ب ي ن

باََنَ اِسْتَباَنَ تَبَيَّنَ феъли عَجَلَ اِسْتَعْجَلَ تَعَجَّلَ феъли кабидир. Аллоҳ буюради: وَقَد تبَيَّن َلَكُمْ مِنْ مَسَاكِنِهِمْ Буни уларнинг ўтмишда яшаган уйларининг харобалари сизларга очиқ-ойдин кўрсатиб турибди (29/Анкабут 38); وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ Уларни нима қилганимиз сизларга очиқ маълум бўлди (14/Иброҳим 45); وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ Гуноҳкорларнинг йўли очиқ маълум бўлсин деб (6/Анъом 55); قَد تبَيَّنَ الرُّشْد ُمِنَ الْغَيِّ Тўғри йўл билан эгри йўл бир-биридан аниқ ажралди (2/Бақара 256); قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ اْلآيَاتِ сизларга оятларимизни очиқ равшан баён қилдик (3/Оли Имрон 118); وَ ِلأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ ихтилоф қилаётган нарсаларингизнинг бир қисмини баён қилиш учун келдим (43/Зухруф 63).
وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ Сизга эса одамларга нозил қилинган илоҳий хабарни баён қилиб беришингиз учун зикрни юбордик (16/Наҳл 44); لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ Одамлар ўртасидаги баҳсли масалалар Аллоҳ томонидан ойдинликка чиқарилсин (16/Наҳл 39); شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِيَ أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاس ِوَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ Рамазон ойики, ўша ойда Қуръон одамларга йўл кўрсатувчи, тўғри йўлга бошловчи, ботил билан ҳақни бир-биридан ажратувчи очиқ далиллар сифатида нозил қилинди (2/Бақара 185).
Баён қилувчи киши эътиборга олиниб, آيَةٌ مُبَيَّنَةٌ баён қилинган оят; оятнинг ўзи асос қилиб олиниб, آيَةٌ مُبَيِّنَةٌ баён қилувчи оят дейилади. آيَاتٌ مُبَيِّناَتٌ ва مُبَيَّناَتٌ ҳам шундайдир.
بَيِّنَة эса, хоҳ ақлга асосланган бўлсин, хоҳ моддий бўлсин, очиқ далил деганидир.
Пайғамбарнинг (сав): اَلْبَيِِّنَةُ عَلَى اْلمُدَّعِي وَاْليَمِينُ عَلَى مَنْ أنْكَرَ Даъвогар баййина/далил келтириши, инкор қилувчи эса қасам ичиши лозим деган сўзига асосланиб, ҳар икки гувоҳ ҳам بَيِّنَة деб номланган. Аллоҳ буюради: أَفَمَنْ كَان َعَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ ربِّهِ Бир бор Роббиси томонидан келган очиқ ҳужжатга таянган кишиларни ўйлаб кўрайлик (11/Ҳуд 17); لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَن بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ Шундай қилиб, ҳалок бўлувчи билиб туриб ҳалок бўлар, ҳаётда қолувчи ҳам билиб туриб тирик қолар эди (8/Анфол 42); جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ уларга ҳам пайғамбарлари ҳужжатлар билан келган эдилар (30/Рум 9).
بَيَان эса, бир нарсани ошкор қилиш/баён этишдир. Бу сўзлашдан кўра умумийроқдир; чунки сўзлаш инсонга хосдир. Ўзи орқали баён қилинадиган нарсага ҳам баён дейилади. Баъзилар шундай дейди: Баён икки хилдир:
Биринчиси, تَسْخِير тасхир билан бўлади. Бу — санъат асарларининг ҳолатларидан бирига ишора қилувчи ҳолатлардан бирини кўрсатувчи нарсалардир.
Иккинчиси, اِخْتِبَار синаш билан бўлади. Бу эса ё сўзлаш, ё ёзиш, ёки ишора билан бўлади.
Ҳолатни баён қилиш турига кирувчиларнинг бирига мисол Аллоҳ таолонинг ушбу сўзидир: وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مبِينٌ Шайтон сизларни бундан тўсмасин; чунки у сизларга очиқ душмандир (43/Зухруф 62). Яъни, шайтон сизлар учун ҳоли аниқ-равшан бўлган душмандир. تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَاعَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَآؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ Сизлар бизни ота-боболаримиз ибодат қилиб келган нарсадан тўсмоқчисиз, ундай бўлса, бизга аниқ бир ҳужжат келтиринглар (14/Иброҳим 10).
Синаш йўли билан бўладиган баёнга эса ушбу оят мисолдир: فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ بِاْلبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ Агар билмасангизлар, илгари ўзларига китоб берилганлардан сўранглар. У пайғамбарларни очиқ ҳужжатлар ва китоблар билан юборган эдик. Сизга эса одамларга нозил қилинган илоҳий хабарни баён қилиб беришингиз ва шоядки тафаккур қилсалар деб, Қуръонни нозил қилдик (16/Наҳл 43-44).
Сўз ҳам بَيَان деб номланади; чунки: сўз орқали баён қилиниши кўзланган маъно баён қилинади/ошкор бўлади. هَـذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ Бу Қуръон — одамлар учун бир баёндир (3/Оли Имрон 138) ояти кабидир.
Сўзнинг مُجْمَل ва مُبْهَم бўлган томонини баён қилувчи қисмига ҳам баён деб ном берилади. Аллоҳ таолонинг ушбу сўзи каби: ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ Сўнгра уни сенга баён қилиб бериш ҳам Бизнинг зиммамиздаги ишдир (75/Қиёмат 19). Бир нарсанинг нима эканини ошкор қиладиган баён қилишга эса بَيَّنْتُهُ وأَبَنْتُهُ дейилади. Ушбу оятлар бунга мисолдир: لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ Сизга эса одамларга нозил қилинган илоҳий хабарни баён қилиб беришингиз учун (16/Наҳл 44); أَنَا نَذِيرٌ مبِينٌ Мен келажак хавфлардан аниқ огоҳлантирувчиман (38/Сод 70); إِنَّ هَذَا لَهُوَالْبَلاءُ الْمُبِينُ Ҳақиқатан, бу аниқ бир синов эди (37/Соффат 106); وَلا يَكَادُ يُبِينُ Гапни тушунтира олмайдиган ҳолатда бўлган (43/Зухруф 52) яъни, баён қила олмайдиган. وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ Мунозарада ўз фикрини деярли очиқ баён қила олмайдиган бири бўлгани ҳолда (43/Зухруф 18).