МУЪМИНУН СУРАСИ

Муъминун сураси 118 оятдан иборат бўлиб, Маккада нозил бўлган. Суранинг номидаги “Муъминун” сўзи “мўмин” сўзининг кўплик шакли бўлиб, “мўминлар” деган маънони англатади.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

РАҲМОН ВА РАҲИМ БЎЛГАН АЛЛОҲ НОМИ БИЛАН

قَدْ اَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَۙ (١)

1. Ҳақиқатан, мўминлар нажот топдилар.

اَلَّذ۪ينَ هُمْ ف۪ي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَۙ (٢)

2. Улар намозларида хокисордирлар.

وَالَّذ۪ينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَۙ (٣)

3. Ҳамда улар беҳуда сўз ва ишлардан юз ўгирувчидирлар.

وَالَّذ۪ينَ هُمْ لِلزَّكٰوةِ فَاعِلُونَۙ (٤)

4. Улар ҳақдорларга закотни адо қилувчилардир.

وَالَّذ۪ينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَۙ (٥)

5. Улар авратларини бегоналардан сақловчи кишилардир.

اِلَّا عَلٰٓى اَزْوَاجِهِمْ اَوْ مَا مَلَكَتْ اَيْمَانُهُمْ فَاِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُوم۪ينَۚ (٦)

6. Фақат ўз жуфти ҳалоллари ва қўл остидаги чўрилари бундан мустаснодир. Чунки улар бундан маломат қилинувчи эмаслар.

فَمَنِ ابْتَغٰى وَرَٓاءَ ذٰلِكَ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْعَادُونَۚ (٧)

7. Бас, кимки шу ҳалол қилинганлардан бошқани истаса, ана ўшалар ҳаддан ошувчилардир.

وَالَّذ۪ينَ هُمْ لِاَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَۙ (٨)

8. Мўминлар одамларнинг топширган омонатларига ва ораларидаги аҳдларига риоя қилувчи кимсалардир.

وَالَّذ۪ينَ هُمْ عَلٰى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَۢ (٩)

9. Улар намозларини ўз вақтида адо қилиб, муҳофаза қилувчилардир.

اُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَۙ (١٠)

10. Айнан ўшалар, жаннатнинг ҳақиқий меросхўрларидир.

اَلَّذ۪ينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَۜ هُمْ ف۪يهَا خَالِدُونَ (١١)

11. Фирдавс жаннатига ворис бўлиб, улар у ерда абадий қолувчилардир.

Изоҳ: Оятлардан маълум бўлишича, мўминлар нажот топиб, бахт-саодатга эришишлари учун, Фирдавс жаннатига меросхўр бўлишлари учун шундай хислатларга эга бўлишлари лозим экан.

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ ط۪ينٍۚ (١٢)

12. Қасам бўлсинки, Биз Одамни лойнинг аслидан яратдик.

Изоҳ: Оятдаги “лойнинг асли”дан дейилишига сабаб – лой-ер жинсидаги барча моддалардир. Бугуни кун тиббиёт илми ҳам инсон вужудида ер жинсининг барча моддалари мавжуд эканини исботлайди.

ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً ف۪ي قَرَارٍ مَك۪ينٍۖ (١٣)

13. Сўнгра уни бачадондаги мустаҳкам қароргоҳда нутфа қилдик.

ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًاۗ ثُمَّ اَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا اٰخَرَۜ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَۜ (١٤)

14. Сўнгра нутфадан лахта қонни яратдик, кейин лахта қонни парча гўшт қилдик, кейин эса парча гўштга суякларни қилдик. Сўнгра бу суякларга гўшт қопладик, кейин унга жон киргизиб, олдинги ҳолидан бутунлай бошқача бир вужудни пайдо қилдик. Яратувчиларнинг энг гўзали бўлган Аллоҳ баракатлидир!

Изоҳ: Оятда инсоннинг она қорнидаги бир томчи сувдан то тирик, комил инсонга айлангунигача кечган жараён Яратганнинг Ўз илоҳий қалами билан аниқ-равшан қилиб чизиб берилган. Оятда айтиб ўтилган ҳомиланинг ривожланиш босқичларини ҳозирги илмий изланишлар ҳам тасдиқлайди.

ثُمَّ اِنَّكُمْ بَعْدَ ذٰلِكَ لَمَيِّتُونَۜ (١٥)

15. Сўнгра, албатта, эй сиз инсонлар, мана шундан кейин, албатта, вафот этувчидирсизлар.

ثُمَّ اِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ تُبْعَثُونَ (١٦)

16. Кейин сизлар қиёмат кунида, албатта, қайта тириласизлар.

وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَٓائِقَۗ وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِل۪ينَ (١٧)

17. Дарвоқе, Биз устингизда етти қават йўлдан иборат осмонни яратдик. Биз яратишда ғофил бўлмадик.

Изоҳ: Уламоларнинг айтишича, бу оятда етти қават осмоннинг “етти йўл” деб аталишига сабаб шундай: Аллоҳ таоло инсонни ва барча махлуқотни яратганидан сўнг уларнинг ҳолидан ғофил бўлиб қолгани йўқ, балки уларга ризқу рўз ёғилиб туриши учун устларида етти йўл – етти осмонни пайдо қилди. Шунингдек, етти йўлни осмонлараро ўтган фаришталар йўли деб ҳам тушуниш мумкин.

وَاَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً بِقَدَرٍ فَاَسْكَنَّاهُ فِي الْاَرْضِۗ وَاِنَّا عَلٰى ذَهَابٍ بِه۪ لَقَادِرُونَۚ (١٨)

18. Биз осмондан аниқ миқдор билан сув тушириб, уни ерга жойлаб қўйдик ва албатта, Биз уни кетказишга ҳам, қодирмиз.

فَاَنْشَأْنَا لَكُمْ بِه۪ جَنَّاتٍ مِنْ نَخ۪يلٍ وَاَعْنَابٍۢ لَكُمْ ف۪يهَا فَوَاكِهُ۬ كَث۪يرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَۙ (١٩)

19. Кейин Биз сизлар учун бу сув билан хурмо ва узум боғларини пайдо қилдик. Сизлар учун у боғларда кўп мевалар бор ва сизлар улардан ейсизлар.

وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَٓاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْاٰكِل۪ينَ (٢٠)

20. Шу билан бирга, Биз сизлар учун Сайно тоғидан чиқадиган ёғ ва тановул қилувчилар учун нонхуруш ҳолда ўсадиган бир зайтун дарахтни ҳам яратдик.

Изоҳ: Оятда келган Сайно тоғи ёки Сийно тоғи ҳақида турли ривоятлар мавжуд. Улардан бири шуки, Ибни Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинишича, бу тоғ Мусо пайғамбарга Аллоҳ таоло нидо қилган Тури Сийно тоғидир.

وَاِنَّ لَكُمْ فِي الْاَنْعَامِ لَعِبْرَةًۜ نُسْق۪يكُمْ مِمَّا ف۪ي بُطُونِهَا وَلَكُمْ ف۪يهَا مَنَافِعُ كَث۪يرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَۙ (٢١)

21. Албатта, сизлар учун чорва молларида ҳам ибрат бордир. Сизларга уларнинг қорнидаги сутлардан ичирамиз, яна сизлар учун уларда бошқа кўп фойдалар бордир, шунингдек, уларнинг гўшт ва ёғларидан ейсизлар.

وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ۟ (٢٢)

22. Шунингдек, қуруқликда уларда минасизлар ва денгизларда эса кемаларда юк ташийсизлар.

وَلَقَدْ اَرْسَلْنَا نُوحًا اِلٰى قَوْمِه۪ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مَا لَكُمْ مِنْ اِلٰهٍ غَيْرُهُۜ اَفَلَا تَتَّقُونَ (٢٣)

23. Дарвоқе, Биз Нуҳни ўз қавмига пайғамбар қилиб юбордик. Бас, Нуҳ уларга: “Эй қавмим, Аллоҳга ибодат қилинглар, сизлар учун Ундан бошқа илоҳ йўқдир. Ахир, Унинг азобидан қўрқмайсизларми?” – деди.

فَقَالَ الْمَلَؤُ۬ا الَّذ۪ينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِه۪ مَا هٰذَٓا اِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْۙ يُر۪يدُ اَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْۜ وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَاَنْزَلَ مَلٰٓئِكَةًۚ مَا سَمِعْنَا بِهٰذَا ف۪ٓي اٰبَٓائِنَا الْاَوَّل۪ينَۚ (٢٤)

24. Шунда унинг қавмидан кофир бўлган зодагонлар: “Бу ҳам худди сизларга ўхшаган одам. Лекин сизлардан устун бўлмоқчи. Агар Аллоҳ пайғамбар юборишни истаса эди, уларни фаришталар қилиб туширган бўлар эди. Нуҳнинг бу сўзларини аввалги ота-боболаримиздан эшитмаганмиз”, – дедилар.

اِنْ هُوَ اِلَّا رَجُلٌ بِه۪ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِه۪ حَتّٰى ح۪ينٍ (٢٥)

25. У фақат бир телба одамдир. Бас, уни бир оз вақтгача кузатиб туринглар.

قَالَ رَبِّ انْصُرْن۪ي بِمَا كَذَّبُونِ (٢٦)

26. Нуҳ: “Эй Роббим, мени ёлғонга чиқарганлари учун Ўзинг менга ёрдам бергин”, – деди.

فَاَوْحَيْنَٓا اِلَيْهِ اَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِاَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَاِذَا جَٓاءَ اَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُۙ فَاسْلُكْ ف۪يهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَاَهْلَكَ اِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْۚ وَلَا تُخَاطِبْن۪ي فِي الَّذ۪ينَ ظَلَمُواۚ اِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٢٧)

27. Кейин, Биз унга ваҳий қилиб: “Бизнинг ҳимоямиз ва ваҳийимиз билан бир кема ясагин. Бас, қачонки, Бизнинг амримиз келиб, таннурдан олов ўрнига фавворалар отилган пайт, у кемага бир жуфт ҳар бир жонивордан ва оилангни олгин. Лекин кофирлардан ким ҳақида Бизни ғарқ бўлиши хусусида сўзимиз ўтган бўлса, улардан воз кеч. Ҳамда зулм қилганлар ҳақида ёрдам сўраб Менга хитоб қилма. Улар, албатта, ғарқ қилинувчилардир”, – деб ваҳий қилдик.

Изоҳ: Ушбу оятда келган “таннур” сўзи аксарият тафсир китобларида “тандир” деб таъриф қилинган. Бу сўзга муфассирлар турли изоҳлар беришган. Масалан, “таннур” сўзининг “ер булоқлари” деган маъноси борлигини ҳам айтишган. Бунга кўра Ердан фавворалар отилиб чиқиши назарда тутилган бўлиши мумкин. Бошқа бир ифода билан эса “таннур” “тонг”, яъни тонг отиши деган ривоятлар ҳам мавжуд. Албатта, тўғрисини Аллоҳ билади.

فَاِذَا اسْتَوَيْتَ اَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ي نَجّٰينَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِم۪ينَ (٢٨)

28. Энди, қачонки ўзинг ва сен билан бирга бўлган кишилар кемага жойлашиб олгач: “Бизларга золим қавмлардан нажот берган Аллоҳга ҳамд бўлсин”, – деб айт.

وَقُلْ رَبِّ اَنْزِلْن۪ي مُنْزَلًا مُبَارَكًا وَاَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِل۪ينَ (٢٩)

29. Ҳамда яна: “Эй Роббим, мени бир муборак манзилга туширгин. Сен манзилга туширувчиларнинг энг яхшироғисан”, – деб дуо қил.

اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ وَاِنْ كُنَّا لَمُبْتَل۪ينَ (٣٠)

30. Албатта, бу Нуҳ ва унинг қавми ҳақидаги воқеаларда ибратлар бордир. Биз, албатта, имтиҳон қилувчилармиз.

ثُمَّ اَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا اٰخَر۪ينَۚ (٣١)

31. Кейин Биз улардан кейин бошқа авлодни яратдик.

فَاَرْسَلْنَا ف۪يهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ اَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مَا لَكُمْ مِنْ اِلٰهٍ غَيْرُهُۜ اَفَلَا تَتَّقُونَ۟ (٣٢)

32. Бас, уларга ораларидан Ҳудни пайғамбар қилиб юбордик. Ҳуд уларга: “Фақат ёлғиз Аллоҳга ибодат қилинглар. Сизлар учун Ундан ўзга илоҳ йўқдир. Ахир, балолардан қўрқмайсизларми?!” – деди.

وَقَالَ الْمَلَاُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَٓاءِ الْاٰخِرَةِ وَاَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَاۙ مَا هٰذَٓا اِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْۙ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ (٣٣)

33. Унинг қавмидан куфр келтирган кимсалар, охиратга дуч келишни инкор қилганлар ва Биз дунё ҳаётида бадавлат қилиб қўйган кимсалар: “Бу ҳам худди сизларга ўхшаган одам. У ҳам сизлар ейдиган нарсадан ейди, сизлар ичадиган нарсадан ичади”, – дедилар.

وَلَئِنْ اَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ اِنَّكُمْ اِذًا لَخَاسِرُونَ (٣٤)

34. Қасам бўлсинки, агар сизлар ўзингизга ўхшаган одамга итоат қилсангиз, у ҳолда албатта, сизлар зиён кўрувчисиз.

اَيَعِدُكُمْ اَنَّكُمْ اِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا اَنَّكُمْ مُخْرَجُونَۖ (٣٥)

35. Улар: “Ҳуд, сизларга ўлиб тупроқ ва суякларга айланган пайтингизда ҳам, албатта, қабрларингиздан чиқарилувчисиз, деб ваъда бермоқдами?” – дедилар.

هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَۖ (٣٦)

36. Сизлар ваъда қилинаётган нарса мантиқан жуда-жуда узоқдир!

اِنْ هِيَ اِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوث۪ينَۖ (٣٧)

37. Бу ҳаётимиз фақат шу дунёдаги яшашимиздир. Айримларимиз ўлсак, бошқаларимиз яшайверамиз. Биз қайта тирилувчилар эмасмиз.

اِنْ هُوَ اِلَّا رَجُلٌۨ افْتَرٰى عَلَى اللّٰهِ كَذِبًا وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِن۪ينَ (٣٨)

38. У фақат Аллоҳ шаънига ёлғон тўқиган шахсдир. Бизлар унга ишонувчи кимсалар эмасмиз.

قَالَ رَبِّ انْصُرْن۪ي بِمَا كَذَّبُونِ (٣٩)

39. Шунда Ҳуд: “Эй Роббим, Мени ёлғончи қилганлари учун менга ёрдам бер”, – деди.

قَالَ عَمَّا قَل۪يلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِم۪ينَۚ (٤٠)

40. Аллоҳ унга: “Бир оз вақтдан кейин улар, албатта, пушаймон қилувчиларга айланиб қоладилар”, – деди.

فَاَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَٓاءًۚ فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِم۪ينَ (٤١)

41. Кейин, ҳақиқатан, ҳам уларни даҳшатли бир қичқириқ тутди. Биз эса уларни хазонга айлантирдик. Золим қавмларга ҳалокат бўлсин!

ثُمَّ اَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا اٰخَر۪ينَۜ (٤٢)

42. Улардан кейин яна бошқа авлодларни яратдик.

مَا تَسْبِقُ مِنْ اُمَّةٍ اَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَۜ (٤٣)

43. Ҳеч бир уммат ўз ажалидан ўзиб ҳам кета олмайди, уни орқага ҳам сура олмайди.

ثُمَّ اَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَاۜ كُلَّمَا جَٓاءَ اُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَاَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ اَحَاد۪يثَۚ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤)

44. Кейин кетма-кет пайғамбарлар юбордик. Ҳар сафар бирор умматга ўз пайғамбари келса, уни ёлғочига чиқардилар. Бас, Биз уларни бирин-кетин ҳалок қилдик ва уларни одамлар оғзида айланиб юрадиган гапларга айлантириб қўйдик. Бас, иймон келтирмайдиган қавмга ҳалокат бўлсин!

ثُمَّ اَرْسَلْنَا مُوسٰى وَاَخَاهُ هٰرُونَ بِاٰيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُب۪ينٍۙ (٤٥)

45. Кейин Биз Мусо ва унинг биродари Ҳорунни мўъжизаларимиз ва аниқ далил билан пайғамбар қилиб юбордик.

اِلٰى فِرْعَوْنَ وَمَلَا۬ئِه۪ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَال۪ينَۚ (٤٦)

46. Уларни даъват учун фиръавн ва унинг зодагонларига юбордик. Улар эса такаббурлик қилдилар. Улар катта кетган қавм эдилар.

فَقَالُٓوا اَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَۚ (٤٧)

47. Фиръавн ва унинг зодагонлари даъватни эшитгач: “Худди ўзимизга ўхшаган икки кишига иймон келтирамизми?! Ҳолбуки, уларнинг қавми бизларга қулдирлар”, – дедилар.

فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَك۪ينَ (٤٨)

48. Бас, Мусо ва Ҳорун пайғамбарни ёлғончига чиқариб, ҳалок қилинувчилардан бўлдилар.

وَلَقَدْ اٰتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩)

49. Дарҳақиқат, Мусога ҳидоят топишлари учун Таврот китобини ато қилдик.

وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَاُمَّهُٓ اٰيَةً وَاٰوَيْنَاهُمَٓا اِلٰى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَع۪ينٍ۟ (٥٠)

50. Кейин Марямнинг ўғли Исони ва унинг онасини одамларга белги қилдик ва ҳар иккисини бир оқар сувли баланд қароргоҳга жойладик.

يَٓا اَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًاۜ اِنّ۪ي بِمَا تَعْمَلُونَ عَل۪يمٌۜ (٥١)

51. Биз пайғамбарларга: “Эй пайғамбарлар, покиза таомлардан енглар ва яхши амаллар қилинглар. Албатта, Мен барча қилаётган ишларингизни билиб турувчиман”, – дедик.

وَاِنَّ هٰذِه۪ٓ اُمَّتُكُمْ اُمَّةً وَاحِدَةً وَاَنَا۬ رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢)

52. Албатта, бу умматингиз бир умматдир. Мен эса сизларнинг Роббингиздирман, бас, фақат Мендан қўрқинглар.

فَتَقَطَّعُٓوا اَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًاۜ كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣)

53. Кейин одамлар ўрталарида ишларини парча-парча қилиб юбордилар. Ҳар бир гуруҳ ўз олдиларидаги нарса билан хурсанддирлар.

فَذَرْهُمْ ف۪ي غَمْرَتِهِمْ حَتّٰى ح۪ينٍ (٥٤)

54. Бас, эй Расулим, уларни маълум вақтгача ўз ғафлатларида юриб туришларига қўйиб беринг.

اَيَحْسَبُونَ اَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِه۪ مِنْ مَالٍ وَبَن۪ينَۙ (٥٥)

55. Биз уларга бойлик ва фарзандлардан мадад бериб турибмиз деб, ўйлайдиларми?!

نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِۜ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٦)

56. Берилган неъматларни ўзлари учун яхшиликларни тезлатишимиз белгиси деб ҳисоблайдиларми?! Йўқ, улар бунинг сабабини сезмайдилар.

اِنَّ الَّذ۪ينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَۙ (٥٧)

57. Албатта, Роббиларидан қўрқиб, хавфда турувчи кимсалар,

وَالَّذ۪ينَ هُمْ بِاٰيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَۙ (٥٨)

58. Роббиларининг оятларига иймон келтирадиган кимсалар,

وَالَّذ۪ينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَۙ (٥٩)

59. Роббиларига асло ширк келтирмайдиган кимсалар,

وَالَّذ۪ينَ يُؤْتُونَ مَٓا اٰتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ اَنَّهُمْ اِلٰى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَۙ (٦٠)

60. Шунингдек, садақаларини охиратда Роббиларига қайтувчи эканларидан қалблари қўрқиб турган ҳолда берадиган кимсалар,

اُو۬لٰٓئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ (٦١)

61. Айнан мана шулар яхшиликларни қилишга шошадилар ва уни қилишда ўзиб кетувчилардир.

وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢)

62. Биз ҳеч бир жон эгасига кучидан ташқаридаги нарсани таклиф қилмаймиз. Бизнинг даргоҳимизда, фақат ҳақни сўзлайдиган китоб бордир. Улар охиратда заррача зулм қилинмайдилар.

Изоҳ: Китоб – Лавҳ ул-Маҳфуз ёки ҳар бир кишининг номаи аъмолидир.

بَلْ قُلُوبُهُمْ ف۪ي غَمْرَةٍ مِنْ هٰذَا وَلَهُمْ اَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ (٦٣)

63. Йўқ, кофирларнинг диллари бундан ғафлатдадир. Уларнинг бундан бошқа ўзлари қилувчи бўлган беҳуда ишлари бордир.

حَتّٰٓى اِذَٓا اَخَذْنَا مُتْرَف۪يهِمْ بِالْعَذَابِ اِذَا هُمْ يَجْـَٔرُونَۜ (٦٤)

64. Токи Биз уларнинг маишатда яшайдиганларини бирор азобга дучор қилганимизда, бирдан улар фарёд қиладилар.

لَا تَجْـَٔرُوا الْيَوْمَ اِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥)

65. Бугун энди фарёд қилманглар! Албатта, сизлар Биз томондан ёрдам қилинмайсизлар.

قَدْ كَانَتْ اٰيَات۪ي تُتْلٰى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلٰٓى اَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَۙ (٦٦)

66. Чунки сизларга оятларим тиловат қилинганида, сизлар ортингизга қараб қочган эдингиз.

مُسْتَكْبِر۪ينَ بِه۪ۗ سَامِرًا تَهْجُرُونَ (٦٧)

67. Бу билан мўминларга қарши мутакаббирлик қилиб, тунги суҳбатларингизда Қуръон хусусида беҳуда сўзларни айтар эдингиз.

اَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ اَمْ جَٓاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ اٰبَٓاءَهُمُ الْاَوَّل۪ينَۘ (٦٨)

68. Ахир, улар бу Қуръон сўзини тафаккур қилиб кўрмадиларми ёки уларга аввалги ота-боболарига келмаган нарса келдими?!

اَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَۘ (٦٩)

69. Ёки ўз пайғамбарларини танимай уни инкор қилувчилардан бўлдиларми?!

اَمْ يَقُولُونَ بِه۪ جِنَّةٌۜ بَلْ جَٓاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَاَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ (٧٠)

70. Ёхуд унда телбалик бор, деб айтадиларми?! Йўқ, Муҳаммад уларга ҳақиқатни келтирди. Уларнинг кўпчиликлари эса, ҳақиқатни ёмон кўрувчилардир.

وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ اَهْوَٓاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰوَاتُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ ف۪يهِنَّۜ بَلْ اَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَۜ (٧١)

71. Агар ҳақиқат уларнинг ҳавойи нафсларига эргашганда эди, шубҳасиз, осмонлар, Ер ва улардаги бор жонзот бузилиб, ҳалок бўлиб кетган бўлар эди. Йўқ, Биз улар учун эслатмаларини келтирдик, улар эса, ўзларига келган эслатмаларидан юз ўгирувчидирлар.

اَمْ تَسْـَٔلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌۗ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِق۪ينَ (٧٢)

72. Эй Муҳаммад, ёки сиз улардан қилган даъватингиз учун ҳақ сўраяпсизми! Роббингизнинг ажри яхшироқдир. У ризқ берувчиларнинг энг яхшисидир.

وَاِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ (٧٣)

73. Албатта, сиз уларни, фақат тўғри йўлга даъват қилмоқдасиз.

وَاِنَّ الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ (٧٤)

74. Охиратга иймон келтирмайдиган кимсалар бу йўлдан озувчилардир.

وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا ف۪ي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)

75. Агар Биз уларга раҳм қилсак ва улардаги зарарни аритсак, шубҳасиз, улар яна ўз туғёнларида тентираб юрган бўлар эдилар.

وَلَقَدْ اَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ (٧٦)

76. Ана энди уларни азобга тутдик. Улар эса Роббиларига бўйин эгмадилар ва тавба-тазарру ҳам қилмадилар.

حَتّٰٓى اِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَد۪يدٍ اِذَا هُمْ ف۪يهِ مُبْلِسُونَ۟ (٧٧)

77. То қачонки, Биз уларга қаттиқ азоб эшигини очиб қўйганимизда, бирдан улар ноумид бўлиб қолувчилардир.

Изоҳ: Оятда шундай нарса баён қилинади: Макка мушриклари Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қарғишларига учраб, очарчиликка гирифтор бўлишиб ҳам иймон келтирмаганларидан кейин уларга “азоб дарвозаси очилиб”, бу қаҳатчилик етти йилга чўзилган экан. Шунда Қурайш катталари бутунлай умидсизликка тушиб, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига келишганида, Аллоҳ таоло у зотга агар бу кофирларга яна мўл-кўлчилик берилса, улар ўзларининг кибру туғёнларига қайтишлари ҳақида хабар беради.

وَهُوَ الَّذ۪ٓي اَنْشَاَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْاَبْصَارَ وَالْاَفْـِٔدَةَۜ قَل۪يلًا مَا تَشْكُرُونَ (٧٨)

78. У Зот сизларга эшитиш учун қулоқларни, кўриш учун кўзларни ва англаш учун дилларни яратди. Сизлар эса бунга жуда кам шукр қиласизлар.

وَهُوَ الَّذ۪ي ذَرَاَكُمْ فِي الْاَرْضِ وَاِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩)

79. У сизларни ер юзида яратиб, сўнгра таратган Зотдир. Қиёмат куни, албатта, Унинг ҳузурига йиғиласизлар.

وَهُوَ الَّذ۪ي يُحْي۪ وَيُم۪يتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ الَّيْلِ وَالنَّهَارِۜ اَفَلَا تَعْقِلُونَ (٨٠)

80. У Зот ҳаёт беради ва ўлдиради. Кеча ва кундузнинг алмашиб туриши ҳам Унга боғлиқдир. Ахир, ақл ишлатмайсизларми?!

بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْاَوَّلُونَ (٨١)

81. Йўқ, улар аввалги қавмлар айтган нарсага ўхшаш нарсани айтдилар.

قَالُٓوا ءَاِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا ءَاِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢)

82. Улар: “Бизлар ўлиб, тупроқ ва суякларга айланганимизда, яна қайта тирилувчимизми?!” – дедилар.

لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَاٰبَٓاؤُ۬نَا هٰذَا مِنْ قَبْلُ اِنْ هٰذَٓا اِلَّٓا اَسَاط۪يرُ الْاَوَّل۪ينَ (٨٣)

83. Дарвоқе, бизлар ҳам, ота-боболаримиз ҳам олдин мана шу гапларга ваъда қилинган эдик. Бу фақат аввалгиларнинг афсоналаридир.

قُلْ لِمَنِ الْاَرْضُ وَمَنْ ف۪يهَٓا اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤)

84. Эй Муҳаммад, уларга: “Агар билсангиз, айтинглар-чи, Ер ва ундаги бор жонзот кимники?” – деб айтинг.

سَيَقُولُونَ لِلّٰهِۜ قُلْ اَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٨٥)

85. Улар: “Албатта, улар Аллоҳникидир”, – дейдилар. Сиз уларга: “Бас, шундан эслатма олмайсизларми?!” – деб айтинг.

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ (٨٦)

86. Эй Расулим уларга: “Етти қават осмоннинг Роббиси ҳамда улуғ Аршнинг Роббиси ким?” – деб сўранг.

سَيَقُولُونَ لِلّٰهِۜ قُلْ اَفَلَا تَتَّقُونَ (٨٧)

87. Улар: “Булар ҳам Аллоҳники”, – дейдилар. Кейин уларга: “Ахир Аллоҳдан қўрқмайсизларми?!” – деб айтинг.

قُلْ مَنْ بِيَدِه۪ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُج۪يرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨)

88. Эй Муҳаммад уларга: “Агар билсангиз, айтинглар-чи, барча нарсанинг ҳукмронлиги Унинг қўлида бўлган, ўзи барчага ҳомийлик қиладиган, лекин Унга нисбатан ҳомийлик қилинмайдиган Зот кимдир?” – деб айтинг.

سَيَقُولُونَ لِلّٰهِۜ قُلْ فَاَنّٰى تُسْحَرُونَ (٨٩)

89. Улар яна: “Булар ҳам Аллоҳники”, – дейдилар. Уларга: “Бас, унда қандай сеҳрланиб алданмоқдасиз”, – деб айтинг.

بَلْ اَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَاِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٩٠)

90. Йўқ, Биз уларга қайта тирилишлари ҳақидаги ҳақиқатни келтирдик. Улар эса ҳали ҳам ёлғончидирлар.

مَا اتَّخَذَ اللّٰهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ اِلٰهٍ اِذًا لَذَهَبَ كُلُّ اِلٰهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلٰى بَعْضٍۜ سُبْحَانَ اللّٰهِ عَمَّا يَصِفُونَۙ (٩١)

91. Аллоҳ ҳеч қандай фарзанд тутмаган ва У билан бирга бирор бир илоҳ бўлмаган. Акс ҳолда, албатта, ҳар бир илоҳ ўзи яратган нарса билан кетиб, баъзилари баъзисида устун бўлиб олар эдилар. Натижада, Еру осмон бузилиб кетган бўлар эди. Аллоҳ улар айтаётган сифатлардан покдир.

عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالٰى عَمَّا يُشْرِكُونَ۟ (٩٢)

92. Аллоҳ пинҳона ва ошкора барча нарсани билувчидир. Бас, Аллоҳ улар келтираётган ширкларидан олий ва покдир.

قُلْ رَبِّ اِمَّا تُرِيَنّ۪ي مَا يُوعَدُونَۙ (٩٣)

93. Эй Расулим: “Эй Роббим, менга кофирларга ваъда қилинаётган нарсани, кўрсатадиган бўлсанг?!” – шундай дегин:

رَبِّ فَلَا تَجْعَلْن۪ي فِي الْقَوْمِ الظَّالِم۪ينَ (٩٤)

94. Эй Роббим, ўшанда мени у золимлар қавми ичида қилмагин!.

وَاِنَّا عَلٰٓى اَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ (٩٥)

95. Албатта, Биз уларга ваъда қилаётган нарсани сизга кўрсатишга қодирмиз.

اِدْفَعْ بِالَّت۪ي هِيَ اَحْسَنُ السَّيِّئَةَۜ نَحْنُ اَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ (٩٦)

96. Сиз улар қилаётган ёмонликни энг чиройли сўзлар билан даф қилиб туринг. Биз улар сифатлаётган нарсани яхши билувчимиз.

وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاط۪ينِۙ (٩٧)

97. Эй Расулум: “Эй Роббим, мен Сендан шайтонларнинг васвасаларидан паноҳ беришингни сўрайман”, – деб айтинг.

وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)

98. Эй Роббим, яна мен Сендан, улар менинг ҳузуримга келишларидан ҳам паноҳ сўрайман”, – дегин.

حَتّٰٓى اِذَا جَٓاءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِۙ (٩٩)

99. Токи у мушриклардан бирортасига ўлим они келганида: “Эй Роббим, мени яна ҳаётга қайтаринглар”, – дейди.

Изоҳ: Оятдаги илтижода Аллоҳга кўплик лафзини ишлатиш Уни бирдан кўп дейиш учун эмас, балки орттириш маъноси учун кўп марта “Аллоҳ” лафзини айтиш ўрнида ишлатилган.

لَعَلّ۪ٓي اَعْمَلُ صَالِحًا ف۪يمَا تَرَكْتُ كَلَّاۜ اِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَٓائِلُهَاۜ وَمِنْ وَرَٓائِهِمْ بَرْزَخٌ اِلٰى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)

100. Шояд, мен тарк этган дунёдаги еримда яхши амал қилсам, – дейди. Йўқ, у асло дунёга қайтарилмайди. Албатта, бу қуруқ гап бўлиб, у буни гапирувчи, холос. Уларнинг ортида, то қайта тириладиган кунларигача, икки дунё ўртасини тўсиб турадиган бир тўсиқ бордир.

Изоҳ: Уламоларнинг айтишича, умрини куфру-туғён билан совурган кимсага ўлим соати келганида, шу қадар надомат ва азобга дучор қилинадики, бу азоб олдида дунёдаги барча уқубатлар арзимасдек бўлиб қолади. Бу дунё билан охират ўртасини ажратиб турадиган макон ва замон араб тилида “барзах” дейилади.

فَاِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَٓا اَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَٓاءَلُونَ (١٠١)

101. Бас, қачонки, қиёмат бошланиб, сурга пуфланган ўша кунда уларнинг ўрталарида ҳеч қандай насаб алоқалари қолмайди ва улар ўзаро савол-жавоб ҳам қила олмайдилар.

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَاز۪ينُهُ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢)

102. Бас, кимнинг яхшилик тарозилари оғир келса, ана ўшалар нажот топувчилардир.

وَمَنْ خَفَّتْ مَوَاز۪ينُهُ فَاُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ خَسِرُٓوا اَنْفُسَهُمْ ف۪ي جَهَنَّمَ خَالِدُونَۚ (١٠٣)

103. Кимнинг тарозилари енгил бўлса, бас, ана ўшалар нафсларига зарар қилдилар. Улар жаҳаннамда мангу қолувчилардир.

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ ف۪يهَا كَالِحُونَ (١٠٤)

104. Уларнинг юзларини олов ялайди ва улар у ерда тишлари кўриниб, бадбашара бўлиб қолувчилардир.

اَلَمْ تَكُنْ اٰيَات۪ي تُتْلٰى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٠٥)

105. Сизларга менинг оятларим тиловат қилинганида, сизлар уни ёлғонга чиқарган эмасмидингиз?!.

قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَٓالّ۪ينَ (١٠٦)

106. Улар: “Эй Роббимиз, бахтсизлигимиз бизларга устун келди ва биз, шубҳасиз, адашган қавмлар эдик”, – дейдилар.

رَبَّنَٓا اَخْرِجْنَا مِنْهَا فَاِنْ عُدْنَا فَاِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧)

107. Эй Роббимиз, бизларни дўзахдан қайта дунёга чиқаргин. Бас, агар шунда ҳам куфр ва туғён йўлига қайтсак, унда биз чиндан ҳам ўзимизга зулм қилувчилармиз.

قَالَ اخْسَؤُ۫ا ف۪يهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ (١٠٨)

108. Аллоҳ уларга: “Жаҳаннамда хор бўлинглар ва Менга гапирманглар”, – дейди.

اِنَّهُ كَانَ فَر۪يقٌ مِنْ عِبَاد۪ي يَقُولُونَ رَبَّنَٓا اٰمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَاَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِم۪ينَۚ (١٠٩)

109. Дарвоқе, Менинг бандаларим орасида бир гуруҳ бордир. Улар: “Эй Роббимиз, Сенга иймон келтирдик. Бас, бизларни мағфират қил ва бизларга раҳм қилгин. Сен раҳм қилувчиларнинг энг яхшисисан”, – дер эдилар.

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتّٰٓى اَنْسَوْكُمْ ذِكْر۪ي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠)

110. Бас, сизлар у мўминларни масхара қилдингиз. Ҳатто бу ишингиз сизларга Мени эслашни унуттирди. Ҳа, сизлар уларнинг устидан кулар эдингиз.

اِنّ۪ي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُٓواۙ اَنَّهُمْ هُمُ الْفَٓائِزُونَ (١١١)

111. Мен эса бугун уларни сабр қилганлари учун мукофотладим. Албатта, улар улкан ютуққа эришганлардир.

قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْاَرْضِ عَدَدَ سِن۪ينَ (١١٢)

112. Аллоҳ уларга: “Ерда ҳаётингиздаги йилларнинг ҳисоби бўйича қанча қолдингизлар?” – дейди.

قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْـَٔلِ الْعَٓادّ۪ينَ (١١٣)

113. Улар: “Бир кун ёки ярим кун. Уни санаб борувчи фаришталардан сўрагин!” – дейдилар.

قَالَ اِنْ لَبِثْتُمْ اِلَّا قَل۪يلًا لَوْ اَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤)

114. Аллоҳ уларга: “Агар билсангиз, дунёда жуда оз қолдингиз”, – дейди.

اَفَحَسِبْتُمْ اَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَاَنَّكُمْ اِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥)

115. Ёки Биз сизларни бекорга яратдигу, сизлар Бизнинг ҳузуримизга қайтарилмайсиз, деб ўйладингизми?!.

فَتَعَالَى اللّٰهُ الْمَلِكُ الْحَقُّۚ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَۚ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَر۪يمِ (١١٦)

116. Бас, ҳақ подшоҳ бўлган Аллоҳ ҳамма нарсадан олийдир. Ундан ўзга илоҳ йўқдир ва У улуғ Аршнинг Роббисидир.

وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللّٰهِ اِلٰهًا اٰخَرَۙ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِه۪ۙ فَاِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّه۪ۜ اِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (١١٧)

117. Кимки ўзида ҳеч қандай далил бўлмаган ҳолда Аллоҳ билан бирга бошқа бирор сохта илоҳга илтижо қилса, бас, унинг ҳисоб-китоби Роббисининг ҳузуридадир. Албатта, кофир бўлганлар азобдан қутулмайдилар.

وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَاَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِم۪ينَ (١١٨)

118. Эй Муҳаммад: “Эй Роббим, гуноҳларимизни мағфират эт ва ҳолимизга раҳм қил! Сен ўзинг раҳм қилувчиларнинг энг яхшисисан”, – деб айтинг.