَ الْعَالَم۪ينَ (٢٨)

28. Лут ўз қавмига: “Албатта, сизлар шундай фаҳш ишни қиляпсизларки, сизлардан олдин оламлардан ҳеч кимда бу бўлиб ўтмаган эди”, – деди.

اَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ السَّب۪يلَ وَتَأْتُونَ ف۪ي نَاد۪يكُمُ الْمُنْكَرَۜ فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِه۪ٓ اِلَّٓا اَنْ قَالُوا ائْتِنَا بِعَذَابِ اللّٰهِ اِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِق۪ينَ (٢٩)

29. Ҳақиқатан, ҳам сизлар хотинларингизни қўйиб яқинлик учун эркакларга келяпсизлар, йўлтўсарлик қиляпсизлар, йиғилишларингизда хунук ишларни амалга оширяпсизлар. Шунда Лут қавмининг унга жавоби фақат: “Агар даъвоингда ростгўй кишилардан бўлсанг, бизларга Аллоҳнинг азобини келтир”, – дейишдан иборат бўлди.

قَالَ رَبِّ انْصُرْن۪ي عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِد۪ينَ۟ (٣٠)

30. Шунда Лут нидо қилиб: “Эй Роббим, бу бузғунчи қавмларга қарши Ўзинг менга нусрат бер”, – деди.

وَلَمَّا جَٓاءَتْ رُسُلُنَٓا اِبْرٰه۪يمَ بِالْبُشْرٰىۙ قَالُٓوا اِنَّا مُهْلِكُٓوا اَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْيَةِۚ اِنَّ اَهْلَهَا كَانُوا ظَالِم۪ينَۚ (٣١)

31. Вақтики, элчи фаришталаримиз Иброҳимга бола кўриши ҳақидаги хушхабарни келтиришгач: “Албатта, бизлар мана шу қишлоқ аҳлини ҳалок қилувчилармиз. Албатта, унинг аҳолиси золимлардан бўлди”, – деди.

قَالَ اِنَّ ف۪يهَا لُوطًاۜ قَالُوا نَحْنُ اَعْلَمُ بِمَنْ ف۪يهَاۘ لَنُنَجِّيَنَّهُ وَاَهْلَهُٓ اِلَّا امْرَاَتَهُۘ كَانَتْ مِنَ الْغَابِر۪ينَ (٣٢)

32. Иброҳим уларга “Ахир, у ерда Лут бор-ку?” – деди. Фаришталар: “Биз у жойда ким борлигини яхши билувчироқмиз. Албатта, уни ва оиласини балодан қутқарамиз. Фақат унинг иймонсиз хотини азобда қолувчилардан бўлди”, – дедилар.

Изоҳ: Ривоят қилинишича, Иброҳим алайҳиссалом фаришталардан Лут қавмининг ҳалок қилиниши ҳақида эшитганида, уларга: “Агар у жойда кофирлар орасида элликта мусулмон ҳам бўлса, барибир ҳалок қилаверасизларми?” – деган экан. Улар: “Йўқ”, – деб жавоб қилишгач, “Агар қирқта мусулмон бўлса-чи?” – деб сўрайди, Улар: “Йўқ, ҳалок қилмаймиз”, – дейишади. Ниҳоят, Иброҳим алайҳиссалом: “Агар у жойда битта мусулмон бўлсачи?” – деганида, улар яна: “Йўқ, у кофирлар орасида битта мусулмон бўлса ҳам, уларни ҳалок этмаймиз”, деб жавоб беришгач, Иброҳим алайҳиссалом: “Ахир у ерда Лут бор-ку?” – дейди. Шунда фаришталар Лут ва унга иймон келтирган кишиларга Аллоҳ таоло нажот беришини айтадилар.

وَلَمَّٓا اَنْ جَٓاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا س۪ٓيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالُوا لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ۠ اِنَّا مُنَجُّوكَ وَاَهْلَكَ اِلَّا امْرَاَتَكَ كَانَتْ مِنَ الْغَابِر۪ينَ (٣٣)

33. Вақтики, элчиларимиз Лутнинг олдига келганларида, у бундан ёмон аҳволга тушди ва уларнинг келишидан қўл-оёғи бўшашиб, юраги сиқилди. Фаришталар: “Қўрқма ва ташвишланма, албатта, биз сени ва аҳлингни балодан қутқарувчилармиз. Бироқ иймонсиз хотининг азобда қолувчилардан бўлди”, – дедилар.

Изоҳ: Оятда Лут пайғамбарнинг ёмон аҳволда хавотирга тушишларининг сабаби – қавми буларга бузуқлик қилиб қўйишмасмикин деб ўйлашлари эди. Чунки фаришталар хушрўй ёш йигитлар шаклида келган эдилар.

اِنَّا مُنْزِلُونَ عَلٰٓى اَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزًا مِنَ السَّمَٓاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٣٤)

34. Биз фосиқ бўлганлари учун бу қишлоқ аҳли устига осмондан азоб ёғдирувчилармиз.

وَلَقَدْ تَرَكْنَا مِنْهَٓا اٰيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٣٥)

35. Биз ақл ишлатадиган қавмларга ибрат бўлсин, деб у қишлоқлардан аниқ белги қолдирганмиз.

Изоҳ: Бу қавмлар ҳозирги Иордания ва Исроил давлатларининг чегараси атрофида яшаганлар. Қабилалар тарихда Садум ва Амура номи билан аталган. Бу жойларда қазиш ишларини олиб борган археолог олимлар бу ерда бир пайтлар содир бўлган даҳшатли офатнинг яхши сақланиб қолган изларини топишган. Хусусан, ер қаъридан топилган одам суякларининг шакли бу ерда ўта кучли зилзила бўлганлигидан далолат беради.

وَاِلٰى مَدْيَنَ اَخَاهُمْ شُعَيْبًاۙ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْاٰخِرَ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْاَرْضِ مُفْسِد۪ينَ (٣٦)

36. Мадян қавмига эса биродарлари Шуъайбни пайғамбар қилиб юбордик. Шуъайб қавмига: “Эй қавмим, Аллоҳга ибодат қилинглар бир кун, албатта, келадиган охират кунидан умидвор бўлинглар. Ҳамда Ер юзида бузғунчилик қилиб юрманглар”, – деди.

فَكَذَّبُوهُ فَاَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَاَصْبَحُوا ف۪ي دَارِهِمْ جَاثِم۪ينَۘ (٣٧)

37. Улар Шуъайбни ёлғончига чиқаришди. Шундан кейин уларни даҳшатли зилзила тутиб, турган жойларида мурдага айланиб тиз чўкиб қолдилар.

وَعَادًا وَثَمُودَا۬ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَسَاكِنِهِمْ۠ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ اَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّب۪يلِ وَكَانُوا مُسْتَبْصِر۪ينَۙ (٣٨)

38. Од ва Самуд қабилаларини ҳам шундай ҳалок қилдик. Бу сизларга ҳозирда ҳам уларнинг масканларидаги харобалардан кўриниб турибди. Шайтон уларга қилаётган хунук амалларини чиройли кўрсатиб, уларни ҳақ йўлдан тўсиб қўйди. Ҳолбуки, улар ҳақиқатни кўриб турувчи эдилар.

وَقَارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَلَقَدْ جَٓاءَهُمْ مُوسٰى بِالْبَيِّنَاتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْاَرْضِ وَمَا كَانُوا سَابِق۪ينَۚ (٣٩)

39. Қорун, фиръавн ва Ҳомонни ҳам куфрлари сабабли ҳалок қилдик. Мусо уларга пайғамбар эканлиги ҳақида турли ҳужжатларни келтирганида, улар ер юзида такаббурлик қилдилар ва лекин улар азобдан қочиб кетувчи бўлмадилар.

فَكُلًّا اَخَذْنَا بِذَنْبِه۪ۚ فَمِنْهُمْ مَنْ اَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًاۚ وَمِنْهُمْ مَنْ اَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُۚ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْاَرْضَۚ وَمِنْهُمْ مَنْ اَغْرَقْنَاۚ وَمَا كَانَ اللّٰهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلٰكِنْ كَانُٓوا اَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠)

40. Биз уларнинг ҳаммаларини гуноҳлари сабабли азобимиз билан тутдик. Бас, уларнинг орасида Биз устига тош ёғдирганлар ҳам, улар орасида даҳшатли қичқириқ тутганлар ҳам, улар орасида Биз ер тубига юттирганлар ва улар орасида Биз сувга ғарқ қилган кимсалар ҳам бордир. Аллоҳ уларга зулм қилувчи бўлмади, лекин улар ўзларига зулм қилувчи бўлдилар.

مَثَلُ الَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ اَوْلِيَٓاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِۚ اِتَّخَذَتْ بَيْتًاۜ وَاِنَّ اَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِۢ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١)

41. Аллоҳдан бошқаларни дўст тутган кимсаларнинг мисоли худди ўша уйидан паноҳ истаб ин қуриб олган ўргимчакка ўхшайди. Агар ақл ишлатиб кўра билсалар, инларнинг энг заифи эса, албатта, ўргимчак инидир.

اِنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِه۪ مِنْ شَيْءٍۜ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ (٤٢)

42. Албатта, Аллоҳ Ўзидан бошқа нимага дуо қилаётганларини яхши билади. Шубҳасиз, У иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

وَتِلْكَ الْاَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِۚ وَمَا يَعْقِلُهَٓا اِلَّا الْعَالِمُونَ (٤٣)

43. Ушбу масалларни одамлар ибрат олишлари учун айтиб берамиз. Лекин уларни фақат олим зотларгина фаҳмлайдилар.

خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ بِالْحَقِّۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِلْمُؤْمِن۪ينَ۟ (٤٤)

44. Аллоҳ осмонлар ва Ерни ҳақ ҳикмат билан яратди. Албатта, бунда мўминлар учун катта ибратлар бордир!

اُتْلُ مَٓا اُو۫حِيَ اِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَاَقِمِ الصَّلٰوةَۜ اِنَّ الصَّلٰوةَ تَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَٓاءِ وَالْمُنْكَرِۜ وَلَذِكْرُ اللّٰهِ اَكْبَرُۜ وَاللّٰهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥)

45. Эй Муҳаммад, сизга китобдан нима ваҳий қилинган бўлса, ўшани тиловат қилиб беринг ва намозни тўлиқ адо қилинг! Албатта, намоз фаҳш ва ёмонликдан қайтаради. Албатта, Аллоҳни зикр қилмоқ барча нарсадан улуғдир. Аллоҳ барча қилаётган ишларингизни билиб туради.

وَلَا تُجَادِلُٓوا اَهْلَ الْكِتَابِ اِلَّا بِالَّت۪ي هِيَ اَحْسَنُۗ اِلَّا الَّذ۪ينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُٓوا اٰمَنَّا بِالَّذ۪ٓي اُنْزِلَ اِلَيْنَا وَاُنْزِلَ اِلَيْكُمْ وَاِلٰهُنَا وَاِلٰهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦)

46. Эй мўминлар, аҳли китоб бўлган яҳудий ва насронийларнинг зулм қилганларидан бошқалари билан фақат энг чиройли тарзда мунозара қилинглар. Шунингдек, уларга: “Биз ўзимизга нозил қилинган Қуръонга ҳам, сизларга нозил қилинган Таврот ва Инжил китобига ҳам иймон келтирганмиз. Бизнинг илоҳимиз ҳам сизларнинг илоҳингиз ҳам бир Илоҳдир ва бизлар, фақат Унга бўйсунувчилармиз.

وَكَذٰلِكَ اَنْزَلْنَٓا اِلَيْكَ الْكِتَابَۜ فَالَّذ۪ينَ اٰتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يُؤْمِنُونَ بِه۪ۚ وَمِنْ هٰٓؤُ۬لَٓاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِه۪ۜ وَمَا يَجْحَدُ بِاٰيَاتِنَٓا اِلَّا الْكَافِرُونَ (٤٧)

47. Эй Муҳаммад, шундай қилиб, сизга китобни нозил қилдик. Бас, Биз илгари Таврот ва Инжил китобини берган зотлар унга иймон келтирадилар. Ана у Макка аҳли орасидагиларда ҳам унга иймон келтирадиган кишилар бордир. Бизнинг оятларимизни фақат кофирлар инкор қиладилар.

وَمَا كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِه۪ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَم۪ينِكَ اِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨)

48. Эй Муҳаммад, сиз олдин бирор бир китобни тиловат қилмаган ва қўлингиз билан уни ёзмаган эдингиз. Агар ундай бўлганда бузғунчилар, албатта, шубҳага тушган бўлар эдилар.

Изоҳ: Улар “Муҳаммад ёзувчи бўлгани учун Қуръонни ўзи ёзиб чиқаётгандир”, – деб шубҳа қилишлари мумкин эди.

بَلْ هُوَ اٰيَاتٌ بَيِّنَاتٌ ف۪ي صُدُورِ الَّذ۪ينَ اُو۫تُوا الْعِلْمَۜ وَمَا يَجْحَدُ بِاٰيَاتِنَٓا اِلَّا الظَّالِمُونَ (٤٩)

49. Йўқ, бу Қуръон илм берилган зотларнинг қалбларидаги аниқ оятлардир. Бизнинг оятларимизни фақат золимлар инкор қиладилар.

وَقَالُوا لَوْلَٓا اُنْزِلَ عَلَيْهِ اٰيَاتٌ مِنْ رَبِّه۪ۜ قُلْ اِنَّمَا الْاٰيَاتُ عِنْدَ اللّٰهِۜ وَاِنَّمَٓا اَنَا۬ نَذ۪يرٌ مُب۪ينٌ (٥٠)

50. Кофирлар: “Унга ҳам Роббиси томонидан мўъжизалар туширилганда эди”, – дедилар. Эй Расулим уларга: “Мўъжизалар, фақат Аллоҳнинг ҳузуридадир. Мен эса фақат сизларни охиратдан огоҳлантирувчиман, холос”, – деб айтинг.

اَوَلَمْ يَكْفِهِمْ اَنَّٓا اَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلٰى عَلَيْهِمْۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرٰى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ۟ (٥١)

51. Ахир ўзларига тиловат қилинаётган ушбу китобни, сизга нозил қилганимиз улар учун етарли эмасми?! Албатта, бунда иймон келтирадиган қавм учун раҳмат ва эслатма бордир!

قُلْ كَفٰى بِاللّٰهِ بَيْن۪ي وَبَيْنَكُمْ شَه۪يدًاۚ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللّٰهِۙ اُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٥٢)

52. Эй Расулим, уларга: “Мен билан сизнинг орамизда гувоҳликка Аллоҳнинг Ўзи етарлидир. У осмонлар ва Ердаги барча нарсани билади. Ботил нарсага иймон келтириб, Аллоҳни инкор қилган кимсалар – ана улар охиратда зиён кўрувчилардир”, – деб айтинг.

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِۜ وَلَوْلَٓا اَجَلٌ مُسَمًّى لَجَٓاءَهُمُ الْعَذَابُۜ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣)

53. Кофирлар сиздан азобни тезлатишни талаб қиладилар. Агар белгиланган қиёмат кунининг муддати бўлмаганда эди, албатта, уларга дарҳол азоб келган бўлар эди. Азоб келганда ҳам, аниқки, улар сезмаган ҳолларида бирдан келарди.

يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِۜ وَاِنَّ جَهَنَّمَ لَمُح۪يطَةٌ بِالْكَافِر۪ينَۙ (٥٤)

54. Улар сиздан азобни тезлатишни талаб қиладилар. Албатта, жаҳаннам кофирларни ўраб турувчидир.

يَوْمَ يَغْشٰيهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ اَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)

55. Қиёмат кунида азоб уларнинг устиларидан ҳам, оёқларининг остидан ҳам ўраб олади ва Аллоҳ уларга: “Энди, қилиб ўтган ёмон ишларингизнинг жазосини тотинглар!” – дейди.

يَا عِبَادِيَ الَّذ۪ينَ اٰمَنُٓوا اِنَّ اَرْض۪ي وَاسِعَةٌ فَاِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦)

56. Эй иймон келтирган бандаларим, албатта, Менинг ерим кенгдир. Бас, Менгагина ибодат қилинглар!

Изоҳ: Оят Маккадаги мушрикларнинг зулму-фитналари сабабли тоат-ибодатларини бемалол қила олмай қолган мусулмонлар ҳақида нозил қилинган.

كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ اِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (٥٧)

57. Ҳар бир жон ўлим шарбатини тотувчидир. Кейин, албатта, Бизнинг ҳузуримизга қайтариласизлар.

وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ خَالِد۪ينَ ف۪يهَاۜ نِعْمَ اَجْرُ الْعَامِل۪ينَۗ (٥٨)

58. Иймон келтирган ва солиҳ амалларни қилган зотларни, албатта, жаннатда тагидан анҳорлар оқиб турадиган қасрларга жойлаштирамиз. Улар у ерда мангу қоладилар. Чиройли амал қилувчиларнинг мукофоти нақадар яхшидир.

اَلَّذ۪ينَ صَبَرُوا وَعَلٰى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩)

59. Улар мусибатларга сабр қилган ва ёлғиз Роббиларига суянадиган кимсалардир.

وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَاۗ اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْۘ وَهُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ (٦٠)

60. Борлиқда ўз ризқини кўтара олмайдиган қанчадан-қанча жонзотлар бор. Аллоҳ уларга ҳам, сизларга ҳам ризқ беради. Албатта, У ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва барчасини билиб турувчи – Аълим Зотдир.

وَلَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُۚ فَاَنّٰى يُؤْفَكُونَ (٦١)

61. Эй Расулим, қасам бўлсинки, агар сиз улардан: “Осмонлар ва Ерни яратган, қуёш ва ойни амрига бўйсундириб қўйган Зот ким?” – деб сўрасангиз, улар: “Албатта, Аллоҳ”, – дейдилар. Бас, шундай экан, ҳақдан бошқа қаёққа бурилиб кетмоқдалар?!

اَللّٰهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَٓاءُ مِنْ عِبَادِه۪ وَيَقْدِرُ لَهُۜ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمٌ (٦٢)

62. Аллоҳ бандаларидан Ўзи хоҳлаган кишиларнинг ризқини кенг қилади ва хоҳлаган кишиларнинг ризқини тор қилади. Албатта, Аллоҳ барча нарсани билиб турувчидир.

وَلَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللّٰهُۜ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِۜ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ۟ (٦٣)

63. Эй Расулим, қасам бўлсинки, яна агар улардан: “Осмондан сув тушириб қақраб ётган ерни ўлганидан кейин тирилтирган Зот ким?” – деб сўрасангиз, шубҳасиз, улар: “Албатта, Аллоҳ”, – дейдилар. Уларга: “Аллоҳга ҳамд бўлсин”, – деб айтинг. Лекин уларнинг кўпчилиги ақл ишлатмайдилар.

وَمَا هٰذِهِ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌۜ وَاِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُۢ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤)

64. Бу дунё ҳаёти фақат беҳуда ўйин-кулгидан иборатдир. Агар билсалар эди, ҳақиқий ҳаёт бу – охират диёридир.

فَاِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِص۪ينَ لَهُ الدّ۪ينَۚ فَلَمَّا نَجّٰيهُمْ اِلَى الْبَرِّ اِذَا هُمْ يُشْرِكُونَۙ (٦٥)

65. Қачонки, улар кемага минсалар чўкиб кетишдан қўрқиб, Унинг динига ихлос қилган ҳолларида Аллоҳга дуо қиладилар. Бас, агар Аллоҳ уларни эсон-омон қуруқликка чиқариб, нажот бергач, қарабсизки, яна улар Аллоҳга ширк келтира бошлайдилар.

لِيَكْفُرُوا بِمَٓا اٰتَيْنَاهُمْۙ وَلِيَتَمَتَّعُوا۠ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦)

66. Биз уларга ато қилган неъматларни инкор қилаверсинлар. Ўткинчи дунё ҳаётидаги вақтинчалик берилган неъматлардан фойдаланиб қолаверсинлар. Албатта, яқинда бор ҳақиқатни билиб оладилар.

اَوَلَمْ يَرَوْا اَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا اٰمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْۜ اَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ يَكْفُرُونَ (٦٧)

67. Улар атрофларидаги одамларнинг мол-мулки тортиб олинаётган бир пайтда, Биз Маккани осойишта Ҳарам қилиб қўйганимизни кўрмадиларми?! Нега улар ботил динларга ишониб, Аллоҳнинг неъмати бўлган Исломни инкор қиладилар.

وَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرٰى عَلَى اللّٰهِ كَذِبًا اَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَٓاءَهُۜ اَلَيْسَ ف۪ي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِر۪ينَ (٦٨)

68. Аллоҳга нисбатан ёлғон тўқиган ёки ўзига келган ҳақ Қуръонни ёлғонга чиқарган кимсадан ҳам золимроқ одам борми?! Кофирларнинг манзили жаҳаннамда эмасми?

وَالَّذ۪ينَ جَاهَدُوا ف۪ينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَاۜ وَاِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِن۪ينَ (٦٩)

69. Бизнинг йўлимизда жидду жаҳд қилганларни, албатта, ҳақ йўлларимизга бошлаймиз. Албатта, Аллоҳ яхши иш қилувчилар билан биргадир.