ب س ل

بَسْل сўзи бир нарсани ўзига қўшиб олиш ва уни ҳимоя қилишдир. Ўзига қўшиб олиш маъносидан келиб чиқиб, юзни тириштиришда истиора йўли билан ишлатилган ва هُوَ باَسِلٌ وَمُبْتَسِلُ الْوَجْهِ Унинг юзи тундир, юзини буриштирди дейилган. Ҳимоя қилиш маъносини ташигани учун ҳаром қилинган нарсага, гаровга қўйилган нарсага ҳам بَسْلٌ номи берилган. وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ Қуръон орқали эслат, токи [кун келиб] ҳар бир жон қилган ишларининг гарови бўлиб, ҳалокатга сурилмасин (6/Анъом 70) оятида келган تُبْسَلَ феъли савобдан маҳрум бўлиш деганидир. حَرَام ва بَسْل ўртасидаги фарқ шуки, ҳаром — бошқарув ва мажбурлаш билан тақиқланган ҳар бир нарса учун ишлатилади, بَسْل эса фақат мажбурлаш билан тақиқланган нарсаларни ифодалайди. Аллоҳ буюради: أُولَـئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا Ана ўшалар қилган ишлари туфайли ҳалокатга ташлаб қўйилган кишилардир (6/Анъом 70) яъни, улар савобдан маҳрум қолгандирлар. Бу оятдаги بَسْل сўзи, كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ ҳар бир жон эгаси ўзи касб қилгани билан гаровлидир (74/Муддассир 38) оятининг изоҳидан йўлга чиқиб, кишининг ўзига омонат қилиб топширилиши (ўзидан масъул тутилиши) деб изоҳланган. Шоир шундай дейди:
52- وَإِبْسَالِي بَنيَِّ بِغَيْرِ جُرْمِ *** بِعَوْناهُ وَلاَ بِدَمٍ قَرَاضٍ
52 - Жиноят қилмасдан икки ўғлимни зўрлик билан ушлаб қолишим;
[Иккисининг ёрдами билан бўлди; тўкилган бир қон билан эмас.]
Бошқа бир шоир эса шундай дейди:
53- بِلاَدٌ بِهَا نَادِمْتُهُمْ وَألِفْتُهُمْ *** فَإِنْ تُقْوِيَا مِنْهُمْ فَإِنَّهُمْ بَسْلُ
53 - [Ўлкаларки, уларга ўрганиб қолдим ва улар билан гўзал онлар ўтказдим]
Агар улардан бир қисми билан ёлғиз қолсанг, улар ҳимоядадир.
أَقْوَى الْمكَان ибораси жойнинг бўшаб қолган пайтини англатади.
شجَاعَة жасорат учун بَسَالَة номи ҳам ишлатилган. Бу — жасур инсоннинг юзида кўринадиган тундликдан ёки шижоати туфайли ўзини тенгдошлари устида дахлсиз санашидан ёхуд қўл остидагини ҳимоя қилишидан келиб чиққандир. أَبْسَلْتُ الْمَكَانَ ибораси бир жойни ҳимоя қилиш ва у ерга кирмоқчи бўлганларга қарши уни асрашдир.
بَسْلََةُ : сўзи дам солувчининг ҳақидир. Бу сўз ҳам أَبْسَلْتُ فُلاَناً сўзидан ясалган калима бўлиб, уни بَسَلٌ қилдим, деганидир. Бу эса кишини шайтонга ёки илон ва чаёнларга қарши ўзини ҳимоя қила оладиган жасур, кучли биров қилдим, деганидир; ёхуд уни مُبْسَلٌ яъни, бошқага ҳаром қилдим, деганидир (Дам солувчига бериладиган нарсага ҳам بُسْلَة номи берилган)
بَسَلْتُ الْحَنْظَل ибораси, абу жаҳл қовунини ширин қилдим, деганидир. Агар бу тўғри бўлса, маъноси: унинг بَسَالَة сини, яъни ўткир аччиқлигини ёки بَسْلَة сини, яъни ҳаромлигини кетказдим, деган маънога келади; бу ҳаромлик эса ўзида мавжуд бўлган нарсани ҳаром нарсалар каби қиладиган аччиқлик маъносидадир. بَسَل эса, أجَل : Ҳа ва بَسْ : Бас маъносидадир.