س ي ر
С-й-р
سَيْر : Ер юзида юришдир. رَجُلٌ سَائِرٌ وسَيَّارٌ : Ер юзида юрувчи одам. سَيَّارَة : Жамоадир: وَجَاءتْ سَيَّارَةٌ : Бир йўловчи карвони келди (12/Юсуф 19). سِرْتُ : Юрдим. سِرْتُ بِفُلانٍ : Фалон кишини сайр қилдирдим. سِرْتُهُ ҳам худди шу маънодадир. Кўплик маъносида эса, سَيَّرْتُهُ /Уни кўп сайр қилдирдим, шакли ишлатилади.
Қуйидаги оятлар бу сўзнинг биринчи шакли билан келган: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي اْلأَرْضِ : Улар ер юзида ҳеч сайр қилмадиларми (22/Ҳаж 46); قُلْ سِيرُوا فِي اْلأَرْضِ : Айт: Ер юзида кезинглар (6/Анъом 11); سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آَمِنِينَ : У ерларда кечалари ва кундузлари омонликда юринглар (34/Сабаъ 18).
Қуйидаги оят сўзнинг иккинчи шакли билан келган: وَسَارَ بِأَهْلِهِ : Оиласи билан бирга йўлга тушди (28/Қосос 29).
Қуръонда бу сўзнинг учинчи қисми бўлган سِرْتُهُ шакли келмаган. Қуйидаги оятлар эса сўзнинг тўртинчи шакли билан келган: وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ : Тоғлар кўчирилган (78/Набаъ 20); هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ : Сизларни қуруқлик ва денгизда сайр қилдирувчи У Зотдир (10/Юнус 22).
Баъзилар; قُلْ سِيرُوا فِي اْلأَرْضِ : Айт: Ер юзида юринглар (27/Намл 69) ояти ер юзида бадан билан юришга ундашини айтсалар; бошқа баъзилар эса оят фикрни ишга солишга ва унинг тақозосини бажаришга ундашини айтадилар. Дарҳақиқат, Набийларнинг сифатлари ҳақида шундай дейилган: “Уларнинг баданлари ер юзида юрмоқда, лекин қалблари Малакут оламида саёҳат қилмоқда.”
Баъзиси эса оятни, ўзи орқали савобга эришиладиган ибодат борасида азм билан ҳаракат кўрсатишга йўйган. Пайғамбар (сав)нинг қуйидаги ҳадиси ҳам шу маънога йўйилган: “ سَافِرُوا تَغْنَمُوا : Сафарга чиқинг фойда кўрасиз.”
تَسْيِير /Юргизиш, икки қисмга бўлинади:
Биринчиси; юритувчининг амри, ихтиёри/танлаши ва иродаси биландир: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ : Сизларни қуруқлик ва денгизда сайр қилдирувчи У Зотдир (10/Юнус 22).
Иккинчиси; зўрлаш ва бўйсундириш биландир. Тоғларни бўйсундириш каби: وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ : Тоғлар силжитилган пайтда (81/Таквир 3); وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ : Тоғлар кўчирилган (78/Набаъ 20).
سِيرَة : Хоҳ туғма, хоҳ кейинчалик орттирилган бўлсин, инсон ва ундан бошқа нарсаларнинг ўзида бўлган ҳолатига айтилади. Шу маънода шундай дейилади: Фалон кишининг яхши сийрати бор; ёмон сийрати бор. سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا اْلاُولَى : Биз уни (Мусонинг иланга айланган асосини) яна аввалги сийратига қайтарамиз (20/Тоҳо 21); яъни уни олдинги ёғоч ҳолига қайтарамиз.
Қуйидаги оятлар бу сўзнинг биринчи шакли билан келган: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي اْلأَرْضِ : Улар ер юзида ҳеч сайр қилмадиларми (22/Ҳаж 46); قُلْ سِيرُوا فِي اْلأَرْضِ : Айт: Ер юзида кезинглар (6/Анъом 11); سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آَمِنِينَ : У ерларда кечалари ва кундузлари омонликда юринглар (34/Сабаъ 18).
Қуйидаги оят сўзнинг иккинчи шакли билан келган: وَسَارَ بِأَهْلِهِ : Оиласи билан бирга йўлга тушди (28/Қосос 29).
Қуръонда бу сўзнинг учинчи қисми бўлган سِرْتُهُ шакли келмаган. Қуйидаги оятлар эса сўзнинг тўртинчи шакли билан келган: وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ : Тоғлар кўчирилган (78/Набаъ 20); هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ : Сизларни қуруқлик ва денгизда сайр қилдирувчи У Зотдир (10/Юнус 22).
Баъзилар; قُلْ سِيرُوا فِي اْلأَرْضِ : Айт: Ер юзида юринглар (27/Намл 69) ояти ер юзида бадан билан юришга ундашини айтсалар; бошқа баъзилар эса оят фикрни ишга солишга ва унинг тақозосини бажаришга ундашини айтадилар. Дарҳақиқат, Набийларнинг сифатлари ҳақида шундай дейилган: “Уларнинг баданлари ер юзида юрмоқда, лекин қалблари Малакут оламида саёҳат қилмоқда.”
Баъзиси эса оятни, ўзи орқали савобга эришиладиган ибодат борасида азм билан ҳаракат кўрсатишга йўйган. Пайғамбар (сав)нинг қуйидаги ҳадиси ҳам шу маънога йўйилган: “ سَافِرُوا تَغْنَمُوا : Сафарга чиқинг фойда кўрасиз.”
تَسْيِير /Юргизиш, икки қисмга бўлинади:
Биринчиси; юритувчининг амри, ихтиёри/танлаши ва иродаси биландир: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ : Сизларни қуруқлик ва денгизда сайр қилдирувчи У Зотдир (10/Юнус 22).
Иккинчиси; зўрлаш ва бўйсундириш биландир. Тоғларни бўйсундириш каби: وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ : Тоғлар силжитилган пайтда (81/Таквир 3); وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ : Тоғлар кўчирилган (78/Набаъ 20).
سِيرَة : Хоҳ туғма, хоҳ кейинчалик орттирилган бўлсин, инсон ва ундан бошқа нарсаларнинг ўзида бўлган ҳолатига айтилади. Шу маънода шундай дейилади: Фалон кишининг яхши сийрати бор; ёмон сийрати бор. سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا اْلاُولَى : Биз уни (Мусонинг иланга айланган асосини) яна аввалги сийратига қайтарамиз (20/Тоҳо 21); яъни уни олдинги ёғоч ҳолига қайтарамиз.