س م ع
С-м-ъ
سَمْع : Қулоқнинг ўзи орқали товушларни эшитадиган қувватидир. Қулоқнинг вазифасига ҳам سَمْع дейилади. Бу ўзакдан سَمِعَ سَمْعًا /эшитди, шакли келади. Бу сўз баъзан қулоқ маъносида ишлатилади: خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ : Аллоҳ уларнинг қалбларини ва қулоқларини муҳрлаб қўйган (2/Бақара 7).
Баъзан эса سَمَاع каби қулоқнинг вазифаси маъносида ишлатилади: إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ : Албатта, улар эшитишдан узоқлаштирилганлар (26/Шуъаро 212); أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ : Ёки ўзи ҳозир бўлиб қулоқ тутган киши учун эслатма бордир (50/Қоф 37).
Гоҳида идрок этиш, гоҳида эса бўйсуниш маъноларида ишлатилади. Мана бундай дейсан: اِسْمَعْ مَا أَقُولُ لَكَ : Сенга айтадиган гапларимга қулоқ сол. لَمْ تَسْمَعْ مَا قُلْتُ : Айтган гапларимни эшитмадинг; яъни тушунмадинг. Бу маънода Аллоҳ буюради: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا : Уларга оятларимиз тиловат қилинганда “эшитдик/тушундик” дейдилар. “Истасак, биз ҳам бунга ўхшашини айтар эдик” (8/Анфол 31). وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا : “Эшитдик ва исён қилдик” дейдилар (4/Нисо 42); яъни сенинг айтганингни тушундик, лекин сенга бўйсунмадик. وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا : “Эшитдик ва итоат қилдик” дедилар (2/Бақара 285); яъни айтганингни тушундик ва лозимини бажо келтирдик. : (8/Анфол 23); яъни уларда, ўзи орқали идрок эта оладиган бир қувват пайдо қилиш йўли билан уларга (ҳақни) уқтирган бўларди. (4/Нисо 46) ояти икки хил тафсир қилиниши мумкин: 1- Инсоннинг кар бўлишини тилаган қарғишдир. 2- Инсонга қилинган бир дуодир. Ривоят қилинишича, Аҳли Китоб юқоридаги оятда келган сўзни Пайғамбарга (сав) айтишарди ва бу билан уни улуғлаётган ҳамда унга дуо қилаётгандек тасаввур уйғотишарди, ҳолбуки улар айтган гаплари билан унга қарғиш қилишарди. (41/Фуссилат 44). (27/Намл 80). Яъни сен уларга уқтира олмайсан, чунки улар, ёмон амаллари билан инсонга хос ҳаёт бўлмиш ақлий қувватни йўқотиш борасида ўликларга ўхшайдилар. : (19/Марям 38) деган сўзнинг маъноси шудир: Кофирлар, нафсларига зулм қилганлари ва тафаккурни тарк этганлари сабабли бугун ўзларига махфий қолган ва ундан адашган нарсани охират кунида эшитиб-кўрадилар. : (2/Бақара 93); (5/Моида 42); яъни ёлғонга чиқариш учун сени тинглайдилар. (5/Моида 41); яъни уларнинг ўрнига тинглайдилар. (10/Юнус 42); (50/Қоф 41).
Баъзан эса سَمَاع каби қулоқнинг вазифаси маъносида ишлатилади: إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ : Албатта, улар эшитишдан узоқлаштирилганлар (26/Шуъаро 212); أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ : Ёки ўзи ҳозир бўлиб қулоқ тутган киши учун эслатма бордир (50/Қоф 37).
Гоҳида идрок этиш, гоҳида эса бўйсуниш маъноларида ишлатилади. Мана бундай дейсан: اِسْمَعْ مَا أَقُولُ لَكَ : Сенга айтадиган гапларимга қулоқ сол. لَمْ تَسْمَعْ مَا قُلْتُ : Айтган гапларимни эшитмадинг; яъни тушунмадинг. Бу маънода Аллоҳ буюради: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا : Уларга оятларимиз тиловат қилинганда “эшитдик/тушундик” дейдилар. “Истасак, биз ҳам бунга ўхшашини айтар эдик” (8/Анфол 31). وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا : “Эшитдик ва исён қилдик” дейдилар (4/Нисо 42); яъни сенинг айтганингни тушундик, лекин сенга бўйсунмадик. وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا : “Эшитдик ва итоат қилдик” дедилар (2/Бақара 285); яъни айтганингни тушундик ва лозимини бажо келтирдик. : (8/Анфол 23); яъни уларда, ўзи орқали идрок эта оладиган бир қувват пайдо қилиш йўли билан уларга (ҳақни) уқтирган бўларди. (4/Нисо 46) ояти икки хил тафсир қилиниши мумкин: 1- Инсоннинг кар бўлишини тилаган қарғишдир. 2- Инсонга қилинган бир дуодир. Ривоят қилинишича, Аҳли Китоб юқоридаги оятда келган сўзни Пайғамбарга (сав) айтишарди ва бу билан уни улуғлаётган ҳамда унга дуо қилаётгандек тасаввур уйғотишарди, ҳолбуки улар айтган гаплари билан унга қарғиш қилишарди. (41/Фуссилат 44). (27/Намл 80). Яъни сен уларга уқтира олмайсан, чунки улар, ёмон амаллари билан инсонга хос ҳаёт бўлмиш ақлий қувватни йўқотиш борасида ўликларга ўхшайдилар. : (19/Марям 38) деган сўзнинг маъноси шудир: Кофирлар, нафсларига зулм қилганлари ва тафаккурни тарк этганлари сабабли бугун ўзларига махфий қолган ва ундан адашган нарсани охират кунида эшитиб-кўрадилар. : (2/Бақара 93); (5/Моида 42); яъни ёлғонга чиқариш учун сени тинглайдилар. (5/Моида 41); яъни уларнинг ўрнига тинглайдилар. (10/Юнус 42); (50/Қоф 41).