س و د
С-в-д
سَوَاد : Оқликнинг зидди бўлган ранг. Бу ўзакдан اِسْوَدَّ ва اِسْوَادَّ шакллари ишлатилади: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ : У кунда баъзи юзлар оқаради, баъзи юзлар қораяди (3/Оли Имрон 106). Юзларнинг оқариши уларнинг бахтли бўлишидан, қорайиши эса ғамгин бўлишидан дарак беради. Ушбу оят шу маънодадир: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ : Улардан бирларига қиз кўргани хушхабар берилса, ғазабга тўлиб, юзи тимқора бўлиб кетади (16/Наҳл 58).
Баъзилар эса оятда келган қоралик ва оқликни юз рангига ҳамл қилганлар. Лекин биринчи қараш кўпроқ мувофиқдир. Чунки дунёда улар хоҳ қора, хоҳ оқ бўлсинлар, оятда айтилган ҳолат уларнинг бошига келади. Оқлик хусусидаги ушбу оят ҳам бунга далолат қилади: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ : У кунда баъзи юзлар яшнаб турувчидир (75/Қиёмат 22).
Мавзуга оид бошқа баъзи оятлар эса қуйидагичадир: وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ : Яна баъзи юзлар бўлиб, уларни чанг-тупроқ босган * Уларни зулмат қоплаган (80/Абаса 40-41); وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا Уларни хорлик қоплайди. Улар учун Аллоҳ тарафидан сақловчи ҳам йўқ. Гўё уларнинг юзлари зулматли туннинг бир бўлаги билан қопланган (10/Юнус 27). Ушбу ривоят ҳам шу маънодадир: “ انَّ الْمُؤْمِنِينَ يُحْشَرُونَ غُرًّا مُحَجَّلِينَ مِنْ آَثَارِ اْلوُضُوءِ : Мўминлар таҳорат изи туфайли (таҳорат аъзолари) оппоқ/нурли ҳолда ҳашр қилинадилар.”
Узоқдан кўринган киши ва кўз қорачиғи ҳам سَوَاد сўзи билан ифодаланади. Баъзилар шундай деган: لاَ يُفَارِقُ سَوَادِي سَوَادَهُ : Яъни менинг кўз қорачиғим унинг кўз қорачиғидан ажралмайди. Яна бу сўз билан катта жамоа кўзда тутилади. Масалан арабларнинг ушбу сўзи [ҳадис] каби: عَلَيْكُمْ بِالسَّوَادِ اْلأَعْظَمِ : Кўпчиликдан ажралманг.
اَلسَّوَاد деб таърифланадиган катта жамоани идора қилувчи кишига اَلسَّيِّد /ас-саййид номи берилади; бу жамоага нисбат берилиб سَيِّدُ اْلقَوْمِ /жамоанинг хожаси, дейиш мумкин, лекин سَيِّدُ الثَّوْبِ /кийимнинг хожаси, سَيِّدُ الْفَرَسِ /отнинг хожаси, дейилмайди.
سَادَ اْلقَوْمَ يَسُودُهُمْ /Жамоани бошқарди, бошқаради, дейилади. Жамоа бошқарувини ўз зиммасига олган кишининг нафсини поклаши лозим бўлганлиги учун руҳий устунликларга эга бўлган ҳар бир кишига саййид дейилади.
Ушбу оятлар шу маънодадир: وَسَيِّدًا وَحَصُورًا : Саййид/Хожа ва нафсига ҳоким (3/Оли Имрон 39); وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ : Эшик олдида аёлнинг саййидига/эрига йўлиқдилар (12/Юсуф 25). Хотинини идора қилгани сабабли эрга саййид дейилган. وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلاَ : Улар: “Эй Роббимиз! Биз содотларимизга ва катталаримизга итоат қилдик, бас, улар бизларни тўғри йўлдан адаштирдилар”, – дедилар (33/Аҳзоб 67); яъни идорачи ва бошқарувчиларимизга.
Баъзилар эса оятда келган қоралик ва оқликни юз рангига ҳамл қилганлар. Лекин биринчи қараш кўпроқ мувофиқдир. Чунки дунёда улар хоҳ қора, хоҳ оқ бўлсинлар, оятда айтилган ҳолат уларнинг бошига келади. Оқлик хусусидаги ушбу оят ҳам бунга далолат қилади: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ : У кунда баъзи юзлар яшнаб турувчидир (75/Қиёмат 22).
Мавзуга оид бошқа баъзи оятлар эса қуйидагичадир: وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ : Яна баъзи юзлар бўлиб, уларни чанг-тупроқ босган * Уларни зулмат қоплаган (80/Абаса 40-41); وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا Уларни хорлик қоплайди. Улар учун Аллоҳ тарафидан сақловчи ҳам йўқ. Гўё уларнинг юзлари зулматли туннинг бир бўлаги билан қопланган (10/Юнус 27). Ушбу ривоят ҳам шу маънодадир: “ انَّ الْمُؤْمِنِينَ يُحْشَرُونَ غُرًّا مُحَجَّلِينَ مِنْ آَثَارِ اْلوُضُوءِ : Мўминлар таҳорат изи туфайли (таҳорат аъзолари) оппоқ/нурли ҳолда ҳашр қилинадилар.”
Узоқдан кўринган киши ва кўз қорачиғи ҳам سَوَاد сўзи билан ифодаланади. Баъзилар шундай деган: لاَ يُفَارِقُ سَوَادِي سَوَادَهُ : Яъни менинг кўз қорачиғим унинг кўз қорачиғидан ажралмайди. Яна бу сўз билан катта жамоа кўзда тутилади. Масалан арабларнинг ушбу сўзи [ҳадис] каби: عَلَيْكُمْ بِالسَّوَادِ اْلأَعْظَمِ : Кўпчиликдан ажралманг.
اَلسَّوَاد деб таърифланадиган катта жамоани идора қилувчи кишига اَلسَّيِّد /ас-саййид номи берилади; бу жамоага нисбат берилиб سَيِّدُ اْلقَوْمِ /жамоанинг хожаси, дейиш мумкин, лекин سَيِّدُ الثَّوْبِ /кийимнинг хожаси, سَيِّدُ الْفَرَسِ /отнинг хожаси, дейилмайди.
سَادَ اْلقَوْمَ يَسُودُهُمْ /Жамоани бошқарди, бошқаради, дейилади. Жамоа бошқарувини ўз зиммасига олган кишининг нафсини поклаши лозим бўлганлиги учун руҳий устунликларга эга бўлган ҳар бир кишига саййид дейилади.
Ушбу оятлар шу маънодадир: وَسَيِّدًا وَحَصُورًا : Саййид/Хожа ва нафсига ҳоким (3/Оли Имрон 39); وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ : Эшик олдида аёлнинг саййидига/эрига йўлиқдилар (12/Юсуф 25). Хотинини идора қилгани сабабли эрга саййид дейилган. وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلاَ : Улар: “Эй Роббимиз! Биз содотларимизга ва катталаримизга итоат қилдик, бас, улар бизларни тўғри йўлдан адаштирдилар”, – дедилар (33/Аҳзоб 67); яъни идорачи ва бошқарувчиларимизга.