س ل م
С-л-м
سَلْم ва سَلاَمَة : зоҳирий ва ботиний касалликлардан/офатлардан холи бўлишдир: إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ : Аллоҳ ҳузурига соғлом қалб билан келганлар бундан мустасно (26/Шуъаро 89); яъни фасоддан холи қалб билан. Бу оят ботинга тегишлидир. Ушбу оят эса зоҳирга тегишлидир: مُسَلَّمَةٌ لاَ شِيَةَ فِيهَا : бенуқсон ва танасида доғи бўлмаган бир сигир (2/Бақара 71).
Бу ўзакдан шундай дейилади: سَلِمَ يَسْلَمُ سَلامَةً وسَلامًا، سَلَّمَهُ اللهُ .: Аллоҳ уни асради/асрасин. Аллоҳ буюради: وَلَكِنَّ اللّهَ سَلَّمَ : Лекин Аллоҳ, (сизларни) қутқарди (8/Анфол 43); ادْخُلُوهَا بِسَلاَمٍ آمِنِينَ : У ерга саломатлик билан, омонлик ичида киринглар (15/Ҳижр 46); яъни саломатлик ичида. Ушбу оят ҳам шу маънодадир: قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاَمٍ مِنَّا : “Эй Нуҳ, Биздан бир омонлик ичида тушгин” дейилди (11/Ҳуд 48).
Ҳақиқий саломатлик/омонлик фақат жаннатда бўлади. Зеро у ерда охири йўқ абадийлик, камбағаллиги йўқ бойлик, хорлиги йўқ иззат ва касаллиги йўқ соғлиқ бордир. Шу маънода Аллоҳ буюради: لَهُمْ دَارُ السَّلاَمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ : Роббилари ҳузурида саломатлик диёри уларникидир (6/Анъом 127); وَاللّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلاَمِ : Аллоҳ; саломатлик диёрига чақиради (10/Юнус 25); يَهْدِي بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ : Аллоҳ у билан Ўз ризосига эргашганларни саломатлик йўлларига етаклайди (5/Моида 16).
Юқоридаги оятларда келган السَّلاَمِ сўзи سَلاَمَة /саломатлик, омонлик маъносида бўлиши мумкин. Баъзиларга кўра эса, السَّلاَمِ сўзи Аллоҳ таолонинг исмларидан биридир. Худди шу фикр ушбу оятлар учун ҳам билдирилган: لَهُمْ دَارُ السَّلاَمِ : Салом диёри уларникидир (6/Анъом 127); السَّلاَمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ : У, Саломдир, Муъминдир, Муҳайминдир (59/Ҳашр 23). Аллоҳ таоло мавжудотларда содир бўладиган нуқсон ва офатлардан/касалликлардан пок бўлгани учун “Салом” деб сифатланган.
سَلاَمٌ قَوْلاًَ مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ : Раҳим Роббдан оғзаки бир салом (36/Ёсин 58); سَلاَمٌ عَلَيْكُم بِمَا صَبَرْتُمْ : Салом сизларга, сабр қилганингиз учун (13/Раъд 24); سَلاَمٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ : Салом бўлсин Илёсга (37/Соффат 130). Буларнинг барчаси одамлар томонидан сўз билан бўлади; Аллоҳ таоло томонидан эса амалда рўй беради. Бу эса оятларда зикр этилган нарсанинг берилишидирки; бу ҳам жаннатда бўладиган саломатликдир.
وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاَمًا : Жоҳиллар уларга гап отса, “Салом” дейдилар (25/Фурқон 63); яъни сиздан саломатлик талаб қиламиз. Шунга кўра оятда келган سَلاَمًا сўзи яширин феъл билан мансуб бўлади. Баъзиларга кўра قَالُوا سَلاَمًا оят иборасининг маъноси шундай: “Муносиб сўз айтадилар.” Шунга кўра سَلاَمًا сўзи яширин масдарнинг сифати бўлади.
إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلاَماً قَالَ سَلاَمٌ Улар Иброҳимнинг ҳузурига кириб: “Салом!” дедилар. У ҳам: “Сизларга ҳам Салом!” деб жавоб берди (51/Зориёт 25). Оятдаги иккинчи سَلاَمٌ марфуъдир; чунки дуо контекстида рафъ янада балиғроқдир. Гўё Иброҳим (алайҳиссалом) қуйидаги оятда буюрилган одоб талабини бажарган: وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا : Ҳар қандай салом билан салом берилганингизда унинг янада чиройлироғи билан ёки худди ўшанинг ўзи билан жавоб қайтаринг (4/Нисо 86).
Баъзилар бу сўзни سِلْم шаклида ўқиган. Чунки салом, силм/сулҳни тақозо этади. Шунингдек, Иброҳим (алайҳиссалом) келган нотанишларни кўрганда, ичига улардан бир қўрқув тушган эди, лекин уларнинг салом берганини кўрганда, бундан уларнинг ўзига сулҳ таклиф қилаётганини тасаввур қилди ва шу боис уларга жавоб берар экан, سِلْم деб қуйидагига эътибор қаратди: Сизлар менга қандай сулҳ таклиф қилаётган бўлсангиз, мен ҳам сизларга сулҳ таклиф қиламан.
لاَ يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلاَ تَأْثِيمًا * إِلاَّ قِيلاَ سَلاَمًا سَلاَمًا : У ерда на бир беҳуда сўз ва на гуноҳга солувчи бир гап эшитадилар. Эшитадиган сўзлари фақат “Салом, салом”дир (56/Воқеа 25-26). Бу уларга фақат сўз билангина эмас, ҳам сўз ҳам амал билан бўлади. Ушбу оят ҳам шу маънодадир: فَسَلاَمٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ : Ўнг томон эгаларидан сенга салом бўлсин (56/Воқеа 91). وَقُلْ سَلاَمٌ : “Салом”, деб қўй (43/Зухруф 89) оятининг зоҳирий маъноси уларга салом беришингдир; ҳақиқатда эса, Аллоҳдан улардан қутулишни тилашдир.
سَلاَمٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ : Салом бўлсин Нуҳга оламлар ичида (37/Соффат 79); سَلاَمٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ : Салом бўлсин Мусо ва Ҳорунга (37/Соффат 120); سَلاَمٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ : Салом бўлсин Иброҳимга (37/Соффат 109). Бу оятларнинг барчасида Аллоҳ таоло зикр этилган пайғамбарларни мақталишга ва дуо қилинишга лойиқ қилганига эътибор қаратмоқда.
فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ : Уйларга кирганингизда ўзингизга салом беринг (24/Нур 61); яъни бир қисмингиз бир қисмингизга салом берсин. سَلام, سِلْم ва سَلَم сулҳ/яраш маъносидадир: وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ لَسْتَ مُؤْمِناً : Сизларга сулҳ таклифини қилган кишига “сен мўмин эмассан” деманглар (4/Нисо 94). Бу оят Исломни қабул қилиб, сулҳ сўраганидан кейин ўлдирилганлар ҳақида нозил бўлгани айтилган.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَآفَّةً : Эй иймон эгалари! Ҳаммангиз бирдан сулҳ ичига киринглар (2/Бақара 208); وَإِنْ جَنَحُوا لِلسِّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا : Агар сулҳга мойиллик кўрсатсалар, сен ҳам унга мойил бўл (8/Анфол 631). لِلسَّلْمِ шаклида син ҳарфининг фатҳаси билан ҳам ўқилган. وَأَلْقَوْا إِلَى اللّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ : Ўша куни (мушриклар) Аллоҳга таслим бўлганлар (16/Наҳл 87); وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ : Улар солим ҳолларида ҳам саждага чақирилар эдилар (68/Қалам 43); яъни мустаслим/соғлом бўлганларида. وَرَجُلاَ سَالِمًا لِرَجُلٍ : Ёлғиз бир кишига тегишли бўлган бир одам (39/Зумар 29). Бу оят سَلَمًا ва سِلْمًا шаклида ҳам ўқилган. Буларнинг ҳар иккиси ҳам حَسَن ва نَكَل каби сифат эмас, масдардир. سَلِمَ سَلَمًا وسِلْمًا худди رَبِحَ رَبَحًا ورِبْحًا шакллари кабидир.
Баъзиларга кўра سِلْم, حَرْب /урушнинг зидди бўлган бир исмдир. إِسْلاَم , салмга киришдир; бу эса тарафлардан ҳар бирининг бошқасининг ёмонлигидан сақланишидир. Шунингдек, бу сўз бир нарсани бировга бериш маъносидаги қуйидаги феълнинг масдари сифатида ҳам келади: أَسْلَمْتُ الشَّيْءَ إِلَى فُلاَنٍ : Бир нарсани фалон кишига топширдим. Олди-сотдидаги салам ҳам шу маънодан келади. Шариатда эса ислом икки қисмга ажралади:
Бири, иймоннинг қуйи босқичидир: У эса (Исломни) фақат тил билан эътироф этишдир. Бу билан иймон бўладими ёки бўлмайдими, жон хавфсизлиги таъминланади. Ушбу оятда кўзда тутилган нарса ҳам шудир: قَالَتِ الاَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا : Аъробийлар: “Иймон келтирдик” дедилар. Айтгин: “Иймон келтирганингиз йўқ, лекин ‘Исломга кирдик’ денглар (49/Ҳужурот 14).
Иккинчиси, иймоннинг юқори босқичидир: Бу эса, ушбу оятда Иброҳим (алайҳиссалом)нинг тили билан ифодаланганидек, оғзаки иқрор билан бирга қалб билан ишониш, амал билан татбиқ этиш ва Аллоҳ таоло ҳукм қилган ва тақдир этган ҳар бир нарсада Унга таслим бўлишдир: إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ : Роббиси унга: “Таслим бўл!” деганди, “Оламлар Роббисига таслим бўлдим”, деди (2/Бақара 131). Ушбу оят ҳам шу маънодадир: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلاَمُ : Аллоҳ ҳузурида дин, Унга таслим бўлишдир (3/Оли Имрон 19).
تَوَفَّنِي مُسْلِمًا : Мени мусулмон ҳолда вафот эттир (12/Юсуф 101); яъни мени Ўз ризонгга таслим бўлганлардан қил. Бу оятнинг маъноси; мени шайтонга асир бўлишдан асра, шаклида ҳам бўлиши мумкин. Зеро шайтон шундай деган: وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلاَّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ : Ўзинг ихлосли қилган бандаларинг бундан мустасно, уларнинг барчасини йўлдан оздираман (15/Ҳижр 39-40).
إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآَيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ : Сен фақат оятларимизга ишонадиганларгагина эшиттира оласан ва улар дарҳол мусулмон бўладилар (27/Намл 81); яъни улар ҳаққа бўйсунадилар ва унга қулоқ соладилар. يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا : Ислом бўлган пайғамбарлар у билан ҳукм қилар эдилар (5/Моида 44); яъни Улул-Азм бўлмай туриб, Аллоҳнинг амри билан тўғри йўлга бошлайдиган ва шариат келтирувчи Улул-Азмга бўйсунган пайғамбарлар.
سُلَّم /Нарвон: У орқали баланд жойга етиладиган нарсага айтилади; у билан саломатлик/омонлик умид қилинади. Кейин бу сўз сабаб каби, у орқали баланд бир нарсага етиладиган ҳар бир нарсага исм қилинган: أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ : Ёки уларнинг бир нарвони борми, унинг устида (сўзларни) тинглайдиларми? (52/Тур 38); أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ : Ёки осмонда бир нарвон (6/Анъом 35). Шоир эса шундай дейди:
وَلَوْ نَالَ أَسْبَابَ السَّمَاءِ بِسُلَّمِ -242
242- Агар осмоннинг эшикларига нарвон билан ета олганида эди.
سَلْم ва سَلاَم : Катта бир дарахтнинг исмидир. Гўё араблар бу дарахт офатлардан сақлангани деб ишонганлари учун уни шундай номлаганлар. سِلام : Қаттиқ тошга айтилади.
Бу ўзакдан шундай дейилади: سَلِمَ يَسْلَمُ سَلامَةً وسَلامًا، سَلَّمَهُ اللهُ .: Аллоҳ уни асради/асрасин. Аллоҳ буюради: وَلَكِنَّ اللّهَ سَلَّمَ : Лекин Аллоҳ, (сизларни) қутқарди (8/Анфол 43); ادْخُلُوهَا بِسَلاَمٍ آمِنِينَ : У ерга саломатлик билан, омонлик ичида киринглар (15/Ҳижр 46); яъни саломатлик ичида. Ушбу оят ҳам шу маънодадир: قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاَمٍ مِنَّا : “Эй Нуҳ, Биздан бир омонлик ичида тушгин” дейилди (11/Ҳуд 48).
Ҳақиқий саломатлик/омонлик фақат жаннатда бўлади. Зеро у ерда охири йўқ абадийлик, камбағаллиги йўқ бойлик, хорлиги йўқ иззат ва касаллиги йўқ соғлиқ бордир. Шу маънода Аллоҳ буюради: لَهُمْ دَارُ السَّلاَمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ : Роббилари ҳузурида саломатлик диёри уларникидир (6/Анъом 127); وَاللّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلاَمِ : Аллоҳ; саломатлик диёрига чақиради (10/Юнус 25); يَهْدِي بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ : Аллоҳ у билан Ўз ризосига эргашганларни саломатлик йўлларига етаклайди (5/Моида 16).
Юқоридаги оятларда келган السَّلاَمِ сўзи سَلاَمَة /саломатлик, омонлик маъносида бўлиши мумкин. Баъзиларга кўра эса, السَّلاَمِ сўзи Аллоҳ таолонинг исмларидан биридир. Худди шу фикр ушбу оятлар учун ҳам билдирилган: لَهُمْ دَارُ السَّلاَمِ : Салом диёри уларникидир (6/Анъом 127); السَّلاَمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ : У, Саломдир, Муъминдир, Муҳайминдир (59/Ҳашр 23). Аллоҳ таоло мавжудотларда содир бўладиган нуқсон ва офатлардан/касалликлардан пок бўлгани учун “Салом” деб сифатланган.
سَلاَمٌ قَوْلاًَ مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ : Раҳим Роббдан оғзаки бир салом (36/Ёсин 58); سَلاَمٌ عَلَيْكُم بِمَا صَبَرْتُمْ : Салом сизларга, сабр қилганингиз учун (13/Раъд 24); سَلاَمٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ : Салом бўлсин Илёсга (37/Соффат 130). Буларнинг барчаси одамлар томонидан сўз билан бўлади; Аллоҳ таоло томонидан эса амалда рўй беради. Бу эса оятларда зикр этилган нарсанинг берилишидирки; бу ҳам жаннатда бўладиган саломатликдир.
وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاَمًا : Жоҳиллар уларга гап отса, “Салом” дейдилар (25/Фурқон 63); яъни сиздан саломатлик талаб қиламиз. Шунга кўра оятда келган سَلاَمًا сўзи яширин феъл билан мансуб бўлади. Баъзиларга кўра قَالُوا سَلاَمًا оят иборасининг маъноси шундай: “Муносиб сўз айтадилар.” Шунга кўра سَلاَمًا сўзи яширин масдарнинг сифати бўлади.
إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلاَماً قَالَ سَلاَمٌ Улар Иброҳимнинг ҳузурига кириб: “Салом!” дедилар. У ҳам: “Сизларга ҳам Салом!” деб жавоб берди (51/Зориёт 25). Оятдаги иккинчи سَلاَمٌ марфуъдир; чунки дуо контекстида рафъ янада балиғроқдир. Гўё Иброҳим (алайҳиссалом) қуйидаги оятда буюрилган одоб талабини бажарган: وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا : Ҳар қандай салом билан салом берилганингизда унинг янада чиройлироғи билан ёки худди ўшанинг ўзи билан жавоб қайтаринг (4/Нисо 86).
Баъзилар бу сўзни سِلْم шаклида ўқиган. Чунки салом, силм/сулҳни тақозо этади. Шунингдек, Иброҳим (алайҳиссалом) келган нотанишларни кўрганда, ичига улардан бир қўрқув тушган эди, лекин уларнинг салом берганини кўрганда, бундан уларнинг ўзига сулҳ таклиф қилаётганини тасаввур қилди ва шу боис уларга жавоб берар экан, سِلْم деб қуйидагига эътибор қаратди: Сизлар менга қандай сулҳ таклиф қилаётган бўлсангиз, мен ҳам сизларга сулҳ таклиф қиламан.
لاَ يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلاَ تَأْثِيمًا * إِلاَّ قِيلاَ سَلاَمًا سَلاَمًا : У ерда на бир беҳуда сўз ва на гуноҳга солувчи бир гап эшитадилар. Эшитадиган сўзлари фақат “Салом, салом”дир (56/Воқеа 25-26). Бу уларга фақат сўз билангина эмас, ҳам сўз ҳам амал билан бўлади. Ушбу оят ҳам шу маънодадир: فَسَلاَمٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ : Ўнг томон эгаларидан сенга салом бўлсин (56/Воқеа 91). وَقُلْ سَلاَمٌ : “Салом”, деб қўй (43/Зухруф 89) оятининг зоҳирий маъноси уларга салом беришингдир; ҳақиқатда эса, Аллоҳдан улардан қутулишни тилашдир.
سَلاَمٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ : Салом бўлсин Нуҳга оламлар ичида (37/Соффат 79); سَلاَمٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ : Салом бўлсин Мусо ва Ҳорунга (37/Соффат 120); سَلاَمٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ : Салом бўлсин Иброҳимга (37/Соффат 109). Бу оятларнинг барчасида Аллоҳ таоло зикр этилган пайғамбарларни мақталишга ва дуо қилинишга лойиқ қилганига эътибор қаратмоқда.
فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ : Уйларга кирганингизда ўзингизга салом беринг (24/Нур 61); яъни бир қисмингиз бир қисмингизга салом берсин. سَلام, سِلْم ва سَلَم сулҳ/яраш маъносидадир: وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ لَسْتَ مُؤْمِناً : Сизларга сулҳ таклифини қилган кишига “сен мўмин эмассан” деманглар (4/Нисо 94). Бу оят Исломни қабул қилиб, сулҳ сўраганидан кейин ўлдирилганлар ҳақида нозил бўлгани айтилган.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَآفَّةً : Эй иймон эгалари! Ҳаммангиз бирдан сулҳ ичига киринглар (2/Бақара 208); وَإِنْ جَنَحُوا لِلسِّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا : Агар сулҳга мойиллик кўрсатсалар, сен ҳам унга мойил бўл (8/Анфол 631). لِلسَّلْمِ шаклида син ҳарфининг фатҳаси билан ҳам ўқилган. وَأَلْقَوْا إِلَى اللّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ : Ўша куни (мушриклар) Аллоҳга таслим бўлганлар (16/Наҳл 87); وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ : Улар солим ҳолларида ҳам саждага чақирилар эдилар (68/Қалам 43); яъни мустаслим/соғлом бўлганларида. وَرَجُلاَ سَالِمًا لِرَجُلٍ : Ёлғиз бир кишига тегишли бўлган бир одам (39/Зумар 29). Бу оят سَلَمًا ва سِلْمًا шаклида ҳам ўқилган. Буларнинг ҳар иккиси ҳам حَسَن ва نَكَل каби сифат эмас, масдардир. سَلِمَ سَلَمًا وسِلْمًا худди رَبِحَ رَبَحًا ورِبْحًا шакллари кабидир.
Баъзиларга кўра سِلْم, حَرْب /урушнинг зидди бўлган бир исмдир. إِسْلاَم , салмга киришдир; бу эса тарафлардан ҳар бирининг бошқасининг ёмонлигидан сақланишидир. Шунингдек, бу сўз бир нарсани бировга бериш маъносидаги қуйидаги феълнинг масдари сифатида ҳам келади: أَسْلَمْتُ الشَّيْءَ إِلَى فُلاَنٍ : Бир нарсани фалон кишига топширдим. Олди-сотдидаги салам ҳам шу маънодан келади. Шариатда эса ислом икки қисмга ажралади:
Бири, иймоннинг қуйи босқичидир: У эса (Исломни) фақат тил билан эътироф этишдир. Бу билан иймон бўладими ёки бўлмайдими, жон хавфсизлиги таъминланади. Ушбу оятда кўзда тутилган нарса ҳам шудир: قَالَتِ الاَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا : Аъробийлар: “Иймон келтирдик” дедилар. Айтгин: “Иймон келтирганингиз йўқ, лекин ‘Исломга кирдик’ денглар (49/Ҳужурот 14).
Иккинчиси, иймоннинг юқори босқичидир: Бу эса, ушбу оятда Иброҳим (алайҳиссалом)нинг тили билан ифодаланганидек, оғзаки иқрор билан бирга қалб билан ишониш, амал билан татбиқ этиш ва Аллоҳ таоло ҳукм қилган ва тақдир этган ҳар бир нарсада Унга таслим бўлишдир: إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ : Роббиси унга: “Таслим бўл!” деганди, “Оламлар Роббисига таслим бўлдим”, деди (2/Бақара 131). Ушбу оят ҳам шу маънодадир: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّهِ الإِسْلاَمُ : Аллоҳ ҳузурида дин, Унга таслим бўлишдир (3/Оли Имрон 19).
تَوَفَّنِي مُسْلِمًا : Мени мусулмон ҳолда вафот эттир (12/Юсуф 101); яъни мени Ўз ризонгга таслим бўлганлардан қил. Бу оятнинг маъноси; мени шайтонга асир бўлишдан асра, шаклида ҳам бўлиши мумкин. Зеро шайтон шундай деган: وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلاَّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ : Ўзинг ихлосли қилган бандаларинг бундан мустасно, уларнинг барчасини йўлдан оздираман (15/Ҳижр 39-40).
إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآَيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ : Сен фақат оятларимизга ишонадиганларгагина эшиттира оласан ва улар дарҳол мусулмон бўладилар (27/Намл 81); яъни улар ҳаққа бўйсунадилар ва унга қулоқ соладилар. يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا : Ислом бўлган пайғамбарлар у билан ҳукм қилар эдилар (5/Моида 44); яъни Улул-Азм бўлмай туриб, Аллоҳнинг амри билан тўғри йўлга бошлайдиган ва шариат келтирувчи Улул-Азмга бўйсунган пайғамбарлар.
سُلَّم /Нарвон: У орқали баланд жойга етиладиган нарсага айтилади; у билан саломатлик/омонлик умид қилинади. Кейин бу сўз сабаб каби, у орқали баланд бир нарсага етиладиган ҳар бир нарсага исм қилинган: أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ : Ёки уларнинг бир нарвони борми, унинг устида (сўзларни) тинглайдиларми? (52/Тур 38); أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ : Ёки осмонда бир нарвон (6/Анъом 35). Шоир эса шундай дейди:
وَلَوْ نَالَ أَسْبَابَ السَّمَاءِ بِسُلَّمِ -242
242- Агар осмоннинг эшикларига нарвон билан ета олганида эди.
سَلْم ва سَلاَم : Катта бир дарахтнинг исмидир. Гўё араблар бу дарахт офатлардан сақлангани деб ишонганлари учун уни шундай номлаганлар. سِلام : Қаттиқ тошга айтилади.