НАМЛ СУРАСИ

Намл сураси 93 оятдан иборат бўлиб, Маккада нозил бўлган. Сурада Аллоҳ таолонинг энг заиф ва заҳматкаш махлуқларидан бири бўлган чумоли ҳақида ҳам зикр қилингани сабабли уни “Намл – Чумоли” сураси деб аталган.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

РАҲМОН ВА РАҲИМ БЎЛГАН АЛЛОҲ НОМИ БИЛАН

طٰسٓ۠ تِلْكَ اٰيَاتُ الْقُرْاٰنِ وَكِتَابٍ مُب۪ينٍۙ (١)

1. То, Син. Булар Қуръон ва очиқ-ойдин китобнинг оятларидир.

Изоҳ: Қуръони Каримда бир неча сура мана шундай алоҳида ҳарфлар билан бошланади. Уламолар наздида ушбу ҳарфлар “Ҳуруфи муқаттаот”, яъни маънодан узилган ҳарфлар ҳисобланиб, уларнинг маъноси ёлғиз Аллоҳнинг Ўзигагина аёндир. Қуръонда ҳаммаси бўлиб 29 сура ана шундай ҳарфлар билан бошланган. Лекин баъзи тафсир олимлари ўз китобларида уларни изоҳлашга ҳаракат қилишган.

هُدًى وَبُشْرٰى لِلْمُؤْمِن۪ينَۙ (٢)

2. Бу оятлар Аллоҳнинг мўмин қулларига ҳидоят ва хушхабардир.

اَلَّذ۪ينَ يُق۪يمُونَ الصَّلٰوةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكٰوةَ وَهُمْ بِالْاٰخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٣)

3. Улар намозни тўлиқ адо қиладилар, ҳақдорларга закотни берадилар ва охиратга аниқ ишонадилар.

اِنَّ الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ اَعْمَالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَۜ (٤)

4. Албатта, охиратга иймон келтирмайдиган кимсаларнинг қилаётган амалларини ўзларига чиройли кўрсатиб қўйганмиз. Бас, улар туғёнларида тентираб юраверадилар.

اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ لَهُمْ سُٓوءُ الْعَذَابِ وَهُمْ فِي الْاٰخِرَةِ هُمُ الْاَخْسَرُونَ (٥)

5. Ана ўшалар учун дунёда ҳам азобнинг энг ёмони бордир ва улар охиратда энг кўп зиён кўрувчилардир.

وَاِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْاٰنَ مِنْ لَدُنْ حَك۪يمٍ عَل۪يمٍ (٦)

6. Эй Муҳаммад, албатта, сизга бу Қуръон ўта ҳикматли ва ўта билувчи Зот томонидан берилади.

اِذْ قَالَ مُوسٰى لِاَهْلِه۪ٓ اِنّ۪ٓي اٰنَسْتُ نَارًاۜ سَاٰت۪يكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ اَوْ اٰت۪يكُمْ بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (٧)

7. Мусо оиласига: “Мен бир оловни кўриб қолдим. Сизларга ундан бирор бир хабар келтираман ёки сизларга совуқдан исиниб олишингиз учун чўғ олиб келаман”, – деганини эсланг!

فَلَمَّا جَٓاءَهَا نُودِيَ اَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَاۜ وَسُبْحَانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ (٨)

8. Шундай қилиб, Мусо олов ёнига келгач, унга: “Олов олдидаги Зотга ва унинг атрофидаги кишиларга барака берилди! Оламларнинг Роббиси Аллоҳга тасбеҳлар бўлсин.

يَا مُوسٰٓى اِنَّهُٓ اَنَا۬ اللّٰهُ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُۙ (٩)

9. Эй Мусо, албатта, Мен азиз ва ҳаким бўлган Аллоҳман!

وَاَلْقِ عَصَاكَۜ فَلَمَّا رَاٰهَا تَهْتَزُّ كَاَنَّهَا جَٓانٌّ وَلّٰى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْۜ يَا مُوسٰى لَا تَخَفْ اِنّ۪ي لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَۗ (١٠)

10. Эй Мусо, асонгни ташла. Бас, қачонки, Мусо асосининг худди у илондек ҳаракат қилаётганини кўргач, ортига қарамай қочди. Шунда Биз унга: “Эй Мусо, қўрқмагин! Зеро, Менинг ҳузуримда пайғамбарлар қўрқмайди”, – дедик.

اِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُٓوءٍ فَاِنّ۪ي غَفُورٌ رَح۪يمٌ (١١)

11. Лекин ким зулм қилса-ю, сўнгра бу ёмонликлардан кейин уни чиройли ишга алмаштирса, бас, албатта, Мен гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотман.

وَاَدْخِلْ يَدَكَ ف۪ي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَٓاءَ مِنْ غَيْرِ سُٓوءٍ ف۪ي تِسْعِ اٰيَاتٍ اِلٰى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِه۪ۜ اِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِق۪ينَ (١٢)

12. Қўлингни ёқангнинг ичига сол ва қорамтир бўлган ранги ҳеч қандай ёмонликсиз оппоқ бўлиб чиқади. Бу мўъжизалар фиръавн ва унинг қавмига олиб борадиган тўққиз мўъжиза ичидадир. Дарҳақиқат, улар итоатсиз қавм бўлдилар.

فَلَمَّا جَٓاءَتْهُمْ اٰيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هٰذَا سِحْرٌ مُب۪ينٌۚ (١٣)

13. Бас, қачонки, мўъжизаларимиз уларга очиқчасига кўринувчи ҳолда етиб келганда, улар: “Бу аниқ сеҳрдир”, – дедилар.

وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَٓا اَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّاۜ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِد۪ينَ۟ (١٤)

14. Ўзлари аниқ билган бўлсалар ҳам, зулм ва кибрга берилиб, у мўъжизаларни инкор қилдилар. Энди эй Муҳаммад, бузғунчиларнинг оқибати қандай бўлганини кўринг.

وَلَقَدْ اٰتَيْنَا دَاوُ۫دَ وَسُلَيْمٰنَ عِلْمًاۚ وَقَالَا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ي فَضَّلَنَا عَلٰى كَث۪يرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِن۪ينَ (١٥)

15. Қасамки, Биз Довуд ва Сулаймонга етук билим ато қилдик ва у икковлари: “Бизларни кўпгина мўмин бандаларидан афзал қилиб қўйган Аллоҳга ҳамд бўлсин!” – дедилар.

وَوَرِثَ سُلَيْمٰنُ دَاوُ۫دَ وَقَالَ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَاُو۫ت۪ينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍۜ اِنَّ هٰذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُب۪ينُ (١٦)

16. Сулаймон пайғамбарлик ва подшоҳликда отаси Довудга ворис бўлди ва: “Эй одамлар, бизга қушларнинг ва бошқа жонзотларнинг тили ўргатилди ва шоҳларга бериладиган барча нарсалардан берилди. Албатта, бу айнан очиқ-ойдин фазлнинг ўзидир”, – дедилар.

وَحُشِرَ لِسُلَيْمٰنَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٧)

17. Сулаймон учун жин, инс ва қушлардан иборат лашкарлари тўпланиб, унинг қаршисида тизилган ҳолларида турдилар.

حَتّٰٓى اِذَٓا اَتَوْا عَلٰى وَادِ النَّمْلِۙ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَٓا اَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْۚ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمٰنُ وَجُنُودُهُۙ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٨)

18. Улар чумолилар водийсига келганларида, бир чумоли: “Эй чумолилар, инларингизга киринглар, яна Сулаймон ва унинг лашкарлари ўзлари билмай сизларни эзиб кетмасинлар”, – деди.

فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ اَوْزِعْن۪ٓي اَنْ اَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّت۪ٓي اَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلٰى وَالِدَيَّ وَاَنْ اَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضٰيهُ وَاَدْخِلْن۪ي بِرَحْمَتِكَ ف۪ي عِبَادِكَ الصَّالِح۪ينَ (١٩)

19. Сулаймон унинг бу сўзидан кулиб, табассум қилди ва: “Эй Роббим, менга ва ота-онамга инъом этган неъматингга шукр қилишга ва Ўзинг рози бўладиган яхши амалларнигина қилишга мени муваффақ қилгин ва мени Ўз фазлинг билан солиҳ бандаларинг қаторига киритгин!” – деди.

وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَٓا اَرَى الْهُدْهُدَۘ اَمْ كَانَ مِنَ الْغَٓائِب۪ينَ (٢٠)

20. У қушларни кўздан кечирди ва уларнинг орасида ҳудҳудга кўзи тушмагач: “Нега мен ҳудҳудни кўрмаяпман ёки у берухсат кўздан ғойиб бўлувчилардан бўлдими?” – деди.

لَاُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَد۪يدًا اَوْ لَا۬اَذْبَحَنَّهُٓ اَوْ لَيَأْتِيَنّ۪ي بِسُلْطَانٍ مُب۪ينٍ (٢١)

21. Албатта, уни қаттиқ азоб билан азоблайман ё сўйиб юбораман ёки менга узрини баён қилиб аниқ ҳужжат келтирсин.

فَمَكَثَ غَيْرَ بَع۪يدٍ فَقَالَ اَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِه۪ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَاٍ بِنَبَاٍ يَق۪ينٍ (٢٢)

22. Сўнг узоқ вақт ўтмасдан ҳудҳуд келиб: “Мен сен билмаган нарсалардан огоҳ бўлдим ва сенга Сабаъ шаҳридан ишончли хабар келтирдим”, – деди.

Изоҳ: Ривоят қилишларича, милоддан аввал тахминан, ўнинчи асрда Сулаймон алайҳиссалом замонларида Яман мамлакатининг Сабаъ шаҳрида Билқис номли аёл ҳукмронлик қилган. Арабчадаги бу ном ўзбек тилида Сабо тарзида ифодаланган.

اِنّ۪ي وَجَدْتُ امْرَاَةً تَمْلِكُهُمْ وَاُو۫تِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظ۪يمٌ (٢٣)

23. Мен у мамлакатда уларнинг маликаси бўлган бир аёлни кўрдим. Унга барча нарсадан ато этилган бўлиб, улкан тахти ҳам бор экан.

وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ اَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّب۪يلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَۙ (٢٤)

24. Мен унинг ва қавмининг Аллоҳни қўйиб, қуёшга сажда қилаётганларини ҳам кўрдим. Шайтон уларга қилаётган амалларини чиройли кўрсатиб, уларни ҳақ йўлдан тўсиб қўйган. Шунинг учун улар ҳидоят топа олмаяптилар.

اَلَّا يَسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذ۪ي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ (٢٥)

25. Ахир осмонлар ва Ердаги барча сирларни ошкор қиладиган ҳамда сизлар яширадиган ва ошкор қиладиган барча нарсаларни биладиган Аллоҳга сажда қилмайдиларми?!

Изоҳ: Ушбу оят сажда ояти бўлиб, уни ўқувчига ҳам, эшитувчига ҳам бир марта сажда қилиш вожибдир.

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ (٢٦)

26. Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, фақат Унинг Ўзи бордир У улкан Арш эгасидир.

قَالَ سَنَنْظُرُ اَصَدَقْتَ اَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِب۪ينَ (٢٧)

27. Сулаймон унга: “Сен рост айтдингми ёки ёлғончилардан бўлдингми, яқинда кўрармиз”, – деди.

اِذْهَبْ بِكِتَاب۪ي هٰذَا فَاَلْقِهْ اِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ (٢٨)

28. Мана бу мактубимни олиб боргин кейин уларга саройдан ташла, сўнгра улардан четга чиққинда кузатиб тур, қани, нима жавоб қайтарар эканлар.

قَالَتْ يَٓا اَيُّهَا الْمَلَؤُ۬ا اِنّ۪ٓي اُلْقِيَ اِلَيَّ كِتَابٌ كَر۪يمٌ (٢٩)

29. Ҳудҳуд мактубни олиб келиб малика Билқис олдига ташлади, шунда малика: “Эй аъёнларим, ҳақиқатан, бугун менга улуғ бир мактуб ташланди”, – деди.

اِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰنَ وَاِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِۙ (٣٠)

30. Албатта, бу мактуб Сулаймондандир ва у мактубда “Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан”, деб ёзилган.

اَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُون۪ي مُسْلِم۪ينَ۟ (٣١)

31. Мактуб давомида: “Менга қарши бош кўтармай, таслим бўлган ҳолингизда ёнимга келинглар”, – деб ёзилган.

قَالَتْ يَٓا اَيُّهَا الْمَلَؤُ۬ا اَفْتُون۪ي ف۪ٓي اَمْر۪يۚ مَا كُنْتُ قَاطِعَةً اَمْرًا حَتّٰى تَشْهَدُونِ (٣٢)

32. Малика: “Эй аъёнлар, менга бу ишимда фатво беринглар. Мен токи сизлар гувоҳ бўлмагунингизча бирор ишга қатъий қарор қилувчи эмасман”, – деди.

قَالُوا نَحْنُ اُو۬لُوا قُوَّةٍ وَاُو۬لُوا بَأْسٍ شَد۪يدٍ وَالْاَمْرُ اِلَيْكِ فَانْظُر۪ي مَاذَا تَأْمُر۪ينَ (٣٣)

33. Сарой аҳли: “Бизлар қувват ва қаттиқ матонат эгаларимиз. Нима ишга буюрсанг, ҳам ўзингга ҳавола. Бас, нимага амр қилишни ўйлаб кўравер!” – дедилар.

قَالَتْ اِنَّ الْمُلُوكَ اِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً اَفْسَدُوهَا وَجَعَلُٓوا اَعِزَّةَ اَهْلِهَٓا اَذِلَّةًۚ وَكَذٰلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤)

34. Малика Билқис: “Аниқки, подшоҳлар қачон бирор бир қишлоққа бостириб кирсалар, уни вайрон қиладилар, аҳолисининг ҳурматли кишиларини эса хор қиладилар. Улар шу тарзда иш тутадилар”, – деди.

وَاِنّ۪ي مُرْسِلَةٌ اِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥)

35. Мен уларга синов учун бир совға юбориб кўрай-чи, элчилар нима хабар билан қайтар эканлар.

Изоҳ: Айтишларича, малика Билқис ўта фаросатли ва зукко малика бўлган. У Сулаймонга совға юбориб, қабул қилиш ёки қилмаслигини билмоқчи бўлади. Агар ҳақиқий пайғамбар бўлса, совғани олмаслиги керак эди. Агар у оддий подшоҳ бўлса, ҳадяни дарҳол қабул қилади, демак унга қарши ҳужум уюштириш ҳам мумкин бўлади.

فَلَمَّا جَٓاءَ سُلَيْمٰنَ قَالَ اَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍۘ فَمَٓا اٰتٰينِ‌يَ اللّٰهُ خَيْرٌ مِمَّٓا اٰتٰيكُمْۚ بَلْ اَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦)

36. Бас, қачонки, маликанинг элчилари совғани олиб Сулаймон ҳузурига келгач, у: “Сизлар менга мол-дунё билан мадад бермоқчимисиз?! У ҳолда билингизки, Аллоҳ менга ато этган пайғамбарлик ва подшоҳлик сизларга берган мол-дунёдан яхшироқдир. Лекин сизлар совғаларингиз билан севиняпсизлар”, – деди.

اِرْجِعْ اِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَٓا اَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ (٣٧)

37. Сен қавмингга қайтиб бориб айтгинки, агар менга таслим бўлмасалар, албатта, биз уларга шундай қўшин билан борамизки, улар унга асло бас, кела олмайдилар ва албатта, биз уларни юртларидан хору зор қилиб қувиб чиқарамиз.

Изоҳ: Малика Билқиснинг элчиси унинг олдига ҳадя билан қайтиб бориб Сулаймон алайҳиссаломнинг жавобларини етказгач, у “Бу оддий подшоҳ эмаслигини билган эдим”, – деди ва Сулаймон пайғамбарга: “Мен сенинг кимлигингни ва даъват қилаётган дининг қандай дин эканлигини билиш учун ўз аъёнларим билан ҳузурингга бормоқдаман”, – деган хабар билан чопар юбориб, ўзи ўн икки минг одам билан йўлга тушди. Қачонки, улар Сулаймон алайҳиссаломнинг қароргоҳларига етиб келишларига беш-олти чақирим қолганида у зот бундан хабар топиб, уларга ўзининг ҳақ пайғамбар эканлигини исботлайдиган бир мўъжиза кўрсатиш ва малика Билқиснинг фаҳму-фаросатини синаш мақсадида қўл остидаги халойиққа қараб қуйидаги оятда келадиган сўзларни айтганлар.

قَالَ يَٓا اَيُّهَا الْمَلَؤُ۬ا اَيُّكُمْ يَأْت۪ين۪ي بِعَرْشِهَا قَبْلَ اَنْ يَأْتُون۪ي مُسْلِم۪ينَ (٣٨)

38. Сулаймон: “Эй зодагонлар, улар менинг ҳузуримга таслим бўлиб келишларидан олдин қайси бирингиз менга унинг тахтини келтира олади?” – деди.

قَالَ عِفْر۪يتٌ مِنَ الْجِنِّ اَنَا۬ اٰت۪يكَ بِه۪ قَبْلَ اَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَۚ وَاِنّ۪ي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ اَم۪ينٌ (٣٩)

39. Шунда Сулаймоннинг амридаги кучли жинлардан бўлган ифрит: “Мен уни сенга ўрнингдан туришингдан олдин келтираман. Албатта, мен бунга қодир ва ишончлидирман”, – деди.

قَالَ الَّذ۪ي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ اَنَا۬ اٰت۪يكَ بِه۪ قَبْلَ اَنْ يَرْتَدَّ اِلَيْكَ طَرْفُكَۜ فَلَمَّا رَاٰهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّ۪ي۠ لِيَبْلُوَن۪ٓي ءَاَشْكُرُ اَمْ اَكْفُرُۜ وَمَنْ شَكَرَ فَاِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِه۪ۚ وَمَنْ كَفَرَ فَاِنَّ رَبّ۪ي غَنِيٌّ كَر۪يمٌ (٤٠)

40. Китобдан илми бор бўлган бир зот эса: “Мен уни кўзингни очиб юмгунингча сенга келтираман”, – деди. Кейин Сулаймон у тахтнинг олдида турганини кўргач: “Бу Роббимнинг шукр қиламанми ёки ношукрлик қиламанми, имтиҳон қилиш учун берган фазлидандир. Ким шукр қилса, бас, албатта, у фақат ўзи учун шукр қилади. Кимки ношукрлик қилса, бас, албатта, Роббим ҳамма нарсадан беҳожат ва улуғ Зотдир”, – деди.

Изоҳ: Оятда келган “китобдан илми бор зот” ким бўлгани тўғрисида турли тафсирлар бор. Мадорик тафсири бўйича у зот Сулаймоннинг котиби Осиф ибн Бархиё бўлган. У Аллоҳнинг “Исми аъзами”ни, яъни энг улуғ исмини билар ва уни ўқиб дуо қилса, мустажоб бўлар эди.

قَالَ نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا نَنْظُرْ اَتَهْتَد۪ٓي اَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذ۪ينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١)

41. Сулаймон маликани синаш учун: “Унинг тахтини танимайдиган қилиб, ўзгартириб қўйинглар, у тахтини билиб олишга йўл топадими ёки йўл топа олмайдиган кимсалардан бўладими, томоша қиламиз”, – деди.

فَلَمَّا جَٓاءَتْ ق۪يلَ اَهٰكَذَا عَرْشُكِۜ قَالَتْ كَاَنَّهُ هُوَۚ وَاُو۫ت۪ينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِم۪ينَ (٤٢)

42. Бас, малика келгач унга: “Сенинг тахтинг шундаймиди?” – дейилди. Билқис ҳайратланиб: “Худди ўшанинг ўзи”, – деди. Сулаймон: “Аллоҳга ҳамд бўлсинки, бизларга ундан илгари илм берилган ва мусулмонлардан бўлганмиз”, – деди.

وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللّٰهِۜ اِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِر۪ينَ (٤٣)

43. Уни эса Аллоҳдан бошқага ибодат қилган нарсаси мусулмон бўлишдан тўсиб қўйган эди. Чунки у кофирлар қавмидан эди.

ق۪يلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَۚ فَلَمَّا رَاَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَاۜ قَالَ اِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَار۪يرَۜ قَالَتْ رَبِّ اِنّ۪ي ظَلَمْتُ نَفْس۪ي وَاَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمٰنَ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ۟ (٤٤)

44. Маликага: “Энди, саройга кир”, – дейилди. Бас, у саройни кўргач, уни сув тўлқини деб ўйлаб, этагини кўтариб, оёқларини очди. Сулаймон унга: “Бу биллур шишадан ясалган силлиқ қасрдир”, – деди. Шунда малика: “Эй Роббим, дарҳақиқат, мен қуёшга сиғиниш билан ўзимга зулм қилибман, энди Сулаймон билан бирга оламлар эгаси Аллоҳга бош эгдим”, – деди.

وَلَقَدْ اَرْسَلْنَٓا اِلٰى ثَمُودَ اَخَاهُمْ صَالِحًا اَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ فَاِذَا هُمْ فَر۪يقَانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥)

45. Қасам бўлсинки, Биз Самуд қабиласига биродарлари Солиҳни пайғамбар қилиб юбордик. Солиҳ пайғамбар ўз қавмига: “Аллоҳга ибодат қилинглар”, – деди. Бас, улар даъватга қулоқ солмай бирдан келиша олмайдиган икки гуруҳга бўлиниб олдилар.

قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِۚ لَوْلَا تَسْتَغْفِرُونَ اللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦)

46. Солиҳ: “Эй қавмим, нима учун сизлар яхшиликдан олдин ёмонликка ошиқяпсиз?! Аллоҳдан хатоларингиз учун мағфират сўрасангиз бўлмайдими! Шояд, шунда раҳм қилинасизлар”, – деди.

قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَۜ قَالَ طَٓائِرُكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ بَلْ اَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧)

47. Улар: “Эй Солиҳ, бошимизга тушган мусибатларга сен ва сен билан бирга бўлган мўминларнинг касофатидан деб бадгумон бўлдик”, – дедилар. Солиҳ уларга: “Бошингизга тушган бахтсизлигингиз Аллоҳдан. Аксинча, сизлар имтиҳон қилинаётган қавмдирсиз”, – деди.

وَكَانَ فِي الْمَد۪ينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْاَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ (٤٨)

48. Шаҳарда ислоҳ қилмайдиган, аксинча, ер юзида бузғунчилик қилиб юрадиган тўққиз нафар кимса бор эди.

قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللّٰهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَاَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّه۪ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ اَهْلِه۪ وَاِنَّا لَصَادِقُونَ (٤٩)

49. Улар Аллоҳ номига ўзаро қасам ичиб бир-бирларига: “Албатта, Солиҳни ва унга эргашган аҳлини тунда ўлдирамиз, сўнгра унинг ворисига: “Бизлар на Солиҳнинг ва на аҳлининг ўлимига гувоҳ бўлмадик, Чиндан ҳам бизлар ростгўй кишилармиз”, – деймиз.

وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٠)

50. Улар Солиҳ пайғамбарга қарши макр қилдилар. Биз ҳам улар сезмаган ҳолларида уларни ҳалок қилиш билан макр қилдик.

فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْۙ اَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ اَجْمَع۪ينَ (٥١)

51. Бас, қилган макрларининг оқибати қандай бўлганига назар солинг. Биз уларни ва қавмларининг барчасини ер билан яксон қилдик.

فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُواۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢)

52. Ана, зулм қилганлари туфайли уларнинг уйлари ҳувиллаб ётибди. Албатта, бунда биладиган қавм учун катта ибрат бордир.

وَاَنْجَيْنَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)

53. Иймон келтирган ва Аллоҳдан қўрқадиган кимсаларга эса нажот бердик.

وَلُوطًا اِذْ قَالَ لِقَوْمِه۪ٓ اَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ وَاَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤)

54. Эй Расулим, Лутни ҳам ёдга олинг. Вақтики у ўз қавмига: “Сизлар кўра билиб туриб фаҳш ишларни қиласизларми?!” – деди.

اَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَٓاءِۜ بَلْ اَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥)

55. Сизлар аёлларни қўйиб, эркакларга шаҳват билан келасизларми?! Йўқ, сизлар жоҳиллик қилаётган қавмдирсиз!

فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِه۪ٓ اِلَّٓا اَنْ قَالُٓوا اَخْرِجُٓوا اٰلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْۚ اِنَّهُمْ اُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦)

56. Лут қавмининг жавоби эса фақат: “Лутнинг оиласини қишлоғингиздан ҳайдаб чиқаринглар. Дарҳақиқат, улар жуда покланиб кетаётган кишилардир, – деб масхаралаб гапиришлари бўлди.

فَاَنْجَيْنَاهُ وَاَهْلَهُٓ اِلَّا امْرَاَتَهُۘ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِر۪ينَ (٥٧)

57. Кейин Биз Лутга ва унинг оиласига нажот бердик. Аммо унинг хотини нажот топмади, чунки уни азобда қолувчилардан деб тақдир қилдик.

وَاَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًاۚ فَسَٓاءَ مَطَرُ الْمُنْذَر۪ينَ۟ (٥٨)

58. Шундан сўнг, уларнинг устига тошли ёмғир ёғдирдик. Бас, ҳалокатдан огоҳлантирилувчиларнинг ёмғири нақадар ёмон бўлди!

قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ وَسَلَامٌ عَلٰى عِبَادِهِ الَّذ۪ينَ اصْطَفٰىۜ آٰللّٰهُ خَيْرٌ اَمَّا يُشْرِكُونَۜ (٥٩)

59. Эй Муҳаммад: “Аллоҳга ҳамд ва пайғамбарлик учун танлаган бандаларига салом бўлсин! Аллоҳ яхшироқми ёки улар шерик қилаётган нарсаларими?!” – деб айтинг.

اَمَّنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَاَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءًۚ فَاَنْبَتْنَا بِه۪ حَدَٓائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍۚ مَا كَانَ لَكُمْ اَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَاۜ ءَاِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِۜ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَۜ (٦٠)

60. Ёки осмонлар ва Ерни яратган ҳамда сизлар учун осмондан сув тушириб, у билан гўзал боғларни ўстирган Зот яхшироқми?! Сизларда у боғларнинг дарахтини ўстириш қудрати бўлмаган эди. Аллоҳ билан бирга яна бирор илоҳ борми?! Йўқ, улар Аллоҳга ўзгаларни тенглаштирадиган қавмдирлар!

اَمَّنْ جَعَلَ الْاَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَٓا اَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًاۜ ءَاِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِۜ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَۜ (٦١)

61. Ёки Ерни барча жонзотлар учун қароргоҳ қилиб, унинг ўртасида дарёлар пайдо қилган ва унинг учун баланд тоғлар барпо қилган ҳамда шўр ва чучук бўлган икки денгиз ўртасида тўсиқ қилган Зот яхшироқми?! Аллоҳ билан бирга яна бирор илоҳ борми?! Йўқ, одамларнинг кўпчилиги ҳақиқатни билмайдилар.

اَمَّنْ يُج۪يبُ الْمُضْطَرَّ اِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّٓوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَٓاءَ الْاَرْضِۜ ءَاِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِۜ قَل۪يلًا مَا تَذَكَّرُونَۜ (٦٢)

62. Ёки ночор одам дуо қилган пайтда дуосини ижобат қиладиган ва ундан ёмонликни кетказадиган ҳамда сизларни Ер юзининг ўринбосарлари қиладиган Зот яхшироқми?! Аллоҳ билан бирга яна бирор илоҳ борми?! Бу ўгитлардан жуда кам эслатма оласизлар!

اَمَّنْ يَهْد۪يكُمْ ف۪ي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِه۪ۜ ءَاِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِۜ تَعَالَى اللّٰهُ عَمَّا يُشْرِكُونَۜ (٦٣)

63. Ёки сизларга қуруқлик ва денгиз қоронғиликларида тўғри йўлни кўрсатадиган ва Ўз раҳмат ёмғири олдидан шамолларни хушхабар қилиб жўнатадиган Зот яхшироқми?! Аллоҳ билан бирга яна бирор илоҳ борми?! Аллоҳ улар ширк келтираётган нарсалардан муназзаҳ ва олийдир.

اَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِۜ ءَاِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِۜ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ (٦٤)

64. Ёки махлуқотни илк бошдан пайдо қиладиган, кейин қиёматда уни яна қайта яратадиган ва сизларни осмондан ва ердан турли неъматлар билан ризқлантирадиган Зот яхшими? Аллоҳ билан бирга яна бирор илоҳ борми?! Эй Муҳаммад, уларга: “Агар ростгўй бўлсангиз, далилингизни келтиринг!” – деб айтинг.

قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُۜ وَمَا يَشْعُرُونَ اَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥)

65. Яна уларга: “Аллоҳдан ўзга осмонлар ва Ердаги бирор кимса ғайб хабарларини билмайди. Шунингдек, улар қачон қайта тирилишларини ҳам сезмайдилар”, – деб айтинг.

بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْاٰخِرَةِ۠ بَلْ هُمْ ف۪ي شَكٍّ مِنْهَا۠ بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ۟ (٦٦)

66. Балки, уларнинг охират ҳақидаги билимлари пишиб етилгандир?! Йўқ, улар охиратнинг бўлишидан гумондалар, аксинча, улар у ҳақда кўрдирлар.

وَقَالَ الَّذ۪ينَ كَفَرُٓوا ءَاِذَا كُنَّا تُرَابًا وَاٰبَٓاؤُ۬نَٓا اَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧)

67. Куфр келтирган кимсалар: “Биз ва ота-боболаримиз тупроққа айланиб кетганимизда яна қабрларимиздан қайта тирилиб чиқарилувчимизми?!” – дейдилар.

لَقَدْ وُعِدْنَا هٰذَا نَحْنُ وَاٰبَٓاؤُ۬نَا مِنْ قَبْلُۙ اِنْ هٰذَٓا اِلَّٓا اَسَاط۪يرُ الْاَوَّل۪ينَ (٦٨)

68. Дарҳақиқат, бизларга ҳам, ота-боболаримизга ҳам олдин мана шу нарса ваъда қилинган эди. Бу фақат аввалгиларнинг афсоналари, холос!

قُلْ س۪يرُوا فِي الْاَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِم۪ينَ (٦٩)

69. Эй Расулим: “Ерни айланиб, жиноятчи кимсаларнинг оқибатлари қандай бўлганига назар солинглар!” – деб айтинг.

وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُنْ ف۪ي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠)

70. Эй Муҳаммад, уларнинг иймонсизликлари борасида ғам чекманг ва улар қилаётган найранглардан сиқилманг.

وَيَقُولُونَ مَتٰى هٰذَا الْوَعْدُ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ (٧١)

71. Кофирлар: “Агар ростгўй бўлсангиз қани, айтинглар-чи, шу ваъда қилинаётган азоб қачон бўлади?” – дейдилар.

قُلْ عَسٰٓى اَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذ۪ي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢)

72. Уларга: “Балки, сизлар ошиқаётган азобнинг баъзиси аллақачон сизларга яқин келиб қолгандир”, – деб айтинг.

وَاِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلٰكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣)

73. Албатта, Роббингиз одамларга фазлу марҳаматлидир. Лекин уларнинг кўпчилиги шукр қилмайдилар.

وَاِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٤)

74. Албатта, Роббингиз уларнинг кўнгиллари беркитаётган нарсани ҳам, ошкор қилаётган нарсани ҳам билиб туради.

وَمَا مِنْ غَٓائِبَةٍ فِي السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ اِلَّا ف۪ي كِتَابٍ مُب۪ينٍ (٧٥)

75. Осмон ва Ердаги ҳар бир сир-асрор аниқ китобда ёзиб қўйилгандир.

اِنَّ هٰذَا الْقُرْاٰنَ يَقُصُّ عَلٰى بَن۪ٓي اِسْرَٓاء۪يلَ اَكْثَرَ الَّذ۪ي هُمْ ف۪يهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦)

76. Албатта, бу Қуръон бани Исроил авлодига улар у ҳақида ихтилоф қилаётган нарсаларнинг кўпини қисса қилиб беради.

وَاِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِن۪ينَ (٧٧)

77. Албатта, бу Қуръон мўминлар учун ҳидоят ва раҳмат манбаидир.

Изоҳ: Ушбу икки оятда Қуръоннинг унга иймон келтирадиган кишилар учун Аллоҳнинг раҳматига ҳидоят қилувчи раҳбар-йўлбошчи эканлиги баён қилинади.

اِنَّ رَبَّكَ يَقْض۪ي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِه۪ۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْعَل۪يمُۚ (٧٨)

78. Албатта, Роббингиз одамлар ўртасида Ўз ҳукми билан ажрим чиқаради. Шунингдек, У иззати улуғ бўлган – Азиз ва ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим Зотдир.

فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِۜ اِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُب۪ينِ (٧٩)

79. Эй Расулим, бас, сиз Аллоҳга таваккул қилинг! Албатта, сиз аниқ ҳақ йўлнинг устидасиз.

اِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتٰى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَٓاءَ اِذَا وَلَّوْا مُدْبِر۪ينَ (٨٠)

80. Албатта, сиз ўз даъватингизни қалби ўликларга эшиттира олмайсиз. Ҳамда ҳақдан юз ўгириб кетаётган карларга ҳам чақириқни уқтира олмайсиз.

وَمَٓا اَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْۜ اِنْ تُسْمِعُ اِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِاٰيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)

81. Шунингдек, сиз қалб кўзи кўрларни ҳам залолатларидан чиқариб, ҳақ йўлга бошловчи эмассиз. Сиз фақат оятларимизга иймон келтирадиган ва мусулмон бўладиган кишиларгагина даъватингизни эшиттира оласиз.

وَاِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ اَخْرَجْنَا لَهُمْ دَٓابَّةً مِنَ الْاَرْضِ تُكَلِّمُهُمْۙ اَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِاٰيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ۟ (٨٢)

82. Қиёмат олдидан кофирларнинг устига айтилган азоб тушганида Биз улар учун ердан бир жонивор чиқарамиз. Жонивор уларга одамлар оятларимизга аниқ ишонмайдиган бўлганларини айтиб беради.

Изоҳ: Ислом ақидасига биноан, қиёмат қоим бўлиш олдидан Еру осмонда турли ғайри табиий аломатлар зоҳир бўлади. Шулардан бири, ҳадиси шарифда айтилишича, охир замон бўлганда, ер остидан мисли кўрилмаган бир ҳайвоннинг чиқишидир. Қуръонда у “Доббатул Арз”, яъни Ер махлуқи бўлиб, у ердан чиқади ва Аллоҳ таолонинг оятларига иймон келтирмайдиган кимсаларни лаънатлайди ва шу ҳодисадан кейин қиёмат қоим бўлиши аниқ экан.

وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ اُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِاٰيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣)

83. Ўша кунда ҳар бир умматдан оятларимизни ёлғонга чиқарган гуруҳларни тўплаймиз кейин улар саф-саф бўлиб тизилиб турадилар.

حَتّٰٓى اِذَا جَٓاؤُ۫ قَالَ اَكَذَّبْتُمْ بِاٰيَات۪ي وَلَمْ تُح۪يطُوا بِهَا عِلْمًا اَمَّاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤)

84. Бас, улар савол-жавобга келишгач, Аллоҳ уларга: “Сизлар аниқ билмаган ҳолингизда оятларимни ёлғонга чиқардингизми?! Ёки нима қилган эдингиз?” – дейди.

وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥)

85. Зулм қилганлари сабабли уларнинг устига азоб ҳақидаги сўз тушади. Бас, улар у кунда гапира олмайдилар.

اَلَمْ يَرَوْا اَنَّا جَعَلْنَا الَّيْلَ لِيَسْكُنُوا ف۪يهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًاۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦)

86. Биз одамлар ором олиши учун кечани пайдо қилганимизни ва кундузни ёруғ қилиб қўйганимизни кўрмадиларми?! Албатта, бунда иймон келтирадиган қавм учун катта ибратлар бордир.

وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمٰوَاتِ وَمَنْ فِي الْاَرْضِ اِلَّا مَنْ شَٓاءَ اللّٰهُۜ وَكُلٌّ اَتَوْهُ دَاخِر۪ينَ (٨٧)

87. Сурга пуфланган кунда Аллоҳ Ўзи хоҳлаган зотлардан бошқа осмонлар ва Ердаги барча кимсалар даҳшатга тушиб қолади. Ҳамма Унинг ҳузурига бўйин эккан ҳолларида келади.

وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِۜ صُنْعَ اللّٰهِ الَّذ۪ٓي اَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍۜ اِنَّهُ خَب۪يرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ (٨٨)

88. Сиз тоғларни кўриб қимирламасдан қотиб турувчи, деб ўйларсиз. Ҳолбуки, улар ҳам худди булутларнинг сузиб юришидек сузиб юрадилар. Бу барча нарсани пухта қилган Зот бўлмиш Аллоҳнинг санъатидир. Албатта, У сизлар қилаётган барча ишлардан хабардордир.

Изоҳ: Оятда берилган тоғларнинг сузиб юришини икки хил тасаввур қилиш мумкин. Биринчиси – қиёмат куни тоғлар туя юнги каби ҳавода тўзиб юриши. Иккинчиси – Ерни фазодан туриб кузатилганда тоғлар ҳам Ер билан биргаликда булутлар каби сайр этаётгандек кўринишидир. Шунингдек, ушбу оят ернинг тўхтамасдан ўз ўқи атрофида айланиб туришига ҳам далилдир.

مَنْ جَٓاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَاۚ وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ اٰمِنُونَ (٨٩)

89. Ким Аллоҳнинг ҳузурига яхши амаллар билан келса, бас, унинг учун ундан ҳам яхшироқ мукофот бўлади. Шунингдек, улар қиёмат кунининг даҳшатидан омонда бўладилар.

وَمَنْ جَٓاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِۜ هَلْ تُجْزَوْنَ اِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠)

90. Борди-ю кимки ёмонлик билан келса, бас, юзтубан ҳолларида дўзахга ташланадилар. Сизларга фақат қилиб ўтган амалларингизнинг жазоси берилади.

اِنَّمَٓا اُمِرْتُ اَنْ اَعْبُدَ رَبَّ هٰذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذ۪ي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍۘ وَاُمِرْتُ اَنْ اَكُونَ مِنَ الْمُسْلِم۪ينَۙ (٩١)

91. Эй Муҳаммад, уларга: “Мен мана шу Макка шаҳрининг Роббисига ибодат қилишга буюрилганман. Аллоҳ бу шаҳарни ҳурматли қилди ва барча нарса ёлғиз Уникидир! Мен мусулмонлардан бўлишга буюрилганман.

وَاَنْ اَتْلُوَ۬ا الْقُرْاٰنَۚ فَمَنِ اهْتَدٰى فَاِنَّمَا يَهْتَد۪ي لِنَفْسِه۪ۚ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ اِنَّمَٓا اَنَا۬ مِنَ الْمُنْذِر۪ينَ (٩٢)

92. Шунингдек, Қуръонни тиловат қилишга ҳам буюрилганман. Бас, ким ҳақ йўлда юрса, фақат ўзи учун ҳидоят топади. Ким залолатда бўлса, у ҳолда унга: “Мен фақат Аллоҳнинг азобидан огоҳлантирувчиман”, – деб айтинг.

وَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ سَيُر۪يكُمْ اٰيَاتِه۪ فَتَعْرِفُونَهَاۜ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)

93. Эй Расулим, уларга: “Ҳамд, фақат Аллоҳгадир. Яқинда сизларга Ўз мўъжизаларини кўрсатади. Бас, у мўъжизаларни эътироф қиласизлар. Роббингиз қилаётган ишларингиздан бехабар эмас”, – деб айтинг.