НАҲЛ СУРАСИ

Наҳл сураси 128 оятдан иборат бўлиб, Маккада нозил бўлган. Араб тилида “Наҳл” деб, асаларига айтилади. Сурада асалари ҳақида сўз борганлиги учун шу ном берилган.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

РАҲМОН ВА РАҲИМ БЎЛГАН АЛЛОҲ НОМИ БИЛАН

اَتٰٓى اَمْرُ اللّٰهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُۜ سُبْحَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يُشْرِكُونَ (١)

1. Аллоҳнинг амри бўлган қиёмат келди. Бас, эй мушриклар, уни шошилтирмай қўяқолинг. Аллоҳ улар ширк келтираётган нарсалардан пок ва улуғдир.

Изоҳ: Оят Макка мушриклари Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламни масхара қилиб: “Эй Муҳаммад, сен бизларни қўрқитаётган қиёмат рост бўлса, келсин-чи, кўрайлик”, – деган гапларидан кейин нозил бўлган. Қиёмат куни Исломда келиши аниқ ва муддати яқин нарсалардан ҳисобланади. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам бир ҳадисларида: “Мен билан қиёмат шу икки бармоғимдек бир-бирига яқин ҳолда келдик”, – деганлар. Бу билан сўнгги пайғамбар бўлиб келишимнинг ўзи қиёмат яқинлигидан дарак беради, демоқчи. Бу яқинлик миқдорини Аллоҳдан ўзга ҳеч ким билмайди. Инсоният учун бир аср ҳам узоқ даврдек кўринади. Аллоҳнинг наздида эса неча минг йиллар ҳам яқин бўлиши мумкин.

يُنَزِّلُ الْمَلٰٓئِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه۪ عَلٰى مَنْ يَشَٓاءُ مِنْ عِبَادِه۪ٓ اَنْ اَنْذِرُٓوا اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنَا۬ فَاتَّقُونِ (٢)

2. Аллоҳ таоло: “Шубҳасиз, Мендан ўзга илоҳ йўқ. Бас, фақат Мендан қўрқинглар”,-деб пайғамбарларига башариятни огоҳлантиришлари учун хоҳлаган кишисига Ўз амридан фаришталарни ваҳий билан туширади.

خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ بِالْحَقِّۜ تَعَالٰى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣)

3. У Зот осмонлар ва Ерни ҳақ ҳикмат билан яратди. Аллоҳ мушриклар ширк келтираётган нарсалардан пок ва улуғдир.

خَلَقَ الْاِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَص۪يمٌ مُب۪ينٌ (٤)

4. Аллоҳ инсонни бир томчи сув бўлган нутфадан яратди. Энди эса у Роббисига қарши очиқ-ойдин хусуматчи бўлиб турибди.

Изоҳ: Оятда қайта тирилиш ҳақ эканлиги очиқ мантиқ билан исботланмоқда. Бир томчи сувдан шундай гўзал хилқатли инсонни яратишга қодир бўлган Аллоҳ таоло унинг жонсиз жасадига қайтадан жон ато этишга қодир эмасми?! Албатта, қодир, лекин буни одам кўпинча тушуниб етмайди ва билиб билмай залолатга бош суқиб қўяди.

وَالْاَنْعَامَ خَلَقَهَاۚ لَكُمْ ف۪يهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَۖ (٥)

5. Шунингдек, У чорва ҳайвонларини ҳам яратди. Уларнинг юнги, патлари ва терисидан сизни иситадиган кийимлар тикасиз ва бошқа кўплаб фойдалар оласиз ҳамда уларнинг сути, тухуми ва гўштидан тановул қиласизлар.

وَلَكُمْ ف۪يهَا جَمَالٌ ح۪ينَ تُر۪يحُونَ وَح۪ينَ تَسْرَحُونَۖ (٦)

6. Ҳамда сизлар учун уларда кечқурун яйловдан қайтараётган ва тонгда ўтлоққа олиб кетаётган пайтингизда чиройли манзара намоён бўлади.

وَتَحْمِلُ اَثْقَالَكُمْ اِلٰى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغ۪يهِ اِلَّا بِشِقِّ الْاَنْفُسِۜ اِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُ۫فٌ رَح۪يمٌۙ (٧)

7. Шунингдек, улар юкларингизни жон машаққатисиз етиб бора олмайдиган юртларга кўтариб боради. Шубҳасиз, Роббингиз бандаларига шафқатли – Раъуф ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَم۪يرَ لِتَرْكَبُوهَا وَز۪ينَةًۜ وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨)

8. У Зот яна сизлар улов сифатида унга минишингиз учун зийнат қилиб отлар, хачирлар ва эшакларни ҳам яратди. Яна ҳали сизлар билмайдиган бошқа уловларни ҳам яратади.

Изоҳ: Айрим муфассирлар ушбу оятдаги: “сизлар билмайдиганларни яратади” жумласини Қуръон нозил бўлган даврда мавжуд бўлмай, кейин илм-фан тараққий этиши билан кашф қилинган машина, поезд, самолёт, космик кемалар ва бизлар ҳали билмайдиган, бундан кейин кашф қилиниши мумкин бўлган бошқа нақлиёт воситалари, деб тафсир қиладилар.

وَعَلَى اللّٰهِ قَصْدُ السَّب۪يلِ وَمِنْهَا جَٓائِرٌۜ وَلَوْ شَٓاءَ لَهَدٰيكُمْ اَجْمَع۪ينَ۟ (٩)

9. Тўғри йўлга бошлаш ёлғиз Аллоҳнинг зиммасида. Лекин йўллар ичида қинғири ҳам бордир. Агар Аллоҳ хоҳлаганида, барчангизни тўғри йўлга ҳидоят қилган бўлар эди.

هُوَ الَّذ۪ٓي اَنْزَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ ف۪يهِ تُس۪يمُونَ (١٠)

10. У осмондан сизлар учун ичимлик бўлган сувни ёғдирган Зотдир. Ҳайвонларингизни ўтлатадиган ўсимликлар ҳам ўша сувдан озуқаланади.

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخ۪يلَ وَالْاَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١١)

11. У сизлар учун ўша сув билан турли экинларни, зайтун, хурмо, узум ва барча меваларни ундиради. Албатта, бу бир хил сув билан турли меваларнинг етишиши ҳақида тафаккур қиладиган қавмлар учун ибратли белги бордир.

وَسَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَۙ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَۜ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِاَمْرِه۪ۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَۙ (١٢)

12. Аллоҳ сизларга сўнгра у бекам-кўст ҳаёт кечиришингиз учун кеча ва кундузни, қуёш ва ойни бўйсундириб қўйди. Юлдузлар ҳам Унинг амрига бўйсунгандирлар. Албатта, буларда ақл ишлатадиган қавмлар учун ибратли белгилар бордир.

وَمَا ذَرَاَ لَكُمْ فِي الْاَرْضِ مُخْتَلِفًا اَلْوَانُهُۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٣)

13. Яна У сизлар учун ерда ранглари турли бўлган гуллар, ҳайвонлар, ер ости ва усти бойликлари каби нарсаларни яратиб, уларни ҳам сизларга бўйсундириб қўйди. Албатта, бунда эслатма оладиган қавмлар учун ибратли белги бордир.

وَهُوَ الَّذ۪ي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَاۚ وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ ف۪يهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِه۪ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٤)

14. У шундай Зотки, ундан барра балиқ гўшти овлаб ейишингиз, уни зебу зийнат қилиб тақадиган садаф, марварид каби тошларни чиқариб олишингиз учун денгизни ҳам бўйсундириб қўйди. Унда яна сувни ёриб кетаётган кемаларни кўрасиз. Унинг фазлидан талаб этишингиз ва шояд, неъматларига шукр қилишингиз учун уларни беминнат хизматкор қилиб қўйди.

وَاَلْقٰى فِي الْاَرْضِ رَوَاسِيَ اَنْ تَم۪يدَ بِكُمْ وَاَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَۙ (١٥)

15. Яна У, сизларни силкитиб юбормаслиги учун Ерда улкан тоғларни барпо қилди. Экин-тикин ва ичишингиз учун дарёларни оқизиб қўйди ва кўзлаган манзилларингизга боришда адашмаслигингиз учун йўлларни ҳам пайдо қилди.

وَعَلَامَاتٍۜ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (١٦)

16. Аллоҳ ўз йўлингизни белгилашингиз мумкин бўлган яна бошқа кўплаб аломатлар ҳам яратди. Улар кечалари денгизда ёки чўлда юлдузлар билан йўл топадилар.

اَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُۜ اَفَلَا تَذَكَّرُونَ (١٧)

17. Ахир бутун мавжудотни яратадиган Зот билан ҳеч нарса ярата олмайдиган бут-санамларингиз баробарми?! Бас, ҳали ҳам ибрат олиб, эслатма олмайсизми?!

وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لَا تُحْصُوهَاۜ اِنَّ اللّٰهَ لَغَفُورٌ رَح۪يمٌ (١٨)

18. Агар Аллоҳнинг неъматларини санайдиган бўлсангиз, асло унинг саноғига ета олмайсиз. Албатта, Аллоҳ бандаларига кечиримли ва раҳмлидир

وَاللّٰهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ (١٩)

19. Аллоҳ ичингизда яшираётган нарсаларингизни ҳам, устингизда ошкор қилаётган нарсаларингизни ҳам билиб туради.

وَالَّذ۪ينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْـًٔا وَهُمْ يُخْلَقُونَۜ (٢٠)

20. Мушрикларнинг Аллоҳдан бошқа сиғинаётган маъбудалари ҳеч нарсани ярата олмайдилар, балки уларнинг ўзлари яратиладилар.

اَمْوَاتٌ غَيْرُ اَحْيَٓاءٍۚ وَمَا يَشْعُرُونَۙ اَيَّانَ يُبْعَثُونَ۟ (٢١)

21. Улар ўликдирлар, жонли эмаслар. Ўзларига сиғинаётган мушрикларнинг қачон қайта тирилишларини ҳам ҳис қилмайдилар.

اِلٰهُكُمْ اِلٰهٌ وَاحِدٌۚ فَالَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (٢٢)

22. Илоҳингиз ягона Илоҳдир. Бас, охиратга иймон келтирмайдиганларнинг қалблари Аллоҳнинг ягона эканлигини инкор қилувчидир, ўзлари эса такаббурдирлар.

لَا جَرَمَ اَنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَۜ اِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِر۪ينَ (٢٣)

23. Ҳеч шубҳасиз, Аллоҳ уларнинг ичларида яшираётган нарсани ҳам, устларида ошкор қилаётган нарсани ҳам билади. Албатта, У кибр қилувчиларни ёқтирмайди.

وَاِذَا ق۪يلَ لَهُمْ مَاذَٓا اَنْزَلَ رَبُّكُمْۙ قَالُٓوا اَسَاط۪يرُ الْاَوَّل۪ينَۙ (٢٤)

24. Уларга: “Роббингиз Муҳаммадга нимани нозил қилди?” – дейилса, улар масхара қилиб: “Аввалги ўтганларнинг афсоналарини”, – дейдилар.

لِيَحْمِلُٓوا اَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيٰمَةِۙ وَمِنْ اَوْزَارِ الَّذ۪ينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍۜ اَلَا سَٓاءَ مَا يَزِرُونَ۟ (٢٥)

25. Улар бу туҳматларини қиёмат кунида, ўзларининг гуноҳларини тўлалигича ва илмсизлик билан уларни йўлдан оздирган кимсаларнинг гуноҳларидан ҳам бир қисмини бўйинларига олиш учун айтганлар. Огоҳ бўлинглар, улар бўйнига олган бу гуноҳлар жуда ёмондир.

قَدْ مَكَرَ الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَاَتَى اللّٰهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَاَتٰيهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٦)

26. Дарҳақиқат, улардан олдинги кофирлар ҳам ўз пайғамбарларига шундай макрларни қилган эдилар. Шунда Аллоҳ уларнинг тузган макр биноларининг пойдеворлари билан йиқитди. Бас, биноларининг томи уларнинг устларига қулади ва ўзлари сезмаган тарафдан уларга азоб келди.

ثُمَّ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ يُخْز۪يهِمْ وَيَقُولُ اَيْنَ شُرَكَٓاءِيَ الَّذ۪ينَ كُنْتُمْ تُشَٓاقُّونَ ف۪يهِمْۜ قَالَ الَّذ۪ينَ اُو۫تُوا الْعِلْمَ اِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّٓوءَ عَلَى الْكَافِر۪ينَۙ (٢٧)

27. Сўнгра қиёмат кунида Аллоҳ уларни янада шарманда қилади ва уларга: “У бут-санамлар ҳақида мўминлар билан сиз тортишиб юрган “шерик”ларим қаерда қолишди?!” – дейди. Шунда илм берилган пайғамбар ва уламолар: “Дарҳақиқат, бугун шармандалик ва ёмон оқибат кофирларгадир”, – дейдилар.

اَلَّذ۪ينَ تَتَوَفّٰيهُمُ الْمَلٰٓئِكَةُ ظَالِم۪ٓي اَنْفُسِهِمْۖ فَاَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُٓوءٍۜ بَلٰٓى اِنَّ اللّٰهَ عَل۪يمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨)

28. Бу дунёда қилган гуноҳлари туфайли ўзларига зулм қилган ҳолларида фаришталар келиб жонларини оладилар. Шунда улар таслим бўлиб: “Бизлар бирор ёмонлик қилган эмасмиз”, – дейдилар. Йўқ, шубҳасиз, Аллоҳ нима амал қилиб юрганингизни жуда яхши билувчидир.

فَادْخُلُٓوا اَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِد۪ينَ ف۪يهَاۜ فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّر۪ينَ (٢٩)

29. Бас, энди у ерда мангу қоладиган жаҳаннам дарвозаларидан киринглар. Кибр қилувчиларнинг жойлари нақадар ёмон!

وَق۪يلَ لِلَّذ۪ينَ اتَّقَوْا مَاذَٓا اَنْزَلَ رَبُّكُمْۜ قَالُوا خَيْرًاۜ لِلَّذ۪ينَ اَحْسَنُوا ف۪ي هٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌۜ وَلَدَارُ الْاٰخِرَةِ خَيْرٌۜ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّق۪ينَۙ (٣٠)

30. Аллоҳдан қўрққан кимсаларга: Роббингиз пайғамбарига нимани нозил қилди?” – дейилса, улар: “Яхшиликни”, – дейдилар. Бу дунёда гўзал иш қилганлар учун ҳам чиройли мукофот бор. Лекин шубҳасиз, охират диёри янада яхшироқдир. Тақводорларнинг диёри қандай ҳам яхши!

جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ لَهُمْ ف۪يهَا مَا يَشَٓاؤُ۫نَۜ كَذٰلِكَ يَجْزِي اللّٰهُ الْمُتَّق۪ينَۙ (٣١)

31. Улар остидан анҳорлар оқиб турадиган мангу Адн жаннатларига кирадилар. Улар учун у ерда хоҳлаган нарсалари бордир. Аллоҳ тақво қилганларни ана шундай мукофотлайди.

اَلَّذ۪ينَ تَتَوَفّٰيهُمُ الْمَلٰٓئِكَةُ طَيِّب۪ينَۙ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُۙ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٢)

32. Тақводор кимсаларни гуноҳлардан пок бўлган ҳолларида, фаришталар жонларини олаётиб: “Сизларга салом бўлсин, қилиб ўтган солиҳ амалларингиз туфайли жаннатга киринглар”, – дейдилар.

هَلْ يَنْظُرُونَ اِلَّٓا اَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلٰٓئِكَةُ اَوْ يَأْتِيَ اَمْرُ رَبِّكَۜ كَذٰلِكَ فَعَلَ الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْۜ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَلٰكِنْ كَانُٓوا اَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣)

33. Кофирлар эса фақат ўзларига ажал фаришталари келишини ёки Роббингиздан азоб тушиш ҳақидаги амрни келишини кутиб турадилар. Улардан олдин ўтган кофирлар ҳам мана шундай қилган эдилар. Аллоҳ уларга зулм қилмади, аксинча, улар ўзларига зулм қилувчи бўлдилар.

فَاَصَابَهُمْ سَيِّـَٔاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِه۪ يَسْتَهْزِؤُ۫نَ۟ (٣٤)

34. Бас, қилган ёмонликлари уларнинг ўзларига етди ва у билан истеҳзо қилган нарсалари азоб билан ўзларини ўраб олди.

وَقَالَ الَّذ۪ينَ اَشْرَكُوا لَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِه۪ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَٓا اٰبَٓاؤُ۬نَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِه۪ مِنْ شَيْءٍۜ كَذٰلِكَ فَعَلَ الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْۚ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ اِلَّا الْبَلَاغُ الْمُب۪ينُ (٣٥)

35. Аллоҳга ширк келтирган кимсалар: “Агар Аллоҳ хоҳлаганида, биз ҳам, ота-боболаримиз ҳам Ундан ўзга бирор нарсага ибодат қилмаган ва Унинг ҳукмисиз бирор нарсани ҳаром қилмаган бўлар эдик”, – дейдилар. Улардан олдин ўтган кофирлар ҳам шундай қилган эдилар. Пайғамбарлар зиммасида фақат Аллоҳнинг ваҳийсини одамларга очиқ-ойдин етказиш вазифаси бордир.

وَلَقَدْ بَعَثْنَا ف۪ي كُلِّ اُمَّةٍ رَسُولًا اَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَۚ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللّٰهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُۜ فَس۪يرُوا فِي الْاَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّب۪ينَ (٣٦)

36. Дарҳақиқат, Биз ҳар бир умматга: “Ёлғиз Аллоҳга ибодат қилинглар ва шайтондан узоқлашинглар”, – деб, пайғамбар юборганмиз. Шунда улар орасидан Аллоҳ ҳидоят қилганлари ҳам, йўлдан озишлари қатъий бўлганлари ҳам бўлган. Бас, Ер юзида кезиб, пайғамбарларни ёлғончига чиқарганларнинг оқибати қандай бўлганини кўринглар.

اِنْ تَحْرِصْ عَلٰى هُدٰيهُمْ فَاِنَّ اللّٰهَ لَا يَهْد۪ي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِر۪ينَ (٣٧)

37. Эй Расулим, агар сиз у мушрикларнинг ҳидоят топишларига қаттиқ қизиқувчи бўлсангиз, билингки, Аллоҳ Ўзи адаштирадиган кимсаларни асло ҳидоят қилмайди ва уларга ҳеч ким ёрдам берувчилардан бўлмайди.

وَاَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ اَيْمَانِهِمْۙ لَا يَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ يَمُوتُۜ بَلٰى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلٰكِنَّ اَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَۙ (٣٨)

38. Кофирлар жон-жаҳдлари билан: “Аллоҳ ўлганларни қайта тирилтирмайди”, – деб Аллоҳ номи билан қасам ичдилар. Йўқ, албатта, тирилтиради. Бу Унинг зиммасидаги ҳақ ваъдадир. Лекин одамларнинг кўпчилиги буни билмайдилар.

لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذ۪ي يَخْتَلِفُونَ ف۪يهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذ۪ينَ كَفَرُٓوا اَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِب۪ينَ (٣٩)

39. Уларга ўзлари ихтилоф қилаётган нарсаларини баён қилиб бериши учун ҳамда куфр келтирган кимсалар ўзлари ёлғончи эканлигини билишлари учун ҳам қайта тирилтиради.

اِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ اِذَٓا اَرَدْنَاهُ اَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ۟ (٤٠)

40. Биз бирор нарсани хоҳлаган пайтимизда, унга: “Бўл”, – деб айтамиз бас, ўша нарса, албатта, бўлади.

وَالَّذ۪ينَ هَاجَرُوا فِي اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةًۜ وَلَاَجْرُ الْاٰخِرَةِ اَكْبَرُۢ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَۙ (٤١)

41. Кофирлар томонидан зулм қилинганларидан кейин Аллоҳ йўлида ҳижрат қилганларни, албатта, бу дунёда ҳам гўзал масканларга жойлаштирамиз. Охират мукофоти эса, янада каттароқдир. Кошки, буни одамлар билсалар эди!

اَلَّذ۪ينَ صَبَرُوا وَعَلٰى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢)

42. Улар золимларнинг озорларига сабр қилган ва Роббиларига суянадиганлардир.

وَمَٓا اَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ اِلَّا رِجَالًا نُوح۪ٓي اِلَيْهِمْ فَسْـَٔلُٓوا اَهْلَ الذِّكْرِ اِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَۙ (٤٣)

43. Эй Муҳаммад, Биз сиздан олдин ҳам фаришталарни эмас, балки фақат сиз каби эркак кишиларнигина пайғамбар қилиб юбориб, уларга ваҳий қилиб турганмиз. Агарда бу ҳақда билмайдиган бўлсангиз, Таврот ва Инжилни биладиган зикр ва илм аҳлларидан сўранглар.

Изоҳ: Оят залолатга берилган Макка мушриклари Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг пайғамбар эканликларини инкор қилишиб: “Аллоҳ одамзодни Ўзининг элчиси қилиб юбормайди. Агар фаришта келиб, Мен Аллоҳнинг элчисиман, деганида, иймон келтирган бўлар эдик”, – дея бузғунчилик қилганларида нозил қилинган.

بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِۜ وَاَنْزَلْنَٓا اِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ اِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤)

44. Биз пайғамбарларни аниқ ҳужжатлар ва китоблар билан юборганмиз. Сизга эса одамларга нозил қилинган ҳукмларни уларга баён қилиб беришингиз учун эслатма бўлган бу Қуръонни нозил қилдик. Шоядки, Аллоҳнинг оятлари ҳақида тафаккур қилсалар ва улардан ибрат олсалар.

اَفَاَمِنَ الَّذ۪ينَ مَكَرُوا السَّيِّـَٔاتِ اَنْ يَخْسِفَ اللّٰهُ بِهِمُ الْاَرْضَ اَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَۙ (٤٥)

45. Макр ишлатиб ёмонликларни қилганлар Аллоҳ уларни ерга юттириб юборишидан ёки сезмаган томонларидан уларга азоб келиб қолишидан қўрқмай хотиржам бўлдиларми?!

اَوْ يَأْخُذَهُمْ ف۪ي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِز۪ينَۙ (٤٦)

46. Ёки саёҳатларда айланиб юрганларида уларни офат тутишидан хотиржам бўлдиларми?! Бас, улар Аллоҳни ожиз қолдирувчи эмаслар.

اَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلٰى تَخَوُّفٍۜ فَاِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُ۫فٌ رَح۪يمٌ (٤٧)

47. Ёки қилган гуноҳлари оқибатидан қўрқиб юрган пайтларида, уларни бирор фалокат ушлаб қолишидан қўрқмайдиларми?! Дарҳақиқат, шунда ҳам Роббингиз одамларга шафқатли – Раъуф ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

اَوَلَمْ يَرَوْا اِلٰى مَا خَلَقَ اللّٰهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُ۬ا ظِلَالُهُ عَنِ الْيَم۪ينِ وَالشَّمَٓائِلِ سُجَّدًا لِلّٰهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ (٤٨)

48. Ахир улар Аллоҳ яратган нарсаларнинг соялари Аллоҳга сажда қилиб, бўйсунган ҳолларида ўнг ва чап томонга эгилишини кўрмадиларми?!

وَلِلّٰهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمٰوَاتِ وَمَا فِي الْاَرْضِ مِنْ دَٓابَّةٍ وَالْمَلٰٓئِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩)

49. Осмонлар ва Ердаги жонзотлар ва фаришталардан тортиб, барча нарсалар такаббурлик қилмай ёлғиз Аллоҳга сажда қиладилар.

Изоҳ: Юқоридаги икки оят сажда оятларидир. Бу Қуръондаги учинчи сажда оятидир.

يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ۟ (٥٠)

50. Фаришталар тепаларидаги кузатиб турган Роббиларидан қўрқадилар ва, фақат ўзларига буюрилган ишларнигина қиладилар.

وَقَالَ اللّٰهُ لَا تَتَّخِذُٓوا اِلٰهَيْنِ اثْنَيْنِۚ اِنَّمَا هُوَ اِلٰهٌ وَاحِدٌۚ فَاِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١)

51. Аллоҳ таоло: “Икки худо қилиб олманглар! Албатта, У ягона илоҳдир! Бас, Мендангина қўрқинглар”, – деди.

وَلَهُ مَا فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَلَهُ الدّ۪ينُ وَاصِبًاۜ اَفَغَيْرَ اللّٰهِ تَتَّقُونَ (٥٢)

52. Осмонлар ва Ердаги барча нарсалар Унинг мулкидир. Дин ҳам доимий Уникидир. Шундай экан, Аллоҳдан бошқасидан қўрқасизларми?

وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ اِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَاِلَيْهِ تَجْـَٔرُونَۚ (٥٣)

53. Сизларда қайси неъматдан берилган бўлса, албатта, у Аллоҳ таолодандир. Кейин қачон сизларга бирор мусибат етса бас, Унгагина ёлворасизлар.

ثُمَّ اِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ اِذَا فَر۪يقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَۙ (٥٤)

54. Сўнгра Аллоҳ сизлардан ўша мусибатни даф этгач, сизларнинг орангиздан бир тўда чиқиб яна Роббиларига ширк келтирадилар.

لِيَكْفُرُوا بِمَٓا اٰتَيْنَاهُمْۜ فَتَمَتَّعُوا۠ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)

55. Биз уларга ато этган неъматларга куфр келтиришлари учун ширк келтирадилар. Бас, ўткинчи дунё манфаатларидан фойдаланиб қолаверинглар, яқинда қиёмат қоим бўлганда барчасини билиб оласизлар.

وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَص۪يبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْۜ تَاللّٰهِ لَتُسْـَٔلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦)

56. Биз уларга ризқ қилиб берган нарсалардан жоҳилликлари сабабли худо деб ўйлаб, ўзлари билмайдиган бутлари учун насиба ажратадилар. Эй мушриклар, Аллоҳга қасамки, албатта, сизлар ўзларингиз тўқиб олган бутларингиз ҳақида сўраласизлар.

وَيَجْعَلُونَ لِلّٰهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُۙ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧)

57. Мушриклар: “Фаришталар Худонинг қизлари”, – деб, Аллоҳга қизларни мансуб қилишади. У бундай бўҳтондан покдир. Ўзларига эса кўнгиллари хушлайдиган ўғилларни нисбат беришади.

Изоҳ: Мушриклар фаришталарни Аллоҳнинг қизлари деб, гўё икки жинснинг аълосини ўзларига, заифини Аллоҳга нисбат беришади. Лекин ўзларига қиз фарзанд бўлишини хоҳлашмайди. Бу уларнинг асил дунёқарашларига қараганда баҳсли масаладир. Чунки Аллоҳнинг наздида эркак билан аёлнинг шарафи теппа-тенгдир.

وَاِذَا بُشِّرَ اَحَدُهُمْ بِالْاُنْثٰى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظ۪يمٌۚ (٥٨)

58. Қачонки, улардан бирларига қиз кўргани билан хушхабар берилса, унинг ғазаби келиб, юзлари қорайиб кетади.

يَتَوَارٰى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُٓوءِ مَا بُشِّرَ بِه۪ۜ اَيُمْسِكُهُ عَلٰى هُونٍ اَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِۜ اَلَا سَٓاءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩)

59. Унга берилган хушхабарнинг ёмонлигидан уялиб, у қизни хор қилиб олиб қолсами ёки уни тупроққа кўмиб юборсами? – деб қавмидан беркиниб юради. Огоҳ бўлинглар, уларнинг чиқараётган ҳукмлари нақадар ёмондир.

Изоҳ: Ҳаммага маълумки, жоҳилият даврида, Ислом дини келишидан илгари араб қабилалари орасида ваҳший бир одат бор эди, улар қиз фарзанд кўришни ўзлари учун ор деб билишар, гўёки обрўларига путур етиб қолишидан қўрқиб, ўзларича қачонлардир айтилган қасамга содиқ қолишаётганининг исботи сифатида ўз қизларини тириклай ерга кўмиб юборар эдилар. Бунга сабаб жаҳолат ботқоғига ботган иймонсиз кимсаларнинг кибр-ҳавога берилишлари бўлиб, айрим тарихчи уламолар бу разолатли одатни бир воқеага боғлайдилар: узоқ ўтмишда бутун араб жазираси Нўъмон исмли подшоҳ қўл остида бўлиб, барча қабилалар унга бож тўлар эканлар. Бир йили қабилалардан бири зиммаларидаги солиқни тўлашдан бош тортишганида, подшоҳ аскарлари бостириб келишиб, у қабиланинг ҳамма хотин-халаж, ўғил-қизларини асир қилиб олиб кетишган ва уларни ўз қабилаларига қайтариш учун бож тўланишини шарт қилишган экан. Бу талаб бажарилгунча орадан ўтган фурсат ичида қабила бошлиғининг қизи билан подшоҳнинг ўғли бир-бирларига кўнгил қўйиб қолишган экан. Шунинг учун қиз бошқалар сафида ўз юртига қайтиб кетишдан бош тортади. Ҳеч қандай дўқ-пўписа ва ялиниб-ёлворишлар кор қилмагач, қизнинг отаси – қабила бошлиғи, душманига кўнгил қўйиб, ўзини шарманда қилган қизидан ниҳоят даражада ғазабланиб, бундан кейин қиз кўрса, албатта, тириклай ерга кўмишга қасам ичади. Шундай қилиб, бу қабиҳ одат авлоддан-авлодга ўтиб, тарқаб келаверади ва қачонки Ислом дини вужудга келгач, Қуръон бу жоҳилона ярамас одатни бекор қилиб, йўққа чиқаради.

لِلَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِۚ وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰىۜ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟ (٦٠)

60. Охиратга иймон келтирмайдиган кимсаларда ёмон ўрнак бор. Аллоҳда эса энг олий сифат бордир. Шунингдек, У иззати улуғ – Азиз ва ҳикмат эгаси бўлган – Ҳаким Зотдир.

وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللّٰهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَٓابَّةٍ وَلٰكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ اِلٰٓى اَجَلٍ مُسَمًّىۚ فَاِذَا جَٓاءَ اَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١)

61. Агар Аллоҳ одамларни қилган зулмлари туфайли азоб билан ушлайдиган бўлса, унда Ер юзида бирор жониворни тирик қўймаган бўлар эди. Лекин уларни маълум муддатгача кечиктириб қўйиб беради. Ана шу муддатлари етиб келганида эса, уни бирор соат орқага ҳам олдинга ҳам сура олмайдилар.

وَيَجْعَلُونَ لِلّٰهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ اَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ اَنَّ لَهُمُ الْحُسْنٰىۜ لَا جَرَمَ اَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَاَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢)

62. Ўзлари ёқтирмаган нарсаларни Аллоҳга нисбат қилишади. Тиллари эса ўзлари учун яқинда чиройли оқибат бўлиши ҳақида ёлғон сўзларни сўзлайди. Шубҳа йўқки, улар учун дўзах бордир ва албатта, улар дўзахга биринчилар қаторида ташланадилар.

تَاللّٰهِ لَقَدْ اَرْسَلْنَٓا اِلٰٓى اُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ اَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (٦٣)

63. Эй Муҳаммад, Аллоҳга қасамки, дарҳақиқат, Биз сиздан олдинги умматларга ҳам пайғамбарлар юборганимизда, шайтон уларга ўзларининг қабиҳ ишларини чиройли қилиб кўрсатган эди. Бу дунёда у бугун уларнинг дўстидир. Охиратда эса, улар учун аламли азоб бордир.

وَمَٓا اَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ اِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا ف۪يهِۙ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤)

64. Биз сизга иймон келтирадиган қавм учун ҳидоят ва раҳмат манбаи бўлмиш китобни уларга ихтилоф қилаётган нарсаларини аниқ қилиб беришингиз учунгина нозил қилдик.

وَاللّٰهُ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ۟ (٦٥)

65. Аллоҳ осмондан сув ёғдириб, у сабабли ўлик ерга ҳаёт берди. Албатта, бунда насиҳат тинглайдиган қавмлар учун ибратли белги бордир.

وَاِنَّ لَكُمْ فِي الْاَنْعَامِ لَعِبْرَةًۜ نُسْق۪يكُمْ مِمَّا ف۪ي بُطُونِه۪ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَٓائِغًا لِلشَّارِب۪ينَ (٦٦)

66. Албатта, сизлар учун чорва ҳайвонларида ҳам ибрат бордир. Сизларга уларнинг қоринларидаги нажосат ва қон орасидан сизиб чиқувчи, шундай бўлса ҳам, ичувчиларга осон ютумли ва тоза бўлган сутни ичирамиз.

وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخ۪يلِ وَالْاَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًاۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧)

67. Хурмо ва узумларнинг меваларидан эса маст қилувчи нарсалар ва гўзал ризқ оласизлар. Албатта, бунда ҳам ақл ишлатадиган қавмлар учун ибратли белги бордир.

Изоҳ: Сура нозил қилинган пайтда Ислом дини томонидан маст қилувчи ичимликлар ҳали ҳаром қилинмаган эди. Чунки шароб Мадинада нозил бўлган “Моида” сурасининг 90-оятида ҳаром қилинган, ушбу сура эса ҳижратдан илгари Маккада нозил бўлгани бизга маълум.

وَاَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ اَنِ اتَّخِذ۪ي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَۙ (٦٨)

68. Эй Муҳаммад, Роббингиз асаларига ваҳий қилиб: “Асал қилиш учун тоғларга, дарахтларга ва одамлар кўтариб қўйган ишкомларга уй қургин”, – деди.

ثُمَّ كُل۪ي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُك۪ي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًاۜ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ اَلْوَانُهُ ف۪يهِ شِفَٓاءٌ لِلنَّاسِۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)

69. Кейин ҳар хил мевалардан еб, Роббинг сенга қулай қилиб қўйган йўллардан юргин. Уларнинг қоринларидан одамлар учун унда шифо бўлган турли рангдаги асал шарбати чиқади. Албатта, бунда фикр юритадиган қавмлар учун ибратли белги бордир.

وَاللّٰهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفّٰيكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ اِلٰٓى اَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْـًٔاۜ اِنَّ اللّٰهَ عَل۪يمٌ قَد۪يرٌ۟ (٧٠)

70. Аллоҳ сизларни яратди, кейин жонингизни олади. Сизларнинг орангизда қариб ўзини бошқара олмайдиган даражада энг тубан умр кўришга қайтарилиб, илгари билган нарсаларининг ҳеч бирини билмай қоладиган кишилар ҳам бордир. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим ва ҳар нарсага кучи етадиган – Қодир Зотдир.

Изоҳ: Маълумки, Ислом динида оят ва ҳадис матнидан олинган “арзал ул-умр” деган ибора бор. Яъни энг тубан умр, қариб қартайган ёш. Шу неча ёшдан бошланади, деган масалада турли фикрлар бор: бирида 60 ёшдан деса, бошқасида 75 ёшдан, яна бир ривоятда 80 ёшдан, бошқасида 90 ёшдан кейин бошланади, дейилади. Энг тўғрисини Аллоҳ билувчидир.

وَاللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلٰى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِۚ فَمَا الَّذ۪ينَ فُضِّلُوا بِرَٓادّ۪ي رِزْقِهِمْ عَلٰى مَا مَلَكَتْ اَيْمَانُهُمْ فَهُمْ ف۪يهِ سَوَٓاءٌۜ اَفَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ يَجْحَدُونَ (٧١)

71. Аллоҳ ризқ хусусида айримларингизни айримларингиздан устун қилиб қўйди. Бас, бу ризқда устун қилинган кишилар ўз ризқларини қўл остидаги қулларига қайтариб бой ва камбағалликда унда барчалари баробар бўлиб олмайдилар-ку! Нега унда, Аллоҳнинг неъматини инкор қиладилар.

وَاللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ اَزْوَاجِكُمْ بَن۪ينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِۜ اَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ يَكْفُرُونَۙ (٧٢)

72. Аллоҳ сизлар учун ўзларингиздан жуфтлар яратди ва жуфтларингиздан сизлар учун ўғиллар ва набиралар пайдо қилди ҳамда сизларни покиза нарсалардан ризқлантирди. Бас, улар ботил бутларга иймон келтириб, Аллоҳнинг неъматини инкор қиладиларми?!

Изоҳ: Оятдаги “ўзларингиздан” деганда инсон жинси назарда тутилган. Оятда жуфтларимизнинг жинлардан ёки фаришталардан бўлмай, ўз жинсимиз – одамзотдан бўлиши ҳам улуғ неъмат эканлигига ишора қилинмоқда.

وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ شَيْـًٔا وَلَا يَسْتَط۪يعُونَۚ (٧٣)

73. Аллоҳни қўйиб, улар учун осмонлар ва Ердан бирор нарсани ризқ қилиб беролмайдиган ва ҳеч нарсага кучи етмайдиган бутларга сиғинадиларми?!

فَلَا تَضْرِبُوا لِلّٰهِ الْاَمْثَالَۜ اِنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُ وَاَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤)

74. Аллоҳнинг шаънига мисол келтирманглар. Албатта, барчасини ёлғиз Аллоҳ билади, сизлар эса билмайсизлар.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلٰى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًاۜ هَلْ يَسْتَوُ۫نَۜ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِۜ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥)

75. Ҳеч нарсага кучи етмайдиган қарам қул билан Биз Ўз тарафимиздан унга чиройли ризқ берган ва у ундан яширин ва ошкора эҳсон қиладиган ҳур кимса баробар бўладими?, – деб, Аллоҳ бир мисол келтиради. Ҳамд ёлғиз Аллоҳга хосдир. Лекин уларнинг кўпчилиги буни билмайдилар.

Изоҳ: Оятда ҳеч қандай ҳаракатсиз, жонсиз бут-санамлар қандай қилиб бутун коинот яратувчиси бўлган Аллоҳга тенг бўлиши мумкинлиги таъкидланади.

وَضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ اَحَدُهُمَٓا اَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلٰى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلٰى مَوْلٰيهُۙ اَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍۜ هَلْ يَسْتَو۪ي هُوَۙ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِۙ وَهُوَ عَلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ۟ (٧٦)

76. Аллоҳ яна бошқа икки киши ҳақида мисол келтиради: “Улардан бири ҳеч нарсага кучи етмайдиган соқов бир қулдир. Шунингдек, у хўжайинига ортиқча юк бўлиб эгаси уни қаерга юборса, бирор яхши наф келтирмайди. Шундай одам билан ўзи тўғри йўлда бўлиб ва бошқаларни ҳам адолатга буюрадиган киши тенг бўладими?!”

Изоҳ: Бу оятда ҳам бир мисол келтирилиб бут-санамлар билан Аллоҳ таоло ҳар қандай ҳолатда ҳам тенг эмаслиги таъкидланмоқда.

وَلِلّٰهِ غَيْبُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُۜ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ (٧٧)

77. Осмонлар ва Ернинг ғайб илми Аллоҳга хосдир. Қиёмат иши эса кўзни очиб-юмгандек ёки ундан ҳам яқинроқдир. Шубҳасиз, Аллоҳ барча нарсага қодирдир.

وَاللّٰهُ اَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْـًٔاۙ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْاَبْصَارَ وَالْاَفْـِٔدَةَۙ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨)

78. Аллоҳ сизларни оналарингизнинг қоринларидан ҳеч бир нарсани билмайдиган чақалоқ ҳолингизда чиқарди ва шукр қилишингиз учун сизларга қулоқ, кўзлар ва дилларни берди.

اَلَمْ يَرَوْا اِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ ف۪ي جَوِّ السَّمَٓاءِۜ مَا يُمْسِكُهُنَّ اِلَّا اللّٰهُۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)

79. Осмон бўшлиғида учиб юришга бўйсундирилган қушларга қарамайдиларми?! Уларни фақат Аллоҳ тутиб турибди-ку! Албатта, бунда иймон келтирадиган қавмлар учун ибратли белгилар бордир.

وَاللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْاَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ اِقَامَتِكُمْۙ وَمِنْ اَصْوَافِهَا وَاَوْبَارِهَا وَاَشْعَارِهَٓا اَثَاثًا وَمَتَاعًا اِلٰى ح۪ينٍ (٨٠)

80. Аллоҳ сизлар учун уйларингизни оромгоҳ қилди ва сизлар учун чорва ҳайвонларининг териларидан сафар қилиб кўчиб ўтадиган кунингизда ва етиб келиб жойлашадиган кунингизда уни енгил кўтариб кета оладиган чодир уйлар қилди. Ҳамда қўйларнинг жунларидан, туяларнинг юнгларидан ва эчкиларнинг қилларидан маълум бир вақтга қадар фойдаланиладиган жиҳоз ва ашёлар қилди.

وَاللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ اَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَاب۪يلَ تَق۪يكُمُ الْحَرَّ وَسَرَاب۪يلَ تَق۪يكُمْ بَأْسَكُمْۜ كَذٰلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١)

81. Аллоҳ сизлар учун яратган нарсаларидан салқин сояли жойлар бунёд қилди ва сизлар учун тоғлардан бошпаналар қилди ҳамда сизлар учун иссиқ-совуқдан асрайдиган кийимлар ва сизларга душманнинг зиён етказишидан сақлайдиган совутлар яратди. Аллоҳга иймон келтириб мусулмон бўларсизлар, деб сизларга Ўз неъматини мана шундай комил қилиб бермоқда.

فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ الْمُب۪ينُ (٨٢)

82. Эй Муҳаммад, агар улар ҳақдан юз ўгирсалар, у ҳолда сизнинг зиммангизда, фақат ҳақиқатни равшан қилиб етказиш бор, холос.

يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّٰهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَاَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ۟ (٨٣)

83. Улар буларнинг ҳаммаси Аллоҳнинг неъмати эканини яхши биладилар. Кейин била туриб уни инкор қиладилар. Уларнинг кўпчилиги кофирлардир.

وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ اُمَّةٍ شَه۪يدًا ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذ۪ينَ كَفَرُوا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤)

84. Биз қиёмат куни ҳар бир умматдан ўша умматнинг пайғамбарини гувоҳ қилиб келтириб қўямиз. Сўнгра кофир бўлганларга узр айтиш учун рухсат берилмайди ҳамда улардан Аллоҳни рози қилиш ҳам талаб қилинмайди.

وَاِذَا رَاَ الَّذ۪ينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥)

85. Зулм қилганлар қиёматда азобни кўрганларида улардан бу азоб енгиллатилмайди ва уларга муҳлат ҳам берилмайди.

Изоҳ: Оят қиёматда савоб дунёда эканликларида яхши амалларни ўз ихтиёрлари билан қилган кишиларгагина берилиши ҳақида баён қилади.

وَاِذَا رَاَ الَّذ۪ينَ اَشْرَكُوا شُرَكَٓاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هٰٓؤُ۬لَٓاءِ شُرَكَٓاؤُ۬نَا الَّذ۪ينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَۚ فَاَلْقَوْا اِلَيْهِمُ الْقَوْلَ اِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَۚ (٨٦)

86. Қиёмат куни мушрик бўлган кимсалар Аллоҳга шерик қилган бутларини кўрган пайтларида: “Эй Роббимиз, анавилар бизлар Сендан ўзга сиғинган шерикларимиз”, – дейдилар. Бутлар эса бунга жавобан: “Сизлар ҳақиқатан, ёлғончисизлар”, – деб гап ташлайдилар.

وَاَلْقَوْا اِلَى اللّٰهِ يَوْمَئِذٍۨ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧)

87. Мушриклар у кунда ўзларини Аллоҳга таслим қиладилар ва тўқиб олган илоҳлари эса улардан ғойиб бўлади.

اَلَّذ۪ينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)

88. Куфр келтирган ва одамларни Аллоҳнинг йўлидан тўсган кимсаларга бузғунчилик қилганлари учун азоб устига азобни кўпайтирамиз.

وَيَوْمَ نَبْعَثُ ف۪ي كُلِّ اُمَّةٍ شَه۪يدًا عَلَيْهِمْ مِنْ اَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَه۪يدًا عَلٰى هٰٓؤُ۬لَٓاءِۜ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرٰى لِلْمُسْلِم۪ينَ۟ (٨٩)

89. Биз қиёмат куни ҳар бир уммат орасидан ўзларидан бўлган пайғамбарни гувоҳ қилиб келтирамиз. Сизни эса эй Муҳаммад, ана улар устига гувоҳ қилиб келтирамиз. Сизга ҳамма нарсани баён қилиб берувчи, ҳидоят ва раҳмат манбаи ҳамда мусулмонлар учун хушхабар бўлган китобни нозил қилдик.

اِنَّ اللّٰهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْاِحْسَانِ وَا۪يتَٓائِ ذِي الْقُرْبٰى وَيَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَٓاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)

90. Албатта, Аллоҳ адолатга, яхши ишларга ва қариндошга ҳақини беришга буюради. Шунингдек, бузуқчилик, ёмон ишлар ва зулмдан қайтаради. Аллоҳ шояд, эслатма оларсизлар, деб сизларга ваъз-насиҳат қилади.

وَاَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ اِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْاَيْمَانَ بَعْدَ تَوْك۪يدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللّٰهَ عَلَيْكُمْ كَف۪يلًاۜ اِنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٩١)

91. Агар аҳдлашсангиз, Аллоҳга берган аҳдингизга вафо қилинглар. Устингизга Аллоҳни кафил қилиб ичган қасамларингизни қатъий қилганингиздан кейин бузманглар. Албатта, Аллоҳ қилаётган ишларингизнинг барчасини билиб туради.

وَلَا تَكُونُوا كَالَّت۪ي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ اَنْكَاثًاۜ تَتَّخِذُونَ اَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ اَنْ تَكُونَ اُمَّةٌ هِيَ اَرْبٰى مِنْ اُمَّةٍۜ اِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللّٰهُ بِه۪ۜ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ مَا كُنْتُمْ ف۪يهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢)

92. Бир қавм бошқа бир қавмдан сон ёки бойлик жиҳатидан устунроқ бўлгани учун қасамларингизни бузиб уни алдов воситаси қилишингиз билан худди ўзи тўқиган нарсани пухта қилгандан кейин парчалаб бузиб юборган аёл каби бўлманглар. Албатта, Аллоҳ бу билан сизларни синаб кўради ва шубҳасиз, қиёмат кунида сизларга у ҳақида ихтилоф қилиб юрган нарсаларингизни баён қилиб беради.

Изоҳ: Маккада яшаган бир телба хотин кун бўйи меҳнат қилиб турли нарсаларни тўқир, кечга бориб эса тўқиган нарсаларини бузиб-чуватиб ташлар экан. Оятда биров билан аҳдлашиб, сўнгра аҳдларини бузиб қасамхўрлик қиладиган кимсаларни ўша телба аёлга ўхшатилмоқда.

وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَكُمْ اُمَّةً وَاحِدَةً وَلٰكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَٓاءُ وَيَهْد۪ي مَنْ يَشَٓاءُۜ وَلَتُسْـَٔلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣)

93. Агар Аллоҳ хоҳлаганида, албатта, сизларни бир уммат қилиб қўяр эди. Лекин У Ўзи хоҳлаган кимсаларни йўлдан адаштиради ва Ўзи хоҳлаган кишиларни тўғри йўлга ҳидоят қилади. Албатта, сизлар дунёда қилиб ўтган амалларингиздан сўраласизлар.

وَلَا تَتَّخِذُٓوا اَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّٓوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِۚ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ (٩٤)

94. Қасамларингизни орангизда алдов воситаси қилиб олманглар. Ундай бўлса, Ислом йўлида собит бўлган оёқларингиз тойиб кетади. Ҳамда одамларни диндан совутиб, Аллоҳ йўлидан тўсганингиз учун ёмон бало ва мусибатларни тотиб қоласизлар ва охиратда сизлар учун улкан азоб берилади.

Изоҳ: Иймон келтириб мусулмон бўлган одамнинг қасамхўрлик қилганини ва қасамига вафо қилмаганини кўрган айрим кимсалар Исломга интилиш ўрнига ундан қочадилар.

وَلَا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ ثَمَنًا قَل۪يلًاۜ اِنَّمَا عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥)

95. Аллоҳга берган аҳдингизни озгина қийматга сотиб юборманглар. Агар билсангиз, шубҳасиз, Аллоҳ ҳузуридаги ажр сизлар учун дунё матоҳларидан яхшироқдир.

مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللّٰهِ بَاقٍۜ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذ۪ينَ صَبَرُٓوا اَجْرَهُمْ بِاَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)

96. Сизларнинг олдингиздаги нарсалар тугаб кетади. Бироқ Аллоҳ ҳузуридаги нарсалар эса боқий қолувчидир. Биз, албатта, мусибатларга сабр қилганларга дунёда қилиб ўтган амалларининг ажрларини энг гўзали билан мукофотлармиз.

مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ اَوْ اُنْثٰى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيٰوةً طَيِّبَةًۚ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ اَجْرَهُمْ بِاَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)

97. Хоҳ эркак бўлсин, хоҳ аёл бўлсин, кимда-ким мўмин бўлган ҳолда бирор солиҳ амал қилса, бас, Биз унга чиройли ҳаёт берамиз. Ҳамда уларга дунёда қилиб ўтган амалларининг ажрларини энг гўзали билан мукофотлармиз.

فَاِذَا قَرَأْتَ الْقُرْاٰنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّج۪يمِ (٩٨)

98. Эй мўмин банда, қачонки, Қуръон ўқисанг, Аллоҳдан қувилган шайтоннинг васвасасидан паноҳ сўрагин.

Изоҳ: Оятда Қуръони Каримни тиловат қилувчи “Бисмиллоҳ”дан аввал таъаввуз ёки истиъозага амал қилиш кераклиги айтилмоқда. Бу – “Аъузу биллаҳиминаш шайтонир рожим” ёки “Астаъиузу биллаҳи минаш шайтонир рожим”, – дейишдир.

اِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَلٰى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩)

99. Албатта, у шайтон учун иймон келтирган ва Роббиларига таваккул қиладиганларнинг устидан ҳеч қандай ҳукмронлик йўқ.

اِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذ۪ينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذ۪ينَ هُمْ بِه۪ مُشْرِكُونَ۟ (١٠٠)

100. Албатта, унинг ҳукмронлиги фақат у шайтонни дўст тутиб ва Аллоҳга ширк келтирувчилар устидандир.

وَاِذَا بَدَّلْنَٓا اٰيَةً مَكَانَ اٰيَةٍۙ وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُٓوا اِنَّمَٓا اَنْتَ مُفْتَرٍۜ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)

101. Қачонки, Биз бир оят ўрнига бошқа бир оятни алмаштирсак, ваҳоланки, Аллоҳ ўзи нозил қилаётган оятларни яхши билувчидир. Улар пайғамбарга: “Ҳақиқатан, сен ўзинг оятларни тўқиб олувчисан”, – дейдилар. Йўқ, уларнинг кўпчилиги бунинг ҳикматини билмайдилар.

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرٰى لِلْمُسْلِم۪ينَ (١٠٢)

102. Эй Муҳаммад, уларга: “Руҳ ул-Қудус бу Қуръонни динда собитқадам қилиш учун мусулмонларга ҳидоят ва башорат бўлган ҳолда ҳақ билан нозил қилди”, – деб айтинг.

Изоҳ: Ушбу оятдаги Руҳ ул-Қудус Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга ваҳий олиб келган Жаброил алайҳиссаломдир

وَلَقَدْ نَعْلَمُ اَنَّهُمْ يَقُولُونَ اِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌۜ لِسَانُ الَّذ۪ي يُلْحِدُونَ اِلَيْهِ اَعْجَمِيٌّ وَهٰذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُب۪ينٌ (١٠٣)

103. Албатта, Биз уларнинг: “Аниқки, у Муҳаммадга Қуръонни бир одам ўргатяпти”, – деяётганларини биламиз. Лекин улар ишора қилаётган кимсанинг тили арабий эмас ажамий тилдир. Бу Қуръон эса аниқ арабийдир.

Изоҳ: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бир ажам, яъни араб бўлмаган кишига унинг тилида Исломдан таълим бераётганини кўрган мушриклар: “Муҳаммад Қуръонни балки шу одамдан ўрганиб, бизга ўқиб бераётгандир”, – деган туҳматни қилишганда, Аллоҳ таоло “Сизлар айтаётган одам ажам бўлса, Қуръон тили холис арабий бўлса, қандай қилиб ажам Пайғамбарга бу каби мўъжиза – Қуръондан таълим бера олади?!” – деб уларнинг гапини рад этади.

اِنَّ الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاٰيَاتِ اللّٰهِۙ لَا يَهْد۪يهِمُ اللّٰهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (١٠٤)

104. Шубҳасиз, Аллоҳнинг оятларига иймон келтирмайдиган кимсаларни Аллоҳ ҳидоят қилмайди ҳамда улар учун аламли азоб бордир.

اِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاٰيَاتِ اللّٰهِۚ وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٠٥)

105. Ёлғон сўзларни фақат Аллоҳнинг оятларига иймон келтирмайдиган кимсаларгина тўқийдилар. Айнан ўшаларнинг ўзлари ёлғончилардир.

مَنْ كَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ ا۪يمَانِه۪ٓ اِلَّا مَنْ اُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْا۪يمَانِ وَلٰكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِۚ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ (١٠٦)

106. Кимки Аллоҳга иймон келтирганидан кейин яна қайтиб куфр келтирса, Аллоҳнинг ғазабига дучор бўлади. Лекин ким қалби иймон билан таскин топгани ҳолда золимлар томонидан куфр калимасини айтишга мажбур қилинса, унинг иймонига зиён етмайди. Аммо кимки кўнгилни куфр томонга очса, бас, у кабиларга Аллоҳ томонидан ғазаб ва улкан азоб бўлади.

Изоҳ: Ушбу оят муфассирларнинг айтишларича, Аммор ибн Ёсир розияллоҳу анҳу ҳақида нозил бўлган. Мушриклар у зотни ҳибс қилишиб, Ислом динидан чиқишни талаб қиладилар ва уни шафқатсиз равишда даҳшатли азоблар билан қийнайдилар. У ночор қолгач, мажбур ҳолда уларнинг бутларидан бирини тилга олганидан кейингина у кишини қўйиб юборадилар. Одамлар орасида эса: “Аммор диндан чиқди”, – деган гап тарқаб кетади.

У зот Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларига йиғлаб, айтган сўзларидан изтиробга тушиб келганида, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Қалбинг нима дейди?” деб сўрайди. У: “Қалбим, фақат иймон билан ором олади”, – деб жавоб беради. Шунда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Сенга неча марта мажбурлаб куфр калимасини айттирсалар ҳам ҳаргиз иймондан ажраб қолмайсан”, – деган эканлар.

ذٰلِكَ بِاَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى الْاٰخِرَةِۙ وَاَنَّ اللّٰهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِر۪ينَ (١٠٧)

107. Бу азобларга дучор бўлишларига сабаб уларнинг ўткинчи дунё ҳаётини охиратдан афзал билишлари ва Аллоҳнинг кофир қавмларни ҳидоят қилмаслигидир.

اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلٰى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَاَبْصَارِهِمْۚ وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٠٨)

108. Аллоҳ ана ундай кимсаларнинг қалбларини, қулоқларини ва кўзларини муҳрлаб қўйган. Айнан улар ҳақни кўра олмайдиган ғофил кимсалардир.

لَا جَرَمَ اَنَّهُمْ فِي الْاٰخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٠٩)

109. Шубҳа йўқки, охиратда зиён кўрувчилар ҳам, албатта, улардир.

ثُمَّ اِنَّ رَبَّكَ لِلَّذ۪ينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُٓواۙ اِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَح۪يمٌ۟ (١١٠)

110. Албатта, Роббингиз фитналарга дучор қилинганларидан сўнг Маккадан Мадинага ҳижрат қилганлар, кейин Аллоҳ йўлида жиҳод қилиб, бундай машаққатларга сабр қилганлар учун ёрдамчидир. Албатта, Роббингиз гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

يَوْمَ تَأْت۪ي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا وَتُوَفّٰى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١١١)

111. Ўша қиёмат кунида ҳар бир жон эгаси азобдан қутулиши учун, фақат ўз нафси илинжида курашади. Ҳамда ҳар бир жон эгасига қилган амалининг мукофоти тўлиқ қилиб берилади ва улар заррача ҳам зулм қилинмайдилар.

وَضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ اٰمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْت۪يهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِاَنْعُمِ اللّٰهِ فَاَذَاقَهَا اللّٰهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢)

112. Аллоҳ бир шаҳарни мисол қилиб келтиради: “У тинч ва сокин шаҳар эди, унга ҳар томондан ризқи мўл-кўл бўлиб келиб турар эди. Бас, унинг аҳолиси Аллоҳнинг неъматларига ношукрлик қилгач, Аллоҳ унга бу қилмишлари туфайли очлик ва хавф балоси бўлган либосни тоттириб қўйди.

وَلَقَدْ جَٓاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَاَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ (١١٣)

113. Дарҳақиқат, уларга ўзларидан чиққан бир пайғамбар келди, лекин улар уни ёлғончига чиқардилар. Шундан кейин золим бўлган ҳолларида уларни азоб тутди.

فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّٰهُ حَلَالًا طَيِّبًاۖ وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ اِنْ كُنْتُمْ اِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤)

114. Бас, эй мўминлар, Аллоҳ сизларга ризқ қилиб берган неъматлардан ҳалол ва покизасини енглар ҳамда агар Унинг Ўзигагина ибодат қилувчи бўлсангиз, Аллоҳнинг неъматларига шукр қилинглар.

اِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْز۪يرِ وَمَٓا اُهِلَّ لِغَيْرِ اللّٰهِ بِه۪ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَاِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (١١٥)

115. Аллоҳ, албатта, сизларга ўлимтикни, қонни, чўчқа гўштини ҳамда Аллоҳдан бошқасига атаб сўйилган жонлиқларни қатъиян ҳаром қилди. Борди-ю кимда-ким ночор ҳолда улардан ейишга мажбур қолса, ҳаддан ва меъёрдан ошмай озгина еса, унга гуноҳ бўлмайди. Дарҳақиқат, Аллоҳ гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳаматли бўлган – Раҳим Зотдир.

وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ اَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هٰذَا حَلَالٌ وَهٰذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللّٰهِ الْكَذِبَۜ اِنَّ الَّذ۪ينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّٰهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَۜ (١١٦)

116. Аллоҳга нисбатан ёлғон тўқиш учун тилларингизга келган ёлғонни гапириб: “Бу ҳалол ва бу ҳаром”, – деб айтманглар. Албатта, Аллоҳга нисбатан ёлғон тўқувчи кимсалар нажот топмайдилар.

مَتَاعٌ قَل۪يلٌۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ (١١٧)

117. Ундай кимсалар учун бу ўткинчи дунёда озгина фойдаланиб қолиш бор. Охиратда эса улар учун аламли азоб бордир.

وَعَلَى الَّذ۪ينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُۚ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلٰكِنْ كَانُٓوا اَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨)

118. Эй Муҳаммад, яҳудий бўлган кимсаларга олдинги оятларда сизга айтиб берган нарсаларни ҳаром қилдик. Биз уларга зулм қилмадик, лекин улар ўзларига ўзлари зулм қилувчи бўлдилар.

Изоҳ: Қуръонда келган аввалги сураларда яҳудийларга баъзи нарсалар ҳаром қилингани ҳақида баён қилинган.

ثُمَّ اِنَّ رَبَّكَ لِلَّذ۪ينَ عَمِلُوا السُّٓوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ وَاَصْلَحُٓواۙ اِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَح۪يمٌ۟ (١١٩)

119. Кейин албатта, Роббингиз, жоҳиллик билан ёмонлик қилиб, кейин чин дилдан тавба қилган ва ўзларини тузатган кишилар учун, шубҳасиз, у тавбалардан сўнг Роббингиз кечиримли ва раҳмлидир.

اِنَّ اِبْرٰه۪يمَ كَانَ اُمَّةً قَانِتًا لِلّٰهِ حَن۪يفًاۜ وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَۙ (١٢٠)

120. Албатта, Иброҳим Аллоҳга итоат қилувчи, ҳақ йўлдан тоймайдиган ҳаниф бир уммат эди ва у мушриклардан эмас эди.

شَاكِرًا لِاَنْعُمِهِۜ اِجْتَبٰيهُ وَهَدٰيهُ اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ (١٢١)

121. Шунингдек, у Аллоҳнинг неъматларига шукр қилувчи эди. Аллоҳ уни пайғамбарликка танлаб, тўғри йўлга ҳидоят қилди.

وَاٰتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةًۜ وَاِنَّهُ فِي الْاٰخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِح۪ينَۜ (١٢٢)

122. Биз унга бу дунёда яхшилик ато қилдик. Албатта, у охиратда ҳам солиҳ бандалардандир.

ثُمَّ اَوْحَيْنَٓا اِلَيْكَ اَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ اِبْرٰه۪يمَ حَن۪يفًاۜ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ (١٢٣)

123. Эй Расулим, кейин сизга ҳақ йўлдан тоймайдиган ҳаниф Иброҳимнинг динига эргашинг, деб ваҳий юбордик. Шубҳасиз, Иброҳим мушриклардан эмас эди.

اِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذ۪ينَ اخْتَلَفُوا ف۪يهِۜ وَاِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ ف۪يمَا كَانُوا ف۪يهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤)

124. Шанба кунини улуғлаш ҳақидаги буйруқлар фақатгина у кун ҳақида ихтилоф қилган яҳудийлар зиммасига фарз қилинган эди. Албатта, Роббингиз қиёмат куни уларнинг ўртасида ўзлари ихтилоф қилиб ўтган нарсалар тўғрисида ҳукм қилади.

Изоҳ: Доимо Ислом динидан бирон камчилик ахтарадиган яҳудийлар: “Муҳаммад Иброҳимнинг динига қарши чиқди, Иброҳим шанба кунини улуғлар эди, Муҳаммад эса жума улуғ кун дейди”, – дедилар. Шунда шанба кунини улуғлаш Иброҳим алайҳиссаломнинг динида бўлмаганини таъкидлаб, ушбу оят нозил бўлган. Аллоҳ таоло қиёмат кунида уларнинг шанба билан жума куни тўғрисидаги низолари ҳукмини чиқаради.

اُدْعُ اِلٰى سَب۪يلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّت۪ي هِيَ اَحْسَنُۜ اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَب۪يلِه۪ وَهُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَد۪ينَ (١٢٥)

125. Эй Расулим, Роббингизнинг йўлига ҳикмат ва чиройли насиҳат билан даъват қилинг. Улар билан энг гўзал услубда мунозара қилинг. Шубҳасиз, Роббингизнинг Ўзи Унинг йўлидан адашган кимсаларни жуда яхши билувчи ва У тўғри йўлда ҳидоят топганларни ҳам билувчироқдир.

وَاِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِه۪ۜ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِر۪ينَ (١٢٦)

126. Эй иймон келтирганлар, агар сизлар ўзингизга етказилган зарар учун интиқом олмоқчи бўлсангиз, у ҳолда, фақат сизларга етказилган зиён баробарида интиқом олинглар. Бироқ интиқом олмай сабр қилсангиз, албатта, сабр қилувчилар учун бу интиқомни олмоқдан яхшироқдир.

وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ اِلَّا بِاللّٰهِ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ ف۪ي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧)

127. Эй Муҳаммад, бу даъват йўлида азиятларга сабр қилинг. Сабр қилишингиз эса фақат Аллоҳнинг ёрдами билан бўлади. Уларнинг қилмишлари юзасидан ғамгин бўлманг ва уларнинг қилаётган макрларидан эзилманг.

اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الَّذ۪ينَ اتَّقَوْا وَالَّذ۪ينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)

128. Шубҳасиз, Аллоҳ тақво қилганлар ва чиройли амал қилувчилар билан биргадир.