АНЪОМ СУРАСИ

Анъом сураси 165 оятдан иборат бўлиб, Маккада нозил бўлган. Сура номининг маъноси “чорва ҳайвонлари” бўлиб, сура ичида чорва ҳайвонлари ҳақида ҳукмлар баён этилгани учун ушбу ном берилган.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

РАҲМОН ВА РАҲИМ БЎЛГАН АЛЛОҲ НОМИ БИЛАН

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ي خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَۜ ثُمَّ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١)

1. Осмонлару Ерни яратган, қоронғиликлар ва ёруғликни пайдо қилган Аллоҳга ҳамду санолар бўлсин. Шундан кейин ҳам куфр келтирган кимсалар Роббиларига бошқаларни тенглаштирмоқдалар.

هُوَ الَّذ۪ي خَلَقَكُمْ مِنْ ط۪ينٍ ثُمَّ قَضٰٓى اَجَلًاۜ وَاَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ اَنْتُمْ تَمْتَرُونَ (٢)

2. У сизларни бошида лойдан яратган кейин эса ўлим вақтини тайин қилган Зотдир. Ҳамда белгиланган яна бир ажал замони Унинг ҳузуридадир. Сизлар шундан кейин ҳам шубҳа қилмоқдасизлар.

وَهُوَ اللّٰهُ فِي السَّمٰوَاتِ وَفِي الْاَرْضِۜ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ (٣)

3. У кўкларда ҳам Ерда ҳам бир бўлган Аллоҳдир. Сизларни беркитган ва ошкора ишларингизни ҳамда барча қилаётган ишларингизни билиб турибди.

وَمَا تَأْت۪يهِمْ مِنْ اٰيَةٍ مِنْ اٰيَاتِ رَبِّهِمْ اِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِض۪ينَ (٤)

4. У кофир ва мушрикларга Роббиларининг далилларидан қачон бир оят келса, ундан юз ўгирувчи бўлдилар.

فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَٓاءَهُمْۜ فَسَوْفَ يَأْت۪يهِمْ اَنْبٰٓؤُ۬ا مَا كَانُوا بِه۪ يَسْتَهْزِؤُ۫نَ (٥)

5. Улар ўзларига ҳақ билан келган Қуръонни ёлғонга чиқардилар. Яқинда уларга ўзлари истеҳзо қилиб юрган оятларнинг ҳақлиги ҳақидаги хабарлар келади.

اَلَمْ يَرَوْا كَمْ اَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْاَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَاَرْسَلْنَا السَّمَٓاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًاۖ وَجَعَلْنَا الْاَنْهَارَ تَجْر۪ي مِنْ تَحْتِهِمْ فَاَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَاَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا اٰخَر۪ينَ (٦)

6. Улардан аввал қанча-қанча наслларни ҳалок қилганимизни кўрмайдиларми? Ер юзида уларга ҳали сизларга бермаган имкониятларни берган эдик. Уларнинг устидан шовиллаб ёққан ёмғирларни ёғдириб ва тагларидан эса анҳорларни оқизиб қўйдик. Сўнгра уларни қилган гуноҳлари туфайли ҳалок қилдик, кейин уларнинг ўрнига бошқа насллар яратдик.

وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا ف۪ي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِاَيْد۪يهِمْ لَقَالَ الَّذ۪ينَ كَفَرُٓوا اِنْ هٰذَٓا اِلَّا سِحْرٌ مُب۪ينٌ (٧)

7. Эй Муҳаммад, агар сизга қоғоз устига ёзилган бир китоб нозил қилиб, уни қўллари билан ушлаб кўрсалар ҳам, куфр келтирган кимсалар, албатта: “Бу аниқ сеҳрдан бошқа нарса эмас”, – деб инкор қилар эдилар.

وَقَالُوا لَوْلَٓا اُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌۜ وَلَوْ اَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْاَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ (٨)

8. Яна улар: “Уни ёнига бир фаришта ҳам туширилса эди”, – дейдилар. Агарда фаришта туширганимизда эди сизнинг ишингиз аллақачон битирилган бўлар эди. Сўнгра уларга тавбалари учун муҳлат ҳам бериб ўтирилмас эди.

Изоҳ: Осмондан улар талаб этган фаришта юборилса ҳам, иймон келтирмай куфрларида қатъий туриб олсалар, иш якунланган, яъни ҳеч қандай муҳлат берилмай, улар дарҳол ҳалок қилинган бўлардилар. Ишонмайдиган кимсалар: “Агар пайғамбар бизга ўхшаган одам экан, фаришта бўлганида, унга иймон келтирардик”, – деганларида, уларга жавобан ушбу оят нозил қилинган.

وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ (٩)

9. Агарда пайғамбарни бир фаришта қилиб юборсак ҳам, уни эркак суратида қилар эдик. Шунда ҳам кофирларни шубҳа қилаётган хусусларида чалкаштириб қўяр эдик.

Изоҳ: Борди-ю фаришталар пайғамбар бўлиб келсалар ҳам, одамларга кўринишлари учун эркак киши суратида бўлар эдилар. Чунки улар нурдан яратилган бўлиб башарият уларни илғай олмайди. Ана ўшанда ҳам кофирлар: “бу фаришта эмас, одам экан”, – деб, яна инкор қилган бўлар эдилар.

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذ۪ينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِه۪ يَسْتَهْزِؤُ۫نَ۟ (١٠)

10. Эй Муҳаммад, сиздан олдинги пайғамбарлар ҳам мазах қилинган эди. Сўнгра улар билан масхара қилган кимсаларни шу мазах қилган ҳақиқатлари қамраб олиб ҳалок қилди.

قُلْ س۪يرُوا فِي الْاَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّب۪ينَ (١١)

11. Эй Расулим, уларга: “Ер юзини кезиб чиқиб, пайғамбарларни ёлғонга чиқарганларнинг оқибати қандай бўлганига назар солинглар”, – деб айтинг.

قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ قُلْ لِلّٰهِۜ كَتَبَ عَلٰى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَۜ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيٰمَةِ لَا رَيْبَ ف۪يهِۜ اَلَّذ۪ينَ خَسِرُٓوا اَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢)

12. Эй Расулим, уларга: “Осмонлар ва Ер юзидаги барча нарса кимнинг мулкидир?” – деб айтинг. Кейин эса: “Барчаси Аллоҳникидир”, – денг. Аллоҳ Ўзига махлуқотлари учун марҳамат қилишни ёзди. У сизларни шак-шубҳасиз бўладиган қиёмат кунида тўплайди. Фақат ўзларига зиён қилган кимсалар иймон келтирмайдилар.

وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي الَّيْلِ وَالنَّهَارِۜ وَهُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ (١٣)

13. Кечанинг қоронғилигида ва кундузнинг ойдинлигида бўлиб турган барча мавжудот Уникидир. Аллоҳ ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва билиб турувчи – Аълим Зотдир.

قُلْ اَغَيْرَ اللّٰهِ اَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُۜ قُلْ اِنّ۪ٓي اُمِرْتُ اَنْ اَكُونَ اَوَّلَ مَنْ اَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ (١٤)

14. Эй Расулим, уларга: “Осмонлару Ерни йўқдан бор қилиб, бандаларини едирган Ўзи эса емоқдан холи бўлган Аллоҳдан бошқасини дўст тутайми?” – деб айтинг. Уларга: “Менга, албатта, Аллоҳга энг аввал бўйин эгувчи кимсалардан бўлиш буюрилган ва асло мушриклардан бўлманг дейилган”, – деб айтинг.

قُلْ اِنّ۪ٓي اَخَافُ اِنْ عَصَيْتُ رَبّ۪ي عَذَابَ يَوْمٍ عَظ۪يمٍ (١٥)

15. Яна: “Агар мен Роббимга итоатсизлик қилсам, улуғ кун бўлган қиёматдаги азобдан қўрқаман”, – деб айтинг.

مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُۜ وَذٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُب۪ينُ (١٦)

16. Кимки ўша қиёмат кунидаги азобдан қайтарилса, чиндан ҳам унга Аллоҳ марҳамат қилибди. Мана бу очиқ-ойдин ютуқдир.

وَاِنْ يَمْسَسْكَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُٓ اِلَّا هُوَۜ وَاِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ (١٧)

17. Агар сизга Аллоҳ бирор бир зарар етказса, у мусибатни Ўзидан бошқа олиб ташловчи йўқдир. Шунингдек, сизга бирор яхшилик етказса, билингки, У ҳар нарсага кучи етадиган Зотдир.

وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِه۪ۜ وَهُوَ الْحَك۪يمُ الْخَب۪يرُ (١٨)

18. У бандаларининг устидан мутлақ ҳукмрондир. У ҳикмат эгаси – Ҳаким ва барча ишлардан хабардор бўлган – Хобир Зотдир.

قُلْ اَيُّ شَيْءٍ اَكْبَرُ شَهَادَةًۜ قُلِ اللّٰهُ شَه۪يدٌ بَيْن۪ي وَبَيْنَكُمْ وَاُو۫حِيَ اِلَيَّ هٰذَا الْقُرْاٰنُ لِاُنْذِرَكُمْ بِه۪ وَمَنْ بَلَغَۜ اَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ اَنَّ مَعَ اللّٰهِ اٰلِهَةً اُخْرٰىۜ قُلْ لَٓا اَشْهَدُۚ قُلْ اِنَّمَا هُوَ اِلٰهٌ وَاحِدٌ وَاِنَّن۪ي بَر۪ٓيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَۢ (١٩)

19. Эй Муҳаммад, уларга: “Гувоҳликка энг катта бўлган нарса нимадир?” – деб сўранг. Уларга жавобан яна: “Аллоҳ мен билан сизларнинг орамизда гувоҳдир. Бу Қуръон сизларни ва сиздан кейин етиб келган барчани у билан огоҳлантиришим учун менга ваҳий қилинди. Қани, сизлар, албатта, Аллоҳ билан бирга бошқа илоҳлар ҳам бор, деб гувоҳлик бера оласизларми?” – деб айтинг. Кейин яна: “Мен ундай деб гувоҳлик бермайман”, – денг. Уларга: “Албатта, У ягона илоҳдир. Мен эса, сизлар ширк келтираётган нарсалардан узоқман”, – деб айтинг.

اَلَّذ۪ينَ اٰتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ اَبْنَٓاءَهُمْۢ اَلَّذ۪ينَ خَسِرُٓوا اَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ۟ (٢٠)

20. Биз китоб берган яҳудий ва насронийлар у Муҳаммаднинг пайғамбар эканлигини худди ўз ўғилларини танигандек билардилар. Фақат ўзларига зиён қилган кимсалар иймон келтирмайдилар.

وَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرٰى عَلَى اللّٰهِ كَذِبًا اَوْ كَذَّبَ بِاٰيَاتِه۪ۜ اِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢١)

21. Аллоҳнинг шаънига нисбатан ёлғон тўқиган ёки Унинг оятларини ёлғонга чиқарган кимсадан ҳам золимроқ киши борми?! Шубҳасиз, золимлар нажот топмайдилар.

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَم۪يعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذ۪ينَ اَشْرَكُٓوا اَيْنَ شُرَكَٓاؤُ۬كُمُ الَّذ۪ينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٢٢)

22. Биз у кунда уларнинг барчасини йиғиб кейин ширк келтирган кимсаларга қарата: “Илоҳ деб ҳисоблаб юрган шерикларингиз қани?” – деймиз.

ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ اِلَّٓا اَنْ قَالُوا وَاللّٰهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِك۪ينَ (٢٣)

23. Кейин улар: “Роббимиз Аллоҳга қасам бўлсинки, мушриклардан бўлмаган эдик”, – дейдиган, фитнадан бошқа чоралари бўлмайди.

اُنْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤)

24. Эй Расулим, ўзларини қандай алдаганликларини ва тўқиб олган нарсаларининг ўзларидан йўқ бўлиб кетишини кўринг.

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ اِلَيْكَۚ وَجَعَلْنَا عَلٰى قُلُوبِهِمْ اَكِنَّةً اَنْ يَفْقَهُوهُ وَف۪ٓي اٰذَانِهِمْ وَقْرًاۜ وَاِنْ يَرَوْا كُلَّ اٰيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَاۜ حَتّٰٓى اِذَا جَٓاؤُ۫كَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذ۪ينَ كَفَرُٓوا اِنْ هٰذَٓا اِلَّٓا اَسَاط۪يرُ الْاَوَّل۪ينَ (٢٥)

25. Уларнинг орасидан сиз Қуръон ўқиётганингизда уни гўёки тинглайдиган кимсалар ҳам бор. Ҳолбуки, биз уни англамасликлари учун қалбларига тўсиқлар ва қулоқларига оғирлик қилиб қўйганмиз. Агар улар ҳар қандай мўъжиза кўрсалар ҳам, иймон келтирмайдилар. Ҳатто сиз билан тортишгани олдингизга келган вақтда куфр келтирган кимсалар: “Булар аввалгилардан қолган афсоналардир, холос”, – дейдилар.

وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْـَٔوْنَ عَنْهُۚ وَاِنْ يُهْلِكُونَ اِلَّٓا اَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٢٦)

26. Улар ҳам ўзларини пайғамбардан қайтаришга ҳаракат қиладилар, ҳам ўзлари ундан узоқлашадилар. Улар сезмаган ҳолларида фақат ўзларини ҳалок қилмоқдалар.

وَلَوْ تَرٰٓى اِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِاٰيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِن۪ينَ (٢٧)

27. Улар дўзах тепасида тўхтатиб турилиб: “Эҳ, кошки, дунёга қайтарилсак-да Роббимизнинг оятларини ёлғонга чиқармасак ва мўминлардан бўлсак эди”, – деб айтишларини кўрганингизда эди!

بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُۜ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَاِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٢٨)

28. Йўқ, ундай эмас! Уларнинг олдиндан яшириб юрган қилмишлари фош бўлиб қолди. Борди-ю улар яна бу дунёга қайтарилсалар ҳам, ман қилинган ишларга қайтган бўлар эдилар. Улар, албатта, ёлғон айтувчилардир.

وَقَالُٓوا اِنْ هِيَ اِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوث۪ينَ (٢٩)

29. Ҳамда улар: “Ҳаётимиз фақат шу дунёдан иборатдир ва бизлар қайта тирилтирилмаймиз”, – дер эдилар.

وَلَوْ تَرٰٓى اِذْ وُقِفُوا عَلٰى رَبِّهِمْۜ قَالَ اَلَيْسَ هٰذَا بِالْحَقِّۜ قَالُوا بَلٰى وَرَبِّنَاۜ قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ۟ (٣٠)

30. Эй Расулим, Вақтики, Роббилари ҳузурида тўхтатиб турилганда Аллоҳ уларга: “Мана бу қайта тирилиш ҳақ эмас эканми?!” – деганини кўрсанг эди. Улар: “Роббимизга қасамки, ҳа, ҳақ экан”, – дейдилар. Шунда Аллоҳ: “Ундай бўлса, куфр келтирганингиз сабабли шу азобни тотинглар”, – дейди.

قَدْ خَسِرَ الَّذ۪ينَ كَذَّبُوا بِلِقَٓاءِ اللّٰهِۜ حَتّٰٓى اِذَا جَٓاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَا حَسْرَتَنَا عَلٰى مَا فَرَّطْنَا ف۪يهَاۙ وَهُمْ يَحْمِلُونَ اَوْزَارَهُمْ عَلٰى ظُهُورِهِمْۜ اَلَا سَٓاءَ مَا يَزِرُونَ (٣١)

31. Аллоҳга рўбарў келишни ёлғон деганлар чиндан ҳам зиён кўрдилар. Ниҳоят қиёмат соати уларнинг бошларига бирданига келиб қолганда улар гуноҳларини орқаларига ортиб: “У ерда қилган нуқсонларимиз учун бизларга афсус ва надоматлар бўлсин”, – дейдилар. Мана улар нақадар ёмон юкни орқалаб юрадилар.

وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌۜ وَلَلدَّارُ الْاٰخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذ۪ينَ يَتَّقُونَۜ اَفَلَا تَعْقِلُونَ (٣٢)

32. Бу дунёнинг ҳаёти ўйин-кулгу ва беҳуда ишлардан иборатдир. Аллоҳдан қўрқадиган кимсалар учун эса охират диёри яхшироқдир. Ақл ишлатсангиз, бўлмайдими?!

قَدْ نَعْلَمُ اِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذ۪ي يَقُولُونَ فَاِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلٰكِنَّ الظَّالِم۪ينَ بِاٰيَاتِ اللّٰهِ يَجْحَدُونَ (٣٣)

33. Эй Расулим, уларнинг айтаётган гаплари, албатта, сизни хафа қилаётганини билиб турибмиз. Улар аслида сизни ёлғончига чиқармаяптилар, лекин бу золимлар Аллоҳнинг оятларига қарши чиқмоқдалар.

وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلٰى مَا كُذِّبُوا وَاُو۫ذُوا حَتّٰٓى اَتٰيهُمْ نَصْرُنَاۚ وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللّٰهِۚ وَلَقَدْ جَٓاءَكَ مِنْ نَبَا۬ئِ الْمُرْسَل۪ينَ (٣٤)

34. Сиздан бурунги пайғамбарлар ҳам ёлғончига чиқарилган эдилар. Уларга ёрдамимиз келгунга қадар ёлғончига чиқарилганларига ва берилган азиятларга сабр қилдилар. Аллоҳнинг сўзларини ўзгартирувчи кимса йўқ. Албатта, сизга Аллоҳ томонидан пайғамбарларнинг хабарларидан бир қисми келгандир.

وَاِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ اِعْرَاضُهُمْ فَاِنِ اسْتَطَعْتَ اَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْاَرْضِ اَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَٓاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِاٰيَةٍۜ وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدٰى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِل۪ينَ (٣٥)

35. Эй Расулим, агарда уларнинг эътирозлари сизга оғир ботаётган бўлса, унда уларга мўъжиза кўрсатиш учун кучингиз етса, ердан тешик очиб ёки осмонга нарвон қўйишни истаб чиқиб кетинг. Агар Аллоҳ хоҳлаганда эди, албатта, уларни ҳидоят устида жамлаган бўлар эди. Шундай экан, асло жоҳиллардан бўлманг.

Изоҳ: Ибни Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинишича, Ҳарс бин Амр деган киши Қурайшлик бир гуруҳ билан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ёнига келади. Улар Расулуллоҳга қарата: “Эй Муҳаммад, сен ҳам бошқа пайғамбарлар каби мўъжиза келтирсанг, ана ўшанда, албатта, сенга ишонамиз”, – дейдилар. Аллоҳ уларга мўъжиза кўрсатмагач, улар юз буриб кетадилар. Бу ҳолат Расулуллоҳга оғир ботганида Аллоҳ шу оятни нозил қилган.

اِنَّمَا يَسْتَج۪يبُ الَّذ۪ينَ يَسْمَعُونَۜ وَالْمَوْتٰى يَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ ثُمَّ اِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦)

36. Сизни, фақат чин дилдан эшитадиганлар қабул қиладилар. Қалби ўлик кофирларни эса Аллоҳ, албатта, тирилтиради ва Унинг ҳузурига қайтариладилар.

Изоҳ: Ўликлар – кофирлар. Улар бу дунёда эшитмаслар. Уларни Аллоҳ таоло тирилтирган кунда эшитишга мажбур бўладилар.

وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ اٰيَةٌ مِنْ رَبِّه۪ۜ قُلْ اِنَّ اللّٰهَ قَادِرٌ عَلٰٓى اَنْ يُنَزِّلَ اٰيَةً وَلٰكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٧)

37. Кофирлар: “Унга Роббидан бирор бир мўъжиза туширилса эди”, – дейдилар. Эй Расулим, уларга: “Ҳеч шак-шубҳасиз, Аллоҳ мўъжиза туширишга қодир бўлган Зотдир”, – деб айтинг. Аммо уларнинг кўпчилиги мўъжизани инкор қилиш оқибатлари ҳақида билмайдилар.

وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِي الْاَرْضِ وَلَا طَٓائِرٍ يَط۪يرُ بِجَنَاحَيْهِ اِلَّٓا اُمَمٌ اَمْثَالُكُمْۜ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ اِلٰى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨)

38. Ер юзида судралиб юрувчи ҳайвонлар ва самода икки қаноти билан учаётган қушлар ҳам худди сизлар каби бир гуруҳ махлуқдирлар. Биз Лавҳ ул-Маҳфуздаги китобда ҳамма нарсани бенуқсон қилиб ёзиб қўйдик. Охирида эса барчалари Роббилари ҳузурида тўпланадилар.

وَالَّذ۪ينَ كَذَّبُوا بِاٰيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِۜ مَنْ يَشَاِ اللّٰهُ يُضْلِلْهُۜ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ (٣٩)

39. Оятларимизни ёлғонга чиқарган кимсалар зулматлар тубида маънан кардирлар – эшитмайдилар, соқовдирлар – гапира олмайдилар. Аллоҳ хоҳлаган кишини адаштиради ва хоҳлаган кишини тўғри йўлда барқарор қилиб қўяди.

قُلْ اَرَاَيْتَكُمْ اِنْ اَتٰيكُمْ عَذَابُ اللّٰهِ اَوْ اَتَتْكُمُ السَّاعَةُ اَغَيْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَۚ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ (٤٠)

40. Эй Расулим, уларга: “Агарда гапингизда ростгўйлардан бўлсангиз, хабар беринглар-чи, борди-ю сизларга Аллоҳнинг азоби келиб қолса ёки қиёмат вақти келиб қолса, Аллоҳдан ўзгага илтижо қилган бўлармидинглар?!” – деб айтинг.

بَلْ اِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ اِلَيْهِ اِنْ شَٓاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ۟ (٤١)

41. Йўқ, Унинг Ўзигагина илтижо қилган бўлардинглар. Аллоҳ хоҳласа, балодан қўрқиб илтижо қилаётганингизни даф қилади. Сизлар эса ширк келтириб юрганларингизни унутиб юборасизлар.

وَلَقَدْ اَرْسَلْنَٓا اِلٰٓى اُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَاَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَٓاءِ وَالضَّرَّٓاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢)

42. Эй Расулим, дарҳақиқат, сиздан олдинги умматларга ҳам пайғамбарлар юборганмиз. Кейин шояд, тавба-тазарру қилсалар деб, уларни қийинчилик ва мусибатлар билан синовга тутганмиз.

Изоҳ: Улар қаҳатчилик, очлик, касаллик, ўлим, фақирлик каби мусибатлар билан синалган.

فَلَوْلَٓا اِذْ جَٓاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلٰكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣)

43. Кошки, уларга мусибатларимиз келганида тазарру қилсалар эди. Лекин уларнинг қалблари қаттиқ бўлди ва шайтон уларга қилаётган амалларини чиройли қилиб кўрсатиб қўйди.

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِه۪ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ اَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍۜ حَتّٰٓى اِذَا فَرِحُوا بِمَٓا اُو۫تُٓوا اَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَاِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤)

44. Улар эслатма қилиб берилган ўгитларни унутганларида уларга ҳамма нарсанинг эшикларини очиб кенгчилик қилиб қўйдик. Токи уларга берилган неъматлар билан хурсанд бўлиб турганларида бирданига уларни азобимиз билан тутдик. Ўша пайт улар умиддан маҳрум бўлиб қолдилар.

فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذ۪ينَ ظَلَمُواۜ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ (٤٥)

45. Шундай қилиб, зулм қилган қавмларнинг кети қирқилди. Оламларнинг Роббиси Аллоҳга ҳамдлар бўлсин.

قُلْ اَرَاَيْتُمْ اِنْ اَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَكُمْ وَاَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلٰى قُلُوبِكُمْ مَنْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللّٰهِ يَأْت۪يكُمْ بِهِۜ اُنْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْاٰيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦)

46. Эй Расулим, уларга: “Қани, айтинглар-чи, агар Аллоҳ қулоқларингизни эшитмайдиган, кўзларингизни кўрмайдиган қилиб олиб қўйса ҳамда қалбларингизга тамға уриб қўйса, Аллоҳдан бошқа уни сизга қайтариб берадиган илоҳ ким экан?” – деб айтинг. Қаранг, оятларни қандай қилиб баён этмоқдамиз, улар шундан кейин ҳам ҳақдан юз ўгирмоқдалар.

قُلْ اَرَاَيْتَكُمْ اِنْ اَتٰيكُمْ عَذَابُ اللّٰهِ بَغْتَةً اَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ اِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧)

47. Эй Расулим, яна уларга: “Қани, менга хабар беринглар-чи, Аллоҳнинг азоби бирдан ёки очиқчасига келиб қолса, золим қавмлардан бошқаси ҳалок қилинармиди?!” – деб айтинг.

Изоҳ: Ҳасан Басрий оятдаги “бирдан ёки очиқчасига” лафзини “кечаси ёки кундузи”, – деб таърифлаганлар.

وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَل۪ينَ اِلَّا مُبَشِّر۪ينَ وَمُنْذِر۪ينَۚ فَمَنْ اٰمَنَ وَاَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨)

48. Биз пайғамбарларни фақат жаннат билан хушхабар берувчи ва дўзахдан огоҳлантирувчи қилиб юборамиз. Агарда ким иймон келтириб, ўзини ўнгласа охират кунида уларга ҳеч қандай хавфу хатар йўқ ва улар ғам-ташвиш ҳам чекмайдилар.

وَالَّذ۪ينَ كَذَّبُوا بِاٰيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)

49. Бироқ оятларимизни ёлғонга чиқарган кимсаларни эса, фосиқлик қилганлари учун азоб келиб тутади.

قُلْ لَٓا اَقُولُ لَكُمْ عِنْد۪ي خَزَٓائِنُ اللّٰهِ وَلَٓا اَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَٓا اَقُولُ لَكُمْ اِنّ۪ي مَلَكٌۚ اِنْ اَتَّبِعُ اِلَّا مَا يُوحٰٓى اِلَيَّۜ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْاَعْمٰى وَالْبَص۪يرُۜ اَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ۟ (٥٠)

50. Эй Муҳаммад, уларга: “Сизларга менда Аллоҳнинг хазиналари бор, демайман, ғайбни ҳам билмайман, “мен фариштаман”, ҳам демайман, мен фақат ўзимга ваҳий қилинганга эргашаман”, – деб айтинг. Яна уларга: “Кўрадиган одам билан кўрмайдиган тенг бўладими? Тафаккур қилмайсизларми ахир?!” – денг.

وَاَنْذِرْ بِهِ الَّذ۪ينَ يَخَافُونَ اَنْ يُحْشَرُٓوا اِلٰى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِه۪ وَلِيٌّ وَلَا شَف۪يعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١)

51. Эй Расулим, Роббилари ҳузурига келиб жам бўлишдан қўрқадиган кимсаларни бу Қуръон билан огоҳлантиринг. Чунки уларнинг Ундан бошқа дўсти ҳам ҳимоячиси ҳам йўқдир. Шояд, улар тақво қилсалар.

وَلَا تَطْرُدِ الَّذ۪ينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰوةِ وَالْعَشِيِّ يُر۪يدُونَ وَجْهَهُۜ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِم۪ينَ (٥٢)

52. Эй Расулим, Роббиларининг ризолик юзини истаб эртаю кеч дуода бўлаётган кимсаларни ёнингиздан ҳайдаманг. Уларнинг қилган амалларининг ҳисоботи хусусида сизнинг зиммангизда ҳеч нарса йўқ. Шунингдек, сизнинг қилган амалингиз ҳисоботи хусусида уларнинг зиммаларида ҳеч нарса йўқдир. Уларни ҳайдаб, золим кимсалардан бўлиб қолманг.

Изоҳ: Оятда уларни дейилганда, Билол, Суҳайб, Аммор, Хаббоб каби ҳолати ночор, заиф мусулмонлар эътиборга олинган. Макка зодагонлари Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламдан уларни ҳузурингдан ҳайдаб юборсанг, биз сен билан гаплашамиз, ёнингда паст мартабали қуллар ўтиришидан биз ор қиламиз, – дер эдилар.

وَكَذٰلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُٓوا اَهٰٓؤُ۬لَٓاءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَاۜ اَلَيْسَ اللّٰهُ بِاَعْلَمَ بِالشَّاكِر۪ينَ (٥٣)

53. Шундай қилиб, Биз уларни “Келиб келиб ичимиздан Аллоҳ анавиларга неъмат берибдими?!” – деб айтишлари учун баъзиларини бошқалари билан имтиҳон қилдик. Ахир шукр қилувчиларнинг ким эканини Аллоҳ яхшироқ билувчи эмасми?

Изоҳ: Мазкур оятга алоқадор Саҳиҳи Муслимда шундай ривоят келтирилади: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Билол Ҳабаший, Аммор ибн Ёсир каби баъзи бечораҳол ва камбағал саҳобалар билан ўтирганларида Макка зодагонлари келиб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан кўришишни хоҳлайдилар. Фақат ёнларидаги камбағал мусулмонларни олдиларидан чиқариб туришларини сўрайдилар. Чунки ўзларини юқори табақада деб ҳисоблаган зодагонлар паст табақадагилар билан бирга ўтиришни ўзларига ор деб билар эдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам “Мен уларни ҳайдаб юбора олмайман”, – деган жавобни бергач, улар, “Ҳеч бўлмаса, биз келганда ўринларидан турсинлар”, – деб шарт қўядилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уларнинг бу таклифлари ҳақида ўйлаб турганда Аллоҳ мана бу оятни нозил қилган.

وَاِذَا جَٓاءَكَ الَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ بِاٰيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلٰى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَۙ اَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُٓوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِه۪ وَاَصْلَحَ فَاَنَّهُ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (٥٤)

54. Эй Расулим, агар сизнинг ёнингизга оятларимизга иймон келтирадиган кимсалар келсалар уларга: “Сизларга салом бўлсин, Роббингиз Ўзига махлуқотлари учун марҳамат қилишни ёзди. Сизлардан кимки билмай туриб бирон бир ёмон ишни қилиб қўйса ва уни орқасидан тавба қилиб ўзини тузатса, шак-шубҳасиз, У гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

وَكَذٰلِكَ نُفَصِّلُ الْاٰيَاتِ وَلِتَسْتَب۪ينَ سَب۪يلُ الْمُجْرِم۪ينَ۟ (٥٥)

55. Гуноҳкорларнинг йўли маълум бўлсин деб, шу йўсинда оятлармизни батафсил баён қилмоқдамиз.

قُلْ اِنّ۪ي نُه۪يتُ اَنْ اَعْبُدَ الَّذ۪ينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِۜ قُلْ لَٓا اَتَّبِعُ اَهْوَٓاءَكُمْۙ قَدْ ضَلَلْتُ اِذًا وَمَٓا اَنَا۬ مِنَ الْمُهْتَد۪ينَ (٥٦)

56. Эй Расулим, уларга: “Мен Аллоҳдан бошқа сизлар илтижо қилаётганингизга ибодат қилишдан қайтарилганман”, – деб айтинг. Яна уларга: “Сизларнинг ҳавойи нафсларингизга эргашмайман. Унда мен ҳам сизлардек тўғри йўлдан адашган бўламан ва ҳидоят топганлардан бўлмай қоламан”, – деб айтинг.

قُلْ اِنّ۪ي عَلٰى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبّ۪ي وَكَذَّبْتُمْ بِه۪ۜ مَا عِنْد۪ي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِه۪ۜ اِنِ الْحُكْمُ اِلَّا لِلّٰهِۜ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِل۪ينَ (٥٧)

57. Эй Расулим, уларга қарата: “Мен, албатта, Роббимдан келган аниқ ҳужжатга эгадирман. Сизлар эса уни ёлғонга чиқардингиз. Сизлар тез бўлишни хоҳлаётган азобнинг ҳукми менда эмас. Ҳукм фақат Аллоҳ учун хосдир. У фақат ҳақиқатни баён қилиб беради. У ҳақ ва ботил орасини энг яхши айирувчидир.

Изоҳ: Улар: “Агар ҳақ пайғамбар бўлсанг, Роббингдан сўра устимизга осмондан тош ёғдирсин!” – деган талаб қилардилар.

قُلْ لَوْ اَنَّ عِنْد۪ي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِه۪ لَقُضِيَ الْاَمْرُ بَيْن۪ي وَبَيْنَكُمْۜ وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالظَّالِم۪ينَ (٥٨)

58. Эй Расулим, уларга: “Агар сизлар тез бўлишни хоҳлаётган азобнинг ҳукми менда бўлганда эди, унда мен билан сизнинг орангиздаги иш аллақачон ниҳоясига етарди”, – деб айтинг. Аллоҳ золим кимсаларнинг қилмишларини яхшироқ билувчидир.

وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَٓا اِلَّا هُوَۜ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِۜ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ اِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ ف۪ي ظُلُمَاتِ الْاَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا ف۪ي كِتَابٍ مُب۪ينٍ (٥٩)

59. Ғайбнинг калитлари Унинг ҳузуридадир. Ундан бошқаси уларни билмайди. У Зот қуруқлик ва денгиздаги барча нарсаларни билади. Бирор бир барг узилиб тушса ҳам, уни билади. Ҳатто Ер қаъридаги қоронғиликларда бир уруғ ҳам, хўлу қуруқ – барча мавжудотлар ҳам аниқ китоб бўлган Лавҳ ул-Маҳфузда ёзиб қўйилгандир.

وَهُوَ الَّذ۪ي يَتَوَفّٰيكُمْ بِالَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ ف۪يهِ لِيُقْضٰٓى اَجَلٌ مُسَمًّىۚ ثُمَّ اِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ۟ (٦٠)

60. У тунлари сизларни вафот эттириб ухлатадиган ва кундузлари нималар қилганингизни биладиган Зотдир. Сўнгра белгиланган умр муддати адо қилиниши учун сизларни ундан яна тирилтириб уйғотади. Охирида қайтишингиз яна Унинг ҳузуригадир. Кейин сизларга бу дунёда қилган амалларингизнинг хабарини беради.

وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِه۪ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةًۜ حَتّٰٓى اِذَا جَٓاءَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١)

61. У бандаларининг устидан мутлақ ҳукмрондир. Устингизга қилган амалларингизни сақлаб борувчи фаришталарни юборади. Сизлардан бирингизга ўлим они келган пайтда элчиларимиз унинг жонини оладилар. Улар вазифаларини бенуқсон бажарадилар.

Изоҳ: Ёзиб борувчи фаришталар “кироман котибин”, – деб аталган малоикалардир. Элчи фаришталар эса, жон олувчи малоикалардир. Улар “малак ул-мавт”, – дейилади.

ثُمَّ رُدُّٓوا اِلَى اللّٰهِ مَوْلٰيهُمُ الْحَقِّۜ اَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ اَسْرَعُ الْحَاسِب۪ينَ (٦٢)

62. Кейин бандалар ҳақиқий эгалари бўлган Аллоҳнинг ҳузурига қайтариладилар. Огоҳ бўлинглар, ҳукм қилиш, фақат Унинг Ўзигагина хосдир ва У энг тез ҳисоб-китоб қилувчидир.

قُلْ مَنْ يُنَجّ۪يكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةًۚ لَئِنْ اَنْجٰينَا مِنْ هٰذِه۪ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِر۪ينَ (٦٣)

63. Эй Муҳаммад, уларга: “Қуруқлик ва денгиз зулматининг офатларидан сизларни ким қутқаради? Ўшанда сизлар устингизда ё ичингизда Унга: “Эй Роббимиз, агар бизни бу фалокатлардан қутқарсанг, албатта, шукр қилувчилардан бўламиз”, – деб дуо қилар эдингиз”, – деб айтинг.

قُلِ اللّٰهُ يُنَجّ۪يكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ اَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤)

64. Эй Расулим, “Сизларни у балолардан ва барча ташвишлардан, фақат Аллоҳ қутқаради. Шундан кейин ҳам сизлар яна ширк келтириб юраверасизлар”, – деб айтинг.

قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلٰٓى اَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ اَوْ مِنْ تَحْتِ اَرْجُلِكُمْ اَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذ۪يقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍۜ اُنْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْاٰيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥)

65. Эй Расулим, уларга қарата: “У сизларнинг устингиздан ёки оёқларингиз остидан азоб юборишга ёхуд сизларни турли гуруҳларга аралаштириб, бир-бирингизнинг машаққатингизни тоттиришга ҳам қодир бўлган Зотдир”, – деб айтинг. Қаранг, фаҳмлай олсинлар деб, оятларни қандай қилиб баён этмоқдамиз.

وَكَذَّبَ بِه۪ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّۜ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَك۪يلٍۜ (٦٦)

66. Эй Муҳаммад, қавмингиз бу Қуръоннинг ҳақлигини билгани ҳолда, ёлғонга чиқарди. Уларга: “Мен сизларга кафил эмасман”, – деб айтинг.

لِكُلِّ نَبَاٍ مُسْتَقَرٌّۘ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧)

67. Ҳар бир хабарнинг қарор топадиган вақти ва ўрни бордир. Яқинда ҳаммасини билиб оласизлар.

وَاِذَا رَاَيْتَ الَّذ۪ينَ يَخُوضُونَ ف۪ٓي اٰيَاتِنَا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰى يَخُوضُوا ف۪ي حَد۪يثٍ غَيْرِه۪ۜ وَاِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرٰى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِم۪ينَ (٦٨)

68. Эй Расулим, оятларимизга масхара қилиб шўнғиётган кимсаларни кўрсангиз, то бундан тийилиб бошқа суҳбатга шўнғимагунларича, улардан юз ўгиринг. Агар шайтон сизни юз ўгиришдан унуттириб қўйса, эслагандан кейин золим қавмлар билан бирга ўтирманг.

وَمَا عَلَى الَّذ۪ينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلٰكِنْ ذِكْرٰى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩)

69. Аллоҳдан қўрқувчи кимсалар зиммасида кофирлар амалининг ҳисоботи хусусида ҳеч нарса йўқдир. Балки Аллоҳдан қўрқарлар, деб эслатма бериш бор, холос.

وَذَرِ الَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا د۪ينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِه۪ٓ اَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْۗ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِيٌّ وَلَا شَف۪يعٌۚ وَاِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَاۜ اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ اُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُواۚ لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَم۪يمٍ وَعَذَابٌ اَل۪يمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ۟ (٧٠)

70. Эй Расулим, ўткинчи дунё ҳаёти уларни алдаб қўйиб, динларини ўйин-кулгу ва бекорчи нарса қилиб олганларни тарк қилинг. Ҳар бир нафс қилган ёмон ишлари сабабли ҳалокатга учрамасликлари учун бу Қуръон билан эслатиб, насиҳат қилинг. Унга қиёмат кунида Аллоҳдан ўзга бирор дўст ҳам, шафоатчи ҳам бўлмайди. Агар бор нарсани фидо қилиб берса ҳам, ундан қабул қилинмайди. Ана ўшалар қилган ишлари туфайли ҳалокатга учрагандирлар. Куфр келтирганлари учун уларга дўзахда қайноқ сув ва аламли азоб берилади.

قُلْ اَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلٰٓى اَعْقَابِنَا بَعْدَ اِذْ هَدٰينَا اللّٰهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاط۪ينُ فِي الْاَرْضِ حَيْرَانَۖ لَهُٓ اَصْحَابٌ يَدْعُونَهُٓ اِلَى الْهُدَى ائْتِنَاۜ قُلْ اِنَّ هُدَى اللّٰهِ هُوَ الْهُدٰىۜ وَاُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَم۪ينَۙ (٧١)

71. Эй Расулим, уларга: “Аллоҳни қўйиб, бизга фойда ҳам бермайдиган, зарар ҳам етказа олмайдиган бутларга илтижо қиламизми? Аллоҳ бизларга ҳидоят берганидан кейин ҳам ортимизга қайтариламизми?! Унда гўё шайтонлар уни чалиб кетиб, ерда довдираб юрганида, дўстлари унга “Ҳей, бизнинг ёнимизга кел”, – деб, адашган йўлидан тўғри йўлга чақирган кимсага ўхшаб қоламиз-ку?!” – деб айтинг. Ҳамда уларга: “Энг тўғри йўл бу – Аллоҳнинг ҳидоятидир ва бизлар оламлар Роббисига бўйин эгишга буюрилганмиз”, – деб айтинг.

وَاَنْ اَق۪يمُوا الصَّلٰوةَ وَاتَّقُوهُۜ وَهُوَ الَّذ۪ٓي اِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢)

72. Ҳамда бизларга “Намозни тўлиқ адо этинг ва Унинг Ўзидан қўрқинглар”, – деб, амр қилинган. Сизлар У Зотнинг ҳузурига тўпланасизлар.

وَهُوَ الَّذ۪ي خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ بِالْحَقِّۜ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُۜ قَوْلُهُ الْحَقُّۜ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِۜ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِۜ وَهُوَ الْحَك۪يمُ الْخَب۪يرُ (٧٣)

73. У осмонлар ва Ерни барҳақ яратган Зотдир. У Зот “Бўл!” – деган куни барчаси муҳайё бўлади. Унинг сўзи ҳақдир. Қиёмат кунидаги сурга пуфланадиган кунда бутун ҳукмронлик Унинг қўлидадир. Аллоҳ яширин ва ошкора барча нарсаларни билувчи Зотдир. У ҳикмат эгаси – Ҳаким ва барча ишлардан хабардор бўлган – Хобир Зотдир.

Изоҳ: Исрофил алайҳиссаломга қиёмат куни сурнайни икки бор чалишга амр бўлади. Биринчисида Ер юзасидаги барча тирик жон ўлади. Иккинчисида аввал ва охирда ҳамма ўтганлар тирилади.

وَاِذْ قَالَ اِبْرٰه۪يمُ لِاَب۪يهِ اٰزَرَ اَتَتَّخِذُ اَصْنَامًا اٰلِهَةًۚ اِنّ۪ٓي اَرٰيكَ وَقَوْمَكَ ف۪ي ضَلَالٍ مُب۪ينٍ (٧٤)

74. Эй Расулим, Иброҳим отаси Озарга: “Бут-санамларни илоҳ қилиб оляпсанми? Мен сени ва қавмингни аниқ залолатда эканини кўряпман”, – деб айтганини эсланг.

وَكَذٰلِكَ نُر۪ٓي اِبْرٰه۪يمَ مَلَكُوتَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِن۪ينَ (٧٥)

75. Шундай қилиб, Иброҳимга аниқ ишонувчилардан бўлиши учун осмонлар ва Ернинг улкан салтанатини кўрсатамиз.

فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ الَّيْلُ رَاٰ كَوْكَبًاۚ قَالَ هٰذَا رَبّ۪يۚ فَلَمَّٓا اَفَلَ قَالَ لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِل۪ينَ (٧٦)

76. Вақтики тун уни қоплаганда бир юлдузни кўриб: “Балки, мана шу менинг Роббимдир”, – деди. Юлдуз ботиб кетгач, у: “Мен ботиб кетувчиларни севмайман”, – деди.

Изоҳ: Иброҳим алайҳиссалом бу сўзларни эътиқод билан эмас, балки юлдуз, ой ва қуёшни илоҳ деб сиғинаётган мушрикларга танбеҳ учун айтган.

فَلَمَّا رَاَ الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هٰذَا رَبّ۪يۚ فَلَمَّٓا اَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِن۪ي رَبّ۪ي لَاَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّٓالّ۪ينَ (٧٧)

77. Чиқаётган ойни кўриб: “Балки, мана шу менинг Роббимдир”, – деди. Ой ҳам ботиб кетгач: “Агар Роббим мени Ўзи тўғри йўлга бошламаса, унда, албатта, адашган қавмлардан бўлиб қоламан”, – деди.

فَلَمَّا رَاَ الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هٰذَا رَبّ۪ي هٰذَٓا اَكْبَرُۚ فَلَمَّٓا اَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ اِنّ۪ي بَر۪ٓيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨)

78. Чиқаётган қуёшни кўриб: “Балки мана шу менинг Роббимдир, ахир бу каттароқ-ку”, – деди. Қуёш ҳам ботиб кетгач: “Эй қавмим, ҳеч шак-шубҳасиз мен сизлар ширк келтираётган нарсалардан холиман”, – деди.

Изоҳ: Иброҳим алайҳиссалом улуғ пайғамбарлардан бўлиб туриб нега қуёш, ой, юлдузларни “роббим” деди? – деган савол туғилиши, табиий. Бунинг жавобига муфассирлар шундай дейди: Халилуллоҳ бу сўзларни чин диллари билан эътиқодан айтганлари йўқ, балки уларга сиғинадиган мушрикларни масхара қилиб: “Шу ҳам худо бўлдими, ботиб кетишини қаранглар”, – демоқчи бўлган.

اِنّ۪ي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذ۪ي فَطَرَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ حَن۪يفًا وَمَٓا اَنَا۬ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَۚ (٧٩)

79. Мен юзимни ҳақ йўлдан тоймайдиган ҳаниф бўлиб, осмонлар ва Ерни йўқдан бор қилган Зотга бурдим ҳамда мен мушриклардан эмасман.

Изоҳ: Қуръонда Иброҳим пайғамбарнинг дини ҳақ йўлдан оғмаган, – деган маънода ҳаниф деб аталади. Фахриддин Розийнинг “Мафотиҳ-ул Ғайб” номли тафсирида бу калимага “Ҳар қандай бут санамлардан юз ўгириб, ёлғиз Аллоҳга ибодат қилувчилар”, – деб таъриф берилган.

وَحَٓاجَّهُ قَوْمُهُۜ قَالَ اَتُحَٓاجُّٓونّ۪ي فِي اللّٰهِ وَقَدْ هَدٰينِۜ وَلَٓا اَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِه۪ٓ اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ رَبّ۪ي شَيْـًٔاۜ وَسِعَ رَبّ۪ي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًاۜ اَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠)

80. Қавми у билан баҳслашганда Иброҳим уларга қарата: “Мен билан Аллоҳ ҳақида тортишасизларми? Шубҳасиз, У мени тўғри йўлга бошлагандир. Мен сизлар Аллоҳга ширк келтираётган нарсаларингиздан қўрқмайман. Фақат Роббим бирор нарсани қилишни хоҳласа, у бўлади. Роббимнинг илми барча нарсани қамраб олган. Эслаб ибрат олсангизлар, бўлмайдими?” – деди.

وَكَيْفَ اَخَافُ مَٓا اَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ اَنَّكُمْ اَشْرَكْتُمْ بِاللّٰهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِه۪ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًاۜ فَاَيُّ الْفَر۪يقَيْنِ اَحَقُّ بِالْاَمْنِۚ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَۢ (٨١)

81. Сизларга у ҳақда ҳеч қандай далил туширилмаган ҳолда Аллоҳга ширк келтиришдан қўрқмайсизлар-да, қандай қилиб мен сизлар ширк келтирган нарсалардан қўрқай? Агар билсангиз, айтинглар-чи, бу икки тоифанинг қайси бири хотиржам бўлишга ҳақлироқдир?

اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُٓوا ا۪يمَانَهُمْ بِظُلْمٍ اُو۬لٰٓئِكَ لَهُمُ الْاَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ۟ (٨٢)

82. Иймон келтирган ва иймонларини зулм билан аралаштирмаган кимсалар ана ўшалар учун ҳақиқий омонлик бор, ҳамда улар тўғри йўлни топганлардир.

وَتِلْكَ حُجَّتُنَٓا اٰتَيْنَاهَٓا اِبْرٰه۪يمَ عَلٰى قَوْمِه۪ۜ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَٓاءُۜ اِنَّ رَبَّكَ حَك۪يمٌ عَل۪يمٌ (٨٣)

83. Ана ўшалар ўз қавмига қарши Иброҳим учун берган ҳужжатларимиздир. Биз хоҳлаган бандамизни юқори даражаларга кўтарамиз. Албатта, Роббинг ҳикмат эгаси – Ҳаким ва ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим Зотдир.

وَوَهَبْنَا لَهُٓ اِسْحٰقَ وَيَعْقُوبَۜ كُلًّا هَدَيْنَاۚ وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِه۪ دَاوُ۫دَ وَسُلَيْمٰنَ وَاَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسٰى وَهٰرُونَۜ وَكَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِن۪ينَۙ (٨٤)

84. Биз унга Исҳоқни ва Яъқубни ато этдик. Барчаларини ҳидоятга йўлладик. Илгари Нуҳни ҳам ҳидоятга йўллаган эдик. Ҳамда унинг зурриётидан Довуд, Сулаймон, Айюб, Юсуф, Мусо ва Ҳорун пайғамбарларни ҳам ҳидоят қилган эдик. Эзгу амалларни қилувчиларни мана шундай мукофотлаймиз.

وَزَكَرِيَّا وَيَحْيٰى وَع۪يسٰى وَاِلْيَاسَۜ كُلٌّ مِنَ الصَّالِح۪ينَۙ (٨٥)

85. Шунингдек, Закариё‎, Яҳё, Исо ва Илёсни ҳам ҳидоятга йўлладик. Барчалари солиҳ кимсалардан эди.

وَاِسْمٰع۪يلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًاۜ وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَم۪ينَۙ (٨٦)

86. Ҳамда Исмоил, ал-Ясаъ, Юнус ва Лут пайғамбарларни ҳам ҳидоятга йўлладик. Барчаларини бутун оламлар узра афзал қилдик.

وَمِنْ اٰبَٓائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَاِخْوَانِهِمْۚ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ (٨٧)

87. Шунингдек, уларнинг ота-боболаридан, зурриётларидан ва ака-укаларидан кўпларини афзал қилдик. Уларни одамлар орасидан танлаб олиб, тўғри йўлга етакладик.

ذٰلِكَ هُدَى اللّٰهِ يَهْد۪ي بِه۪ مَنْ يَشَٓاءُ مِنْ عِبَادِه۪ۜ وَلَوْ اَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨)

88. Бу Аллоҳнинг ҳидояти бўлиб, у билан хоҳлаган бандаларини тўғри йўлга солади. Агарда ширк келтирганларида эди, бутун қилган амаллари беҳуда кетган бўлар эди.

اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ اٰتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَۚ فَاِنْ يَكْفُرْ بِهَا هٰٓؤُ۬لَٓاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِر۪ينَ (٨٩)

89. Ана улар, биз уларга китоб, ҳикмат илми ва пайғамбарлик берган зотлардир. Буларни анави мушриклар инкор қилсалар, у ҳолда уларни инкор этмайдиган қавмни унга вакил қилиб қўйганмиз.

Изоҳ: Тафсирларда оятдаги вакил қилиб қўйилганларни мусулмонлар ёки бўлмаса бошқа қавмлар бўлиши мумкинлиги айтилган.

اُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ هَدَى اللّٰهُ فَبِهُدٰيهُمُ اقْتَدِهْۜ قُلْ لَٓا اَسْـَٔلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرًاۜ اِنْ هُوَ اِلَّا ذِكْرٰى لِلْعَالَم۪ينَ۟ (٩٠)

90. Ана у пайғамбарларнинг барчалари Аллоҳ ҳидоятга бошлаган зотлардир, сиз ҳам уларнинг йўлларига эргашинг. Эй Муҳаммад, уларга: “Мен сизлардан бу даъватим учун бирон бир ҳақ талаб қилмайман. Бу Қуръон бутун оламлар учун фақат бир эслатмадир, холос”, – деб айтинг.

وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِه۪ٓ اِذْ قَالُوا مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ عَلٰى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍۜ قُلْ مَنْ اَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذ۪ي جَٓاءَ بِه۪ مُوسٰى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاط۪يسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَث۪يرًاۚ وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُٓوا اَنْتُمْ وَلَٓا اٰبَٓاؤُ۬كُمْۜ قُلِ اللّٰهُۙ ثُمَّ ذَرْهُمْ ف۪ي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)

91. Яҳудийлар: “Аллоҳ инсон зотига ҳеч нарса нозил қилмаган”, – деб Аллоҳнинг шаънини Унга лойиқ тарзда тўғри қадрламадилар. Эй Расулим, уларга: “Унда сизлар у китобни алоҳида қоғоз саҳифалар ҳолида қилиб олиб, баъзиларини маълум қилган, аксариятини эса яширган, илгари ота-боболарингиз ҳам сизлар ҳам билмаган маълумотлар сизларга билдирилган ҳамда одамларга нур ва ҳидоят бўлиб Мусо келтирган китобни ким нозил қилди?” – деб айтинг. Уларга жавобан: “Уларни Аллоҳ нозил қилди”, – денг. Шундан кейин уларни ўз ҳолларига ташлаб қўйинг, ботқоқларида чалғиб юраверсинлар.

Изоҳ: Бу оятнинг нозил бўлиши сабабларидан бири, тафсирларда айтилишича, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурига Молик ибн ас-Сайф деган бир яҳудий динининг пешвоси келиб, аҳмоқона баҳс бошлайди. Расулимиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Тавротда Аллоҳ таоло семиз уламони ёқтирмайди, дейилмаганми?” – деб сўрайдилар. У: “Дейилган”, – деб жавоб беради. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Унда сен нега бунча семизсан?” – деганларида, у дарғазаб бўлиб: “Аллоҳ ҳеч бир инсонга илоҳий китоб туширган эмас”, – деб ҳатто ўз динига ҳам шаккоклик қилган экан.

وَهٰذَا كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذ۪ي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ اُمَّ الْقُرٰى وَمَنْ حَوْلَهَاۜ وَالَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِه۪ وَهُمْ عَلٰى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (٩٢)

92. Бу Қуръон ўзидан аввалги китобларни тасдиқловчи, у билан шаҳарлар онаси бўлган Макка ва унинг атрофидаги одамларни огоҳлантиришингиз учун Биз нозил қилган муборак китобдир. Охиратга ишонадиган кимсалар унга иймон келтирадилар. Ҳамда улар намозларини муҳофаза қиладилар.

وَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرٰى عَلَى اللّٰهِ كَذِبًا اَوْ قَالَ اُو۫حِيَ اِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ اِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَاُنْزِلُ مِثْلَ مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُۜ وَلَوْ تَرٰٓى اِذِ الظَّالِمُونَ ف۪ي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلٰٓئِكَةُ بَاسِطُٓوا اَيْد۪يهِمْۚ اَخْرِجُٓوا اَنْفُسَكُمْۜ اَلْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللّٰهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ اٰيَاتِه۪ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)

93. Аллоҳнинг шаънига ёлғон тўқиган ёки ўзига ҳеч нарса ваҳий қилинмагани ҳолда: “Менга ҳам ваҳий қилинди”, – дейдиган ҳамда “Аллоҳ нозил қилганга ўхшаганни мен ҳам нозил қиламан”, – деб даъво қилган кимсадан ҳам золимроқ одам борми? Эй Расулим, сиз ўшанда у золимларни ўлим талвасасида ҳамда ажал фаришталари қўлларини чўзиб: “Жонларингизни чиқаринглар, бугун сизлар Аллоҳ шаънига ноҳақ гапларни айтганларингиз ва оятларидан юз ўгириб такаббурлик қилганларингиз учун хорлик азоби билан жазога тортиласизлар”, – деб айтаётганларини кўрсангиз эди!

وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادٰى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَٓاءَ ظُهُورِكُمْۚ وَمَا نَرٰى مَعَكُمْ شُفَعَٓاءَكُمُ الَّذ۪ينَ زَعَمْتُمْ اَنَّهُمْ ف۪يكُمْ شُرَكٰٓؤُ۬اۜ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ۟ (٩٤)

94. Дунёда сизларга берган мол-дунёларни орқангизда тарк қилиб, сизларни биринчи марта қандай яратган бўлсак, яна шундай ёлғиз ҳолда Бизнинг ҳузуримизга келдингиз. Ўз орангизда улар, албатта, Аллоҳга “шерикдирлар”, – деб гумон қилган ҳимоячиларингизни ҳам ёнингизда кўрмаяпмиз. Улар билан ўрталарингиздаги алоқа узилиб қолди ва уларни илоҳ деб гумон қилганларингиз бирдан йўқ бўлиб қолди.

اِنَّ اللّٰهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوٰىۜ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّۜ ذٰلِكُمُ اللّٰهُ فَاَنّٰى تُؤْفَكُونَ (٩٥)

95. Шубҳасиз, Аллоҳ дон ва уруғларни ёриб чиқарувчидир. У ўликдан тирикни чиқаради ва тирикдан ўликни чиқаради. Ана ўша Зот Аллоҳдир. Шундай экан, ҳақдан қандай қилиб бурилиб кетяпсизлар?

Изоҳ: Уламолар зикрича, бу оят ҳеч шубҳасиз, қайта тирилиш, яъни охират борлигига исботдир.

فَالِقُ الْاِصْبَاحِۚ وَجَعَلَ الَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًاۜ ذٰلِكَ تَقْد۪يرُ الْعَز۪يزِ الْعَل۪يمِ (٩٦)

96. Аллоҳ тонгни оттирувчидир. Тунни сукунат, қуёш ва ойни эса бир ҳисоблаш василаси қилди. Бу иззати улуғ – Азиз ва ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим Зотнинг ўлчовидир.

وَهُوَ الَّذ۪ي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا ف۪ي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِۜ قَدْ فَصَّلْنَا الْاٰيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)

97. У сизларга қуруқлик ва денгиз қоронғиликларида адашмай йўл топишингиз учун юлдузларни яратган Зотдир. Ҳақиқатан, биладиган қавмлар учун оятларни батафсил баён қилиб бердик.

وَهُوَ الَّذ۪ٓي اَنْشَاَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌۜ قَدْ فَصَّلْنَا الْاٰيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)

98. У сизларни бир жондан вужудга келтирди. Охират – қароргоҳ бу дунё эса омонатгоҳдир. Фаҳмлайдиган қавмлар учун оятларни батафсил баён қилиб бердик.

Изоҳ: Ушбу оятдаги “қароргоҳ ва омонатгоҳ” лафзлари ҳақида муфассирлар турли фикрларни билдиришган. Улардан баъзилари қароргоҳни она қорни, омонатгоҳни эса отанинг пушти, – деб айтишган. Қароргоҳни ўлимдан кейинги, омонатгоҳни эса бу ҳаётдаги ҳолат, – деган фикр Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳга тегишлидир.

وَهُوَ الَّذ۪ٓي اَنْزَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءًۚ فَاَخْرَجْنَا بِه۪ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَاَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًاۚ وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ اَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍۜ اُنْظُرُٓوا اِلٰى ثَمَرِه۪ٓ اِذَٓا اَثْمَرَ وَيَنْعِه۪ۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكُمْ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)

99. У осмондан сув ёғдириб туширган Зотдир. Бу сув билан ҳар турли набототларни ундириб чиқардик. Бу набототлардан яшил экинларни чиқардик. Бу экинлардан эса уюм-уюм донларни чиқарамиз. Хурмо дарахтининг новдаларидан эса ерга яқин бўлиб тегай деб турган мевали шодалар ундирдик. Ҳамда анвойи узум боғлари, бир-бирига ўхшаган ва ўхшамаган турли зайтун ва анорларни чиқарамиз. Уларнинг секин-аста етишаётган ғўр ҳосилига ва мевасининг пишиб етилишига бир назар солинглар. Шубҳасиз, мана буларда иймон келтирган қавмлар учун аломатлар бордир.

Изоҳ: Аллоҳ бу оятда ўз қудратини жуда мукаммал тарзда баён этмоқда. Ердан униб чиқадиган ўсимликларни икки тоифага ажралгани, яъни аввал буғдой, арпа каби дон-дунли ўсимликлар, кейин эса мева берувчи дарахтлар экани баён қилинмоқда.

وَجَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَكَٓاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَن۪ينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍۜ سُبْحَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يَصِفُونَ۟ (١٠٠)

100. Мушриклар Аллоҳга жинларни шерик қилдилар. Ваҳоланки, у жинларни ҳам Аллоҳ яратгандир. Ҳамда нодонларча Унга ўғил ва қизларни ҳам тўқиб олдилар. Субҳаналлоҳ, Аллоҳ улар сифатлаётган нарсалардан муназзаҳ ва улуғ Зотдир.

بَد۪يعُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ اَنّٰى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌۜ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمٌ (١٠١)

101. Аллоҳ осмонлару Ернинг яратувчисидир. Унинг рафиқаси бўлмай туриб, боласи қандай бўлсин?! У барча махлуқотни яратди. Аллоҳ ҳамма нарсани билиб турувчи Зотдир.

ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْۚ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَۚ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُۚ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَك۪يلٌ (١٠٢)

102. Мана шу Роббингиз бўлган Аллоҳдир. Ундан ўзга ҳеч қандай илоҳ йўқдир. У барча нарсанинг яратувчисидир, демак, фақат Унга ибодат қилинглар. У ҳар нарсанинг устида вакилдир.

لَا تُدْرِكُهُ الْاَبْصَارُۘ وَهُوَ يُدْرِكُ الْاَبْصَارَۚ وَهُوَ اللَّط۪يفُ الْخَب۪يرُ (١٠٣)

103. Кўзлар Уни идрок қила олмайди, У эса кўзларни идрок қила олади. У нозик нарсаларни кўра олувчи – Латиф ва барча ишлардан хабардор бўлган – Хобир Зотдир.

قَدْ جَٓاءَكُمْ بَصَٓائِرُ مِنْ رَبِّكُمْۚ فَمَنْ اَبْصَرَ فَلِنَفْسِه۪ۚ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَاۜ وَمَٓا اَنَا۬ عَلَيْكُمْ بِحَف۪يظٍ (١٠٤)

104. Роббингиздан сизларга равшан далиллар келган. Кимки ибрат билан кўра олса, бу ўзининг фойдасигадир. Кимки ҳақиқатга кўр бўлса, ўзининг зараригадир. Эй Расулим, уларга: “Мен тепангизда қўриқчи эмасман”, – деб айтинг.

وَكَذٰلِكَ نُصَرِّفُ الْاٰيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)

105. Уларни яхши дарс олибсан дейишлари ва фаҳмлайдиган қавмларга баён қилиш учун оятларни мана шу тариқа бўлиб-бўлиб айтиб бермоқдамиз.

Изоҳ: Оятдаги “дарс олибсан” ибораси ҳақида муфассирлар турли фикрлар билдиришган. Улардан бири, кофирларнинг Расулуллоҳга келган ваҳийни “бировлардан ўрганиб дарс олгансан”, – деб инкор қилишларидир. Яна бошқа фикр эса, мусулмонларнинг Расулуллоҳга “Қуръон ҳақиқатини яхши тушуниб олгансиз”, – деб айтишлари учундир.

اِتَّبِعْ مَٓا اُو۫حِيَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَۚ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَۚ وَاَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِك۪ينَ (١٠٦)

106. Эй Муҳаммад, Роббингиздан сизга ваҳий қилинган оятларга эргашинг. Ундан ўзга ҳеч қандай илоҳ йўқдир. Мушриклардан эса юз ўгиринг.

وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ مَٓا اَشْرَكُواۜ وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَف۪يظًاۚ وَمَٓا اَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَك۪يلٍ (١٠٧)

107. Эй Расулим, Агар Аллоҳ хоҳласа эди, улар ширк келтирмаган бўлардилар. Сизни эса уларнинг тепасига қўриқчи қилиб қўймаганмиз ҳамда сиз уларга вакил эмассиз.

وَلَا تَسُبُّوا الَّذ۪ينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَيَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍۜ كَذٰلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ اُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ اِلٰى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)

108. Аллоҳдан бошқага сиғинадиганларни сўкиб юрманглар. Акс ҳолда, улар ҳам ҳаддан ошиб, жоҳиллик билан Аллоҳни сўкиб юборадилар. Шундай қилиб, ҳар бир умматга қилаётган ишларини ўзига чиройли қилиб кўрсатиб қўйдик. Кейин охирида барчаларининг борадиган жойлари Роббилари ҳузуригадир. Сўнгра уларга қилган ишларининг хабарини беради.

وَاَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ اَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَٓاءَتْهُمْ اٰيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَاۜ قُلْ اِنَّمَا الْاٰيَاتُ عِنْدَ اللّٰهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْۙ اَنَّهَٓا اِذَا جَٓاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)

109. Агар уларга бирон бир оят келса, албатта, иймон келтиришларига доир жон-жаҳд билан Аллоҳга қасам ичадилар. Эй Расулим, уларга: “Шубҳасиз, оятлар Аллоҳнинг ҳузуридадир”, – деб айтинг. Уларга оят ва мўъжизалар келганда ҳам иймонга келмасликларини сезмаяпсизми?

وَنُقَلِّبُ اَفْـِٔدَتَهُمْ وَاَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِه۪ٓ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ ف۪ي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ۟ (١١٠)

110. Биринчи марта берилган мўъжизаларга иймон келтирмаганларидек уларнинг қалбларини ва кўзларини тескари қилиб қўямиз ва туғёнларида тентираган ҳолларида ташлаб қўямиз.

وَلَوْ اَنَّنَا نَزَّلْنَٓا اِلَيْهِمُ الْمَلٰٓئِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتٰى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُٓوا اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ اللّٰهُ وَلٰكِنَّ اَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)

111. Борди-ю Биз уларга осмондан фаришталарни туширсак ҳам, ўликлар тирилиб келиб уларга гапирсалар ҳам ва барча нарсани гувоҳлик учун жамлаб кўз ўнгларида қўйсак ҳам, Аллоҳ хоҳламаса, иймон келтирмаган бўлар эдилар. Лекин уларнинг аксарияти жоҳиллик қилмоқдалар.

وَكَذٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاط۪ينَ الْاِنْسِ وَالْجِنِّ يُوح۪ي بَعْضُهُمْ اِلٰى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًاۜ وَلَوْ شَٓاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١١٢)

112. Ана шундай қилиб, ҳар бир пайғамбарга инсон ва жинлардан бўлган шайтонларни душман қилиб қўйдик. Баъзилари баъзиларини алдаш учун усти ялтироқ сўзлар билан пичирлаб васваса қиладилар. Агар Роббингиз хоҳласа, улар бундай қилолмас эдилар. Уларни тўқиётган ёлғонлари билан ўз ҳолларига ташлаб қўйинг.

وَلِتَصْغٰٓى اِلَيْهِ اَفْـِٔدَةُ الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)

113. Шайтонлар у ялтироқ гапларга охиратга иймон келтирмайдиган кимсаларнинг кўнгиллари мойил бўлиб оғиши, у сўзлардан рози бўлиб, қиладиган гуноҳларида давом этишлари учун васваса қиладилар.

Изоҳ: Ривоятларга кўра, Макка мушриклари Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламга ўзининг пайғамбарлигини исботлаш учун яҳудий, насронийлардан ҳакам тайинлашни таклиф қилганларида ушбу оят нозил бўлган экан.

اَفَغَيْرَ اللّٰهِ اَبْتَغ۪ي حَكَمًا وَهُوَ الَّذ۪ٓي اَنْزَلَ اِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًاۜ وَالَّذ۪ينَ اٰتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ اَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَر۪ينَ (١١٤)

114. Эй Расулим, уларга: “Аллоҳдан ўзгани истаб ҳакам қилиб олайми? Ахир У сизларга бу китобни батафсил қилиб нозил қилган Зотдир”, – деб айтинг. Биз китоб берган яҳудий ва насроний бўлган кимсалар аслида, албатта, бу Қуръоннинг, ҳақиқатан, Роббингиз тарафидан нозил қилинганлигини биладилар. Бас, шундай экан, асло шубҳа қилувчилардан бўлманг.

وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًاۜ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِه۪ۚ وَهُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ (١١٥)

115. Роббингизнинг сўзи тўғрилик ва адолат жиҳатида камолига етгандир. Унинг сўзларини асло ўзгартирувчи йўқдир. Аллоҳ ҳамма нарсани эшитиб турувчи – Самиъ ва билиб турувчи – Аълим Зотдир.

وَاِنْ تُطِعْ اَكْثَرَ مَنْ فِي الْاَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِۜ اِنْ يَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَاِنْ هُمْ اِلَّا يَخْرُصُونَ (١١٦)

116. Эй Расулим, Ер юзидаги кўп жоҳил кимсалар сўзига итоат қиладиган бўлсангиз, улар сизни Аллоҳнинг йўлидан урадилар. Улар фақат гумонларга эргашадилар ва фақат алдоқчилик қиладилар.

اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَب۪يلِه۪ۚ وَهُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَد۪ينَ (١١٧)

117. Шубҳасиз, Роббингиз Ўз йўлидан адашган кимсани ҳам яхши билувчи ва У ҳидоят йўлида юрганларни ҳам жуда яхши билувчи Зотдир.

فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ اِنْ كُنْتُمْ بِاٰيَاتِه۪ مُؤْمِن۪ينَ (١١٨)

118. Агар Унинг оятларига иймон келтирган бўлсангизлар, Аллоҳнинг номи айтилиб сўйилган ҳалол нарсалардан тановул қилаверинглар.

وَمَا لَكُمْ اَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ اِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ اِلَيْهِۜ وَاِنَّ كَث۪يرًا لَيُضِلُّونَ بِاَهْوَٓائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍۜ اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُعْتَد۪ينَ (١١٩)

119. Сизларга нима бўлдики, унинг устида Аллоҳнинг исми зикр қилинган нарсалардан емайсизлар?! Ваҳоланки, У сизларга мажбур бўлганингиздан ташқари барча ҳаром қилган нарсаларни батафсил баён қилиб берган эди. Албатта, кўпчилик маълумотга эга бўлмай туриб, ҳавойи нафслари билан одамларни адаштирадилар. Шубҳасиз, Роббингиз ҳаддидан ошганларни жуда яхши билувчи Зотдир.

وَذَرُوا ظَاهِرَ الْاِثْمِ وَبَاطِنَهُۜ اِنَّ الَّذ۪ينَ يَكْسِبُونَ الْاِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠)

120. Гуноҳ ишларнинг очиқчасини ҳам, яширинчасини ҳам тарк қилинглар. Гуноҳ ишларни касб қилган кимсалар, албатта, қилмишларига яраша жазо оладилар.

وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ وَاِنَّهُ لَفِسْقٌۜ وَاِنَّ الشَّيَاط۪ينَ لَيُوحُونَ اِلٰٓى اَوْلِيَٓائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْۚ وَاِنْ اَطَعْتُمُوهُمْ اِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ۟ (١٢١)

121. Аллоҳнинг номи айтилмай сўйилган нарсалардан еманглар, чунки у фосиқликдир. Шайтонлар ўз дўстларини сизлар билан жанжаллашиш учун васваса қилади. Агар уларга итоат қиладиган бўлсангизлар, у ҳолда, шубҳасиз, сизлар ҳам мушриклардан бўласизлар.

اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْش۪ي بِه۪ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَاۜ كَذٰلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِر۪ينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)

122. Қалби ўлик эканлигида Биз берган иймон нури билан одамлар орасида юрадиган кимса зулматларда қолиб ундан чиқолмайдиган кимсанинг аҳволи каби бўла оладими? Шунингдек, кофирларга ўз қилаётган ишлари чиройли қилиб қўйилди.

وَكَذٰلِكَ جَعَلْنَا ف۪ي كُلِّ قَرْيَةٍ اَكَابِرَ مُجْرِم۪يهَا لِيَمْكُرُوا ف۪يهَاۜ وَمَا يَمْكُرُونَ اِلَّا بِاَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (١٢٣)

123. Шунингдек, ҳар бир шаҳар ва қишлоқларда у ерда найранг қилишлари учун эътибори катта одамларни жиноятчилар қилиб қўйдик. Улар ўзлари сезмаган ҳолларида фақат ўзларига найранг қилмоқдалар.

Изоҳ: Макка аҳолисидан ҳам фитна-фасод қиладиганлари у ернинг зодагон ва таниқли кимсалари эди.

وَاِذَا جَٓاءَتْهُمْ اٰيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰى نُؤْتٰى مِثْلَ مَٓا اُو۫تِيَ رُسُلُ اللّٰهِۜ اَللّٰهُ اَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُۜ سَيُص۪يبُ الَّذ۪ينَ اَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَعَذَابٌ شَد۪يدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)

124. Уларга бир оят келган пайтда: “Аллоҳнинг Расулларига берилган мўъжизаларга ўхшаш нарсалар бизга ҳам берилмагунча асло иймон келтирмаймиз”, – дейдилар. Аллоҳ пайғамбарликни қаерга ва қандай қилиб беришни жуда яхши билади. Яқинда жиноят қилган кимсаларга амалга оширган макрлари туфайли Аллоҳнинг ҳузурида хорлик ва шиддатли азоб етади.

فَمَنْ يُرِدِ اللّٰهُ اَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْاِسْلَامِۚ وَمَنْ يُرِدْ اَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَاَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَٓاءِۜ كَذٰلِكَ يَجْعَلُ اللّٰهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)

125. Аллоҳ кимни ҳидоят қилишни хоҳласа унинг кўнглини Ислом учун кенг қилиб очиб қўяди. Агарда кимни тўғри йўлдан адаштиришни хоҳласа, унинг кўнглини худди осмонга кўтарилиб кетаётган одамдек тор ва сиқилган қилиб қўяди. Шундай қилиб, Аллоҳ иймон келтирмайдиганларга ёмонликни раво қилиб қўяди.

Изоҳ: Фанга маълумки, баландлик қанча юқори бўлган сайин ҳаво босими камайиб боради, демак, инсон осмонга кўтарилгани сари нафас олиши қийинлашади. Мазкур оят бундай табиат қонуни ҳали маълум бўлмаган даврларда уни ифодалаб берган Қуръоннинг илмий мўъжизаларидан бирига далолат қилади.

وَهٰذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَق۪يمًاۜ قَدْ فَصَّلْنَا الْاٰيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)

126. Мана шу Роббингизнинг тўғри йўлидир. Эслатма олувчи қавмлар учун оятларни батафсил баён қилдик.

لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)

127. Улар учун Роббилари ҳузурида омонлик диёри бордир. У Зот мўминларнинг қилган яхши амаллари учун уларга дўстдир.

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَم۪يعًاۚ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْاِنْسِۚ وَقَالَ اَوْلِيَٓاؤُ۬هُمْ مِنَ الْاِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَٓا اَجَلَنَا الَّذ۪ٓي اَجَّلْتَ لَنَاۜ قَالَ النَّارُ مَثْوٰيكُمْ خَالِد۪ينَ ف۪يهَٓا اِلَّا مَا شَٓاءَ اللّٰهُۜ اِنَّ رَبَّكَ حَك۪يمٌ عَل۪يمٌ (١٢٨)

128. Аллоҳ қиёмат кунида уларнинг барчасини тўплаб: “Эй жинлар жамоаси, инсонлардан ўзингизга оғганини кўпайтирдингиз”, – дейди. Шунда уларнинг инсонлардан бўлган дўстлари: “Эй Роббимиз, бизлар ўткинчи дунёда биримиз биримиздан фойдаланган эди. Энди эса Ўзинг бизларга тайин қилган ажалимизга етиб келдик”, – дейди. Аллоҳ уларга: “Сизларнинг жойингиз дўзах, энди у ерда қоласизлар. Фақат Аллоҳ хоҳлагани бундан мустаснодир”, – дейди. Албатта, Аллоҳ ҳикмат эгаси – Ҳаким ва ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим Зотдир.

وَكَذٰلِكَ نُوَلّ۪ي بَعْضَ الظَّالِم۪ينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ۟ (١٢٩)

129. Шундай қилиб, золимларнинг қилган ёмон касблари туфайли бирини бирига боғлаб дўст қилиб қўямиз.

يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ اَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ اٰيَات۪ي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَٓاءَ يَوْمِكُمْ هٰذَاۜ قَالُوا شَهِدْنَا عَلٰٓى اَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ اَنَّهُمْ كَانُوا كَافِر۪ينَ (١٣٠)

130. Эй жинлар ва инсонлар жамоаси! Сизларга ичингиздан оятларимни сўзлаб берадиган, йўлиқадиган бу кунингиз ҳақида сизларни огоҳлантирган элчиларимиз келмаганмиди? Улар: “Ўзимизга қарши гувоҳлик берамиз”, – дейдилар. Ўткинчи дунё ҳаёти уларни алдаб қўйди ва кофир эканликларига доир ўзларига қарши ўзлари гувоҳлик бердилар.

ذٰلِكَ اَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرٰى بِظُلْمٍ وَاَهْلُهَا غَافِلُونَ (١٣١)

131. Чунки бу Роббингизнинг аҳолиси огоҳлантиришдан бехабар бўлган ўлкаларни зулм билан ҳалок қилувчи эмаслигидир.

وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُواۜ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)

132. Ҳар кимнинг қилган амалларига кўра даражалар бордир. Роббингиз уларнинг қилаётган ишларидан бехабар эмасдир.

وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِۜ اِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَٓاءُ كَمَٓا اَنْشَاَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ اٰخَر۪ينَۜ (١٣٣)

133. Роббингиз ҳеч нарсага муҳтож бўлмаган раҳмат эгасидир. Худди сизларни бошқа қавмнинг зурриётидан яратганидек, истаса, сизларни ҳам кетказиб, ортингиздан Ўзи истаган бошқа қавмни ўринбосар қилади.

اِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَاٰتٍۙ وَمَٓا اَنْتُمْ بِمُعْجِز۪ينَ (١٣٤)

134. Сизларга ваъда қилинаётган нарсалар, албатта, келувчидир. Сизлар бўладиган ишларда Аллоҳни ожиз қила олмайсизлар.

قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلٰى مَكَانَتِكُمْ اِنّ۪ي عَامِلٌۚ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَۙ مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِۜ اِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)

135. Эй Расулим, уларга: “Эй қавмим, қўлингиздан келган имкониятга қараб, бузуқ ақидангизга кўра амал қилаверинглар. Мен ҳам ўзимга буюрилгандек амал қилувчиман. Охират диёрининг чиройли оқибати кимга насиб қилишини яқинда билиб оласизлар. Чунки золимлар, албатта, нажот топмайди”, – деб айтинг.

وَجَعَلُوا لِلّٰهِ مِمَّا ذَرَاَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْاَنْعَامِ نَص۪يبًا فَقَالُوا هٰذَا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ وَهٰذَا لِشُرَكَٓائِنَاۚ فَمَا كَانَ لِشُرَكَٓائِهِمْ فَلَا يَصِلُ اِلَى اللّٰهِۚ وَمَا كَانَ لِلّٰهِ فَهُوَ يَصِلُ اِلٰى شُرَكَٓائِهِمْۜ سَٓاءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦)

136. Мушриклар Аллоҳ яратган экин-тикин ва ҳайвонлардан Аллоҳга бир ҳисса айириб, ўзларича: “Бу Аллоҳ учун, бу эса шерик қилган бутларимиз учун”, – дер эдилар. Шериклари учун бўлгани Аллоҳга етиб бормас экан, лекин Аллоҳ учун айирганлари бутларига етиб борар экан. Нақадар ёмон ҳукм чиқаряптилар.

Изоҳ: Ибни Аббос розияллоҳу анҳумодан шундай ривоят қилинади: Мушриклар экин маҳсулотлари ва ҳайвонлардан Аллоҳга ва бутларга деб улуш айирар эканлар. Бутларга ажратганларини улар учун ишлатардилар. Аллоҳга айирганларини эса ўзлари емай болалар ва фақирларга берар эдилар. Агар Аллоҳга айирган ҳиссадан бир қисми бутларга ажратган улушга аралашиб кетса, индамай қўярдилар ва “Аллоҳнинг бунга эҳтиёжи йўқ”, – деб айтардилар. Борди-ю бутларнинг ҳиссаси Аллоҳга ажратилган ҳиссага қоришиб кетса, уларни олиб бутларнинг улушига қўшар ва “Бутлар бунга муҳтож”, – деб айтар эдилар. Аллоҳ мушрикларнинг бу аҳмоқона қилиқларини эслатиб оятда танбеҳ бермоқда.

وَكَذٰلِكَ زَيَّنَ لِكَث۪يرٍ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ قَتْلَ اَوْلَادِهِمْ شُرَكَٓاؤُ۬هُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ د۪ينَهُمْۜ وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١٣٧)

137. Шундай қилиб, шерик қилган бутлари мушриклардан кўпини ҳалокатга учратиш ва динларини чалкаштириб юборишлари учун болаларини бутлари учун қурбон қилишдек жирканч ишни чиройли қилиб кўрсатиб қўйди. Агар Аллоҳ хоҳласа бундай қилолмас эдилар. Эй Расулим, уларни қилаётган бу бўҳтонларида ўз ҳолига ташлаб қўйинг.

وَقَالُوا هٰذِه۪ٓ اَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌۘ لَا يَطْعَمُهَٓا اِلَّا مَنْ نَشَٓاءُ بِزَعْمِهِمْ وَاَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَاَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللّٰهِ عَلَيْهَا افْتِرَٓاءً عَلَيْهِۜ سَيَجْز۪يهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨)

138. Улар яна ўзларича: “Бу ҳайвонлар ва экинларнинг истеъмоли ман қилингандир. Уни фақат биз истаганлар ейиши мумкин. Ҳамда ҳайвонларнинг устига миниш ҳаром қилингандир. Баъзи ҳайвонлар сўйилаётганда уларга Аллоҳнинг номи айтилмайди”, – деб, У Зотнинг шаънига бўҳтон тўқийдилар. Аллоҳ қилаётган туҳматлари учун яқинда уларни жазолайди.

وَقَالُوا مَا ف۪ي بُطُونِ هٰذِهِ الْاَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلٰٓى اَزْوَاجِنَاۚ وَاِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ ف۪يهِ شُرَكَٓاءُۜ سَيَجْز۪يهِمْ وَصْفَهُمْۜ اِنَّهُ حَك۪يمٌ عَل۪يمٌ (١٣٩)

139. Мушриклар яна: “Бу ҳайвонларнинг қорнидагилар тирик туғилса, фақат эркакларимизга хос бўлиб, хотинларимизга эса ҳаромдир. Агар ўлик бўлиб туғилса, у ҳолда улар унга шерикдирлар”, – дейдилар. Аллоҳ уларнинг бундай хулосалари учун яқинда жазо беради. Албатта, У ҳикмат эгаси – Ҳаким ва ҳамма нарсани билиб турувчи – Аълим Зотдир.

قَدْ خَسِرَ الَّذ۪ينَ قَتَلُٓوا اَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ افْتِرَٓاءً عَلَى اللّٰهِۜ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَد۪ينَ۟ (١٤٠)

140. Ўз фарзандларини аҳмоқлик қилиб жоҳиллик билан ўлдирган, Аллоҳга бўҳтон қилиб Аллоҳ уларга ризқ қилиб берган ҳайвонларни ҳаромга чиқарган кимсалар, ҳақиқатан, ўзларига зиён қилдилар ҳамда улар ҳидоятга эришганлардан бўлмадилар.

وَهُوَ الَّذ۪ٓي اَنْشَاَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا اُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍۜ كُلُوا مِنْ ثَمَرِه۪ٓ اِذَٓا اَثْمَرَ وَاٰتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِه۪ۘ وَلَا تُسْرِفُواۜ اِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِف۪ينَۙ (١٤١)

141. У ишкомларга кўтарилиб қўйиладиган ва кўтарилмай ерда етишадиган боғларни яратган Зотдир. Ҳамда мазаси турли бўлган хурмо ва экинларни, бир-бирига ўхшайдиган ва ўхшамайдиган зайтун ва анорлар дарахтларини яратди. Пишиб етилганда, меваларидан енглар ва ҳосил йиғими кунида ҳақини адо этинглар. Исрофгарчилик қилманглар, албатта, У исроф қилувчиларни севмайди.

Изоҳ: Оятдаги “кўтарилиб қўйиладиган ва кўтарилиб қўйилмайдиган” ибораси, сўриларда етишадиган узумга ўхшаш мевалар ҳам ерда етишадиган қовун-тарвуз каби полиз экинларидир. Меваларнинг ҳақи эса, улар терилганда муҳтожларга бериладиган маълум миқдордаги улушлардир. Булар шариатда “ушур”, – деб аталади.

وَمِنَ الْاَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًاۜ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّٰهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِۜ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُب۪ينٌۙ (١٤٢)

142. Ҳайвонлардан эса, юк ташийдиган ва ётқизиб сўйиладиганларини яратди. Аллоҳ сизларга ризқ қилиб берган нарсалардан енглар. Шайтоннинг изларидан эргашманглар, албатта, у сизларга аниқ душмандир.

ثَمَانِيَةَ اَزْوَاجٍۚ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِۜ قُلْ آٰلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ اَمِ الْاُنْثَيَيْنِ اَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ اَرْحَامُ الْاُنْثَيَيْنِۜ نَبِّؤُ۫ن۪ي بِعِلْمٍ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَۙ (١٤٣)

143. Уй ҳайвонлари саккиз жуфт бўлиб улар, қўйдан эркак ва урғочи икки жуфт ва эчкидан эркак ва урғочи икки жуфтдир. Эй Расулим, уни ўзларича ҳаром деб олганларга: “Икки эркакни ҳаром қилдими ёки икки урғочиними? Ёки бўлмаса икки урғочининг қорнидаги ҳомиланими? Агар ростгўй бўлсангиз, менга ҳужжат билан хабар беринг”, – деб айтинг.

وَمِنَ الْاِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِۜ قُلْ آٰلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ اَمِ الْاُنْثَيَيْنِ اَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ اَرْحَامُ الْاُنْثَيَيْنِۜ اَمْ كُنْتُمْ شُهَدَٓاءَ اِذْ وَصّٰيكُمُ اللّٰهُ بِهٰذَاۚ فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرٰى عَلَى اللّٰهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍۜ اِنَّ اللّٰهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِم۪ينَ۟ (١٤٤)

144. Ҳамда туядан эркак ва урғочи икки жуфт ва қорамолдан эркак ва урғочи икки жуфтдир. Эй Расулим, уни ўзларича ҳаром деб олганларга: “Улардан икки эркакни ҳаром қилдими ёки икки урғочиними? Ёки бўлмаса икки урғочининг ичидаги ҳомиланими? Ёки Аллоҳ бу ҳақида сизларга ҳукм тавсия қилаётганида гувоҳ бўлиб турганмидингиз? Маълумотга эга бўлмаган ҳолда одамларни йўлдан адаштириш учун Аллоҳ шаънига ёлғон тўқиган кимсадан ҳам золимроқ бўлган ким бор?” – деб айтинг. Аллоҳ, албатта, золим қавмларни тўғри йўлга бошламайди.

Изоҳ: Жоҳилият давридаги араблар чорва ҳайвонларининг баъзиларини ўзларига ҳаром қилиб олар эдилар. Агар уларнинг бу иддаолари тўғри бўлса, у ҳолда, ҳайвонларнинг қайси жинслари ҳаром экан, деб Аллоҳ уларнинг бу ботил ақидаларини қоралаб жавоб беришдан ожиз қолдирди.

قُلْ لَٓا اَجِدُ ف۪ي مَٓا اُو۫حِيَ اِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلٰى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُٓ اِلَّٓا اَنْ يَكُونَ مَيْتَةً اَوْ دَمًا مَسْفُوحًا اَوْ لَحْمَ خِنْز۪يرٍ فَاِنَّهُ رِجْسٌ اَوْ فِسْقًا اُهِلَّ لِغَيْرِ اللّٰهِ بِه۪ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَاِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ (١٤٥)

145. Эй Муҳаммад, уларга: “Менга ваҳий қилинган Қуръонда сизлар айтган нарсаларни тановул қилувчига ҳаром қилинган деб топмаяпман. Фақатгина унда ўлимтик, тўкилган қон, чўчқа гўшти, чунки у ифлосдир ёки фосиқлик билан Аллоҳдан бошқасига атаб сўйилганлар бор”, – деб айтинг. Борди-ю кимда-ким ночор ҳолда улардан ейишга мажбур қолса, ҳаддан ва меъёрдан ошмай озгина еса, гуноҳ бўлмайди. Чунки Роббингиз, албатта, гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.

وَعَلَى الَّذ۪ينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذ۪ي ظُفُرٍۚ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَٓا اِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَٓا اَوِ الْحَوَايَٓا اَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍۜ ذٰلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْۘ وَاِنَّا لَصَادِقُونَ (١٤٦)

146. Яҳудий бўлган кимсаларга махсус барча тирноқли ҳайвонларни ҳаром қилдик. Уларга мол ва қўйларнинг ёғларини ҳам ҳаром қилдик. Фақат бу ҳайвонларнинг биқинлари, ичаклари ва суякларига ёпишган ёғлари ҳалол эди. Ҳаддиларидан ошганликлари сабабли уларни шундай жазоладик. Албатта, Биз рост айтувчимиз.

فَاِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍۚ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِم۪ينَ (١٤٧)

147. Эй Расулим, агар сизни ёлғончига чиқарсалар уларга: “Роббингиз раҳмати кенг Зотдир. Бироқ унинг гуноҳкор қавмларга берадиган азоби орқага қайтарилмайди”, – деб айтинг.

سَيَقُولُ الَّذ۪ينَ اَشْرَكُوا لَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ مَٓا اَشْرَكْنَا وَلَٓا اٰبَٓاؤُ۬نَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍۜ كَذٰلِكَ كَذَّبَ الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰى ذَاقُوا بَأْسَنَاۜ قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَاۜ اِنْ تَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَاِنْ اَنْتُمْ اِلَّا تَخْرُصُونَ (١٤٨)

148. Эй Расулим, яқин орада ширк келтирган кимсалар: “Аллоҳ хоҳлаганида биз ҳам, ота-боболаримиз ҳам ширк келтирмаган ва бирор нарсани ҳаром қилмаган бўлар эдик”, – дейдилар. Улардан бурунгилар ҳам, то азобимизни тотиб кўрмагунларича пайғамбарларни худди шу каби ёлғончига чиқарган эдилар. Эй Расулим, уларга: “Сизларда бизга чиқариб кўрсатадиган бирон бир илмдан далил борми? Сизлар фақатгина гумонларга эргашяпсизлар. Ҳамда сизлар фақат ёлғон айтмоқдасизлар”, – деб айтинг.

قُلْ فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُۚ فَلَوْ شَٓاءَ لَهَدٰيكُمْ اَجْمَع۪ينَ (١٤٩)

149. Эй Расулим, уларга: “Қатъий етук далил фақат Аллоҳникидир. Агар У хоҳлаганда эди, барчангизни ҳидоят қилган бўлар эди”, – деб айтинг.

قُلْ هَلُمَّ شُهَدَٓاءَكُمُ الَّذ۪ينَ يَشْهَدُونَ اَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذَاۚ فَاِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْۚ وَلَا تَتَّبِعْ اَهْوَٓاءَ الَّذ۪ينَ كَذَّبُوا بِاٰيَاتِنَا وَالَّذ۪ينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْاٰخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ۟ (١٥٠)

150. Эй Расулим, уларга: “Мана буларни Аллоҳ ҳаром қилганлигига доир гувоҳлик берувчи шоҳидларингизни келтиринглар”, – деб айтинг. Агар улар гувоҳлик берсалар ҳам, сиз улар билан бирга гувоҳлик берманг. Ҳамда оятларимизни ёлғонга чиқарган кимсаларнинг ҳавойи нафсларига эргашманг. Улар Роббиларига бошқаларни тенглаштириб ширк келтиряптилар.

قُلْ تَعَالَوْا اَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ اَلَّا تُشْرِكُوا بِه۪ شَيْـًٔاۜ وَبِالْوَالِدَيْنِ اِحْسَانًاۚ وَلَا تَقْتُلُٓوا اَوْلَادَكُمْ مِنْ اِمْلَاقٍۜ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَاِيَّاهُمْۚ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَۚ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّت۪ي حَرَّمَ اللّٰهُ اِلَّا بِالْحَقِّۜ ذٰلِكُمْ وَصّٰيكُمْ بِه۪ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١)

151. Эй Расулим, уларга: “Келинглар, Роббингиз сизларга ҳаром қилган нарсаларни ўқиб бераман. У Зотга ҳеч нарсани шерик қилманглар. Ота-онага яхшилик қилинглар. Камбағалликдан қўрқиб фарзандларингизни ўлдирманглар. Биз сизларга ҳам, уларга ризқ берамиз. Бузуқ ишларнинг ошкорасига ҳам, ундаги яширинчасига ҳам яқинлашманглар. Аллоҳ ўлдиришни ман қилган жонни ноҳақ ўлдирманглар. Шояд, ақл юритсангиз, деб Аллоҳ сизларга буларни тавсия қилди”, – деб айтинг.

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَت۪يمِ اِلَّا بِالَّت۪ي هِيَ اَحْسَنُ حَتّٰى يَبْلُغَ اَشُدَّهُۚ وَاَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْم۪يزَانَ بِالْقِسْطِۚ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا وَاِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبٰىۚ وَبِعَهْدِ اللّٰهِ اَوْفُواۜ ذٰلِكُمْ وَصّٰيكُمْ بِه۪ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَۙ (١٥٢)

152. Шунингдек, етимнинг молига то вояга етгунча унга фойда бўладиган энг чиройли йўлдан бошқа тарзда яқинлашманглар. Ўлчов ва тарозини адолат билан бажаринглар. Ҳеч қайси бир жонга кучи етмайдиган нарсани таклиф қилмаймиз. Агар гувоҳ бўлиб сўзласангиз, гарчи қариндошингиз бўлса ҳам, адолатли бўлинглар. Аллоҳга берган аҳдингизга вафо қилинглар. Шояд, ўгит оларсизлар деб, Аллоҳ сизларга буларни тавсия қилди.

وَاَنَّ هٰذَا صِرَاط۪ي مُسْتَق۪يمًا فَاتَّبِعُوهُۚ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَب۪يلِه۪ۜ ذٰلِكُمْ وَصّٰيكُمْ بِه۪ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣)

153. Шубҳасиз, мана шу Менинг тўғри йўлимдир, бас, унга эргашинглар. Бошқа йўлларга эргашманглар, акс ҳолда, улар сизларни Унинг ҳақ йўлидан айирадилар.

ثُمَّ اٰتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذ۪ٓي اَحْسَنَ وَتَفْص۪يلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَٓاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ۟ (١٥٤)

154. Сўнгра бани Исроил авлодларидан яхшилик қилганларга неъматимизни батамом бериш, ҳар бир нарсани батафсил баён қилиш учун ҳидоят ва раҳмат қилиб Мусо пайғамбарга Таврот китобни бердик. Шояд, улар Роббиларига рўбарў келишга иймон келтирсалар.

وَهٰذَا كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَۙ (١٥٥)

155. Мана бу Қуръон – Биз нозил қилган муборак китобдир. Унга эргашинглар ва Аллоҳдан қўрқинглар, шояд, раҳм қилинасизлар.

اَنْ تَقُولُٓوا اِنَّمَٓا اُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلٰى طَٓائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَاۖ وَاِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِل۪ينَۙ (١٥٦)

156. Китоб фақат бизлардан олдинги яҳудий ва насроний бўлган икки тоифага туширилган эди. Бизлар эса уларнинг ўқиётганларидан бехабар эдик, – деб баҳона айтмаслигингиз учун уни нозил қилди.

اَوْ تَقُولُوا لَوْ اَنَّٓا اُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّٓا اَهْدٰى مِنْهُمْۚ فَقَدْ جَٓاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌۚ فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِاٰيَاتِ اللّٰهِ وَصَدَفَ عَنْهَاۜ سَنَجْزِي الَّذ۪ينَ يَصْدِفُونَ عَنْ اٰيَاتِنَا سُٓوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)

157. Ёки бўлмаса “Агар бизга ҳам китоб туширилганда эди, албатта, биз улардан кўра тўғрироқ йўлда бўлар эдик”, – деб айтмаслигингиз учун ҳам уни нозил қилди. Шубҳасиз, сизларга Роббингиздан далил, ҳидоят ва раҳмат келгандир. Аллоҳнинг оятларини ёлғонга чиқарган ва ундан юз ўгиргандан ҳам золимроқ кимса борми? Оятларимиздан юз ўгирган кимсаларни яқинда юз ўгириб юрганлари учун ёмон азоб билан жазолаймиз.

هَلْ يَنْظُرُونَ اِلَّٓا اَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلٰٓئِكَةُ اَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ اَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ اٰيَاتِ رَبِّكَۜ يَوْمَ يَأْت۪ي بَعْضُ اٰيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا ا۪يمَانُهَا لَمْ تَكُنْ اٰمَنَتْ مِنْ قَبْلُ اَوْ كَسَبَتْ ف۪ٓي ا۪يمَانِهَا خَيْرًاۜ قُلِ انْتَظِرُٓوا اِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)

158. Улар фақат ажал фаришталари келишига, Роббингдан азоб келишига ёки Роббингиздан баъзи бир ишоратлар келишига қараб ўтирибдилар. Роббингнинг баъзи аломатлари келган кунда ҳеч бир жонга, олдин иймон келтирмаган ёки иймон келтирган тақдирда ҳам иймонида яхшилик касб қилмаган бўлса, иймони фойда бермайди. Эй Расулим, уларга: “Кутиб ўтираверинглар бизлар ҳам кутиб турувчимиз”, – деб айтинг.

اِنَّ الَّذ۪ينَ فَرَّقُوا د۪ينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ ف۪ي شَيْءٍۜ اِنَّمَٓا اَمْرُهُمْ اِلَى اللّٰهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩)

159. Динларини айириб гуруҳ бўлиб олган кимсалар борасида сизнинг улар билан ҳеч нарсада алоқангиз йўқдир. Уларнинг иши фақат Аллоҳга ҳавола бўлгандир. Кейин уларга қилган ишларининг хабарини беради.

مَنْ جَٓاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَاۚ وَمَنْ جَٓاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزٰٓى اِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦٠)

160. Кимки Аллоҳнинг ҳузурига бир яхши амал билан келса, унга унинг ўн мисли савоб берилади, кимки бир ёмон амал билан келса, унга фақат унинг бир мислича жазо берилади ва уларга ноҳақлик қилинмайди.

قُلْ اِنَّن۪ي هَدٰين۪ي رَبّ۪ٓي اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍۚ د۪ينًا قِيَمًا مِلَّةَ اِبْرٰه۪يمَ حَن۪يفًاۚ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ (١٦١)

161. Эй Муҳаммад, уларга: “Шубҳасиз, Роббим мени тўғри йўлга, ҳақ динга, ҳақ йўлдан тоймаган Иброҳимнинг ҳаниф динига йўллаб қўйган, у мушриклардан эмас эди”, – деб айтинг.

Изоҳ: Иброҳим алайҳиссаломнинг динлари ҳаниф, яъни барча ботил йўллардан йироқ бўлган ва ёлғиз Аллоҳга итоат қилинадиган йўл маъносидадир.

قُلْ اِنَّ صَلَات۪ي وَنُسُك۪ي وَمَحْيَايَ وَمَمَات۪ي لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَۙ (١٦٢)

162. Эй Муҳаммад, уларга: “Намозим, ибодатим, ҳаётим ва мамотим, албатта, оламларнинг Роббиси бўлган Аллоҳ учундир”, – деб айтинг.

لَا شَر۪يكَ لَهُۚ وَبِذٰلِكَ اُمِرْتُ وَاَنَا۬ اَوَّلُ الْمُسْلِم۪ينَ (١٦٣)

163. Унинг асло шериги йўқдир. Мен мана шунга буюрилганман ва мен Аллоҳга таслим бўлганларнинг аввалиман.

Изоҳ: Бу оятда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам “Ўзим даъват қилаётган динга ўзим биринчи бўлиб кирганман”, – деган мазмунда айтилмоқда.

قُلْ اَغَيْرَ اللّٰهِ اَبْغ۪ي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍۜ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ اِلَّا عَلَيْهَاۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰىۚ ثُمَّ اِلٰى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ ف۪يهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤)

164. Эй Расулим, уларга: “У барча нарсанинг Роббиси бўлгани ҳолда, мен Аллоҳдан бошқа бир робни излайми?” – деб айтинг. Ҳар бир нафснинг қилган ёмонлиги ўзининг зараригадир. Ҳеч бир гуноҳ кўтариб юрувчи бошқасининг юкини кўтармайди. Охирида қайтар жойингиз Роббингиз ҳузуригадир. Ана ўшанда сизларга тортишаётган нарсаларингиз ҳақида хабар беради.

وَهُوَ الَّذ۪ي جَعَلَكُمْ خَلَٓائِفَ الْاَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ ف۪ي مَٓا اٰتٰيكُمْۜ اِنَّ رَبَّكَ سَر۪يعُ الْعِقَابِۘ وَاِنَّهُ لَغَفُورٌ رَح۪يمٌ (١٦٥)

165. У сизларни Ер юзининг халифалари қилиб, берган неъматларида сизларни синаш учун баъзингизни баъзингиздан юқори даражаларга кўтарган Зотдир. Албатта, Роббинг жазоси тез бўлган Зотдир. Ҳамда У гуноҳларни кечирувчи – Ғофур ва марҳамати кенг бўлган – Раҳим Зотдир.