ع ل و
У-л-в
عُلْو /Баландлик: سُفْل /Пастликнинг зиддидир. عُلْوِيّ ва سُفْلِيّ ; шу иккисига мансуб бўлгандир. عُلُوّ : Кўтарилмоқ. Бу ўзакдан қуйидаги феъл шакллари келади: عَلاَ يَعْلُو عُلُوًّا وَهُوَ عَالٍ; عَلِيَ يَعْلَى عَلاَءً فَهُوَ عَلِيٌّ (Кўтарилди, кўтарилмоқда; у юксакдир). Фатҳа билан عَلاَ сўзи кўпроқ макон ва жисмлар борасида ишлатилади. Аллоҳ буюради: عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ : Уларнинг устиларида ингичка, яшил ипакдан ва атласдан либослар бордир (76/Инсон 21).
Баъзиларга кўра عَلاَ шакли ҳам яхши, ҳам ёмон нарсаларда; عَلِيَ шакли эса фақат яхши нарсаларда ишлатилади. Аллоҳ буюради: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ : Дарҳақиқат фиръавн ер юзида кибр қилди (28/Қосос 4); وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ : Фиръавн ер юзида мутакаббир ва ҳақиқатан исрофгарлардан эди (10/Юнус 83); فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ : Улар такаббурлик қилдилар ва улуғлик даъво қилувчи зўравон бир қавм бўлдилар (23/Муъминун 46).
Аллоҳ таоло Иблисга шундай деди: أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ : Кибр қилдингми, ёки олий зотлардан бўлдингми? (38/Сод 75). تِلْكَ الدَّارُ الْآَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا : Бу охират диёрини ер юзида кибр қилишни ва бузғунчиликни истамайдиган кишиларга берамиз (28/Қосос 83); وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ : Албатта, улардан бири бошқасидан ғолиб келар эди (23/Муъминун 91); وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إسْرائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا : Биз китобда бани Исроилга: Сизлар ер юзида икки марта бузғунчилик қиласизлар ва катта туғёнга кетасизлар деб билдирдик (17/Исро 4); وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا : Кўнгиллари аниқ ишонган ҳолда, зулм ва кибрлари сабабли уларни била туриб инкор этдилар (27/Намл 14).
عَلِيّ : Қиймати юксак бўлган, шарафли. Бу сўз عَلِيَ ўзагидан келади. Аллоҳ таолонинг; وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ : Албатта, юксак ва улуғ бўлган фақат Аллоҳдир (22/Ҳаж 62); إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا : Албатта, Аллоҳ юксакдир, улуғдир (4/Нисо 34) оятларида бу сўз билан сифатланиши шу маънодадир: Аллоҳ сифатловчиларнинг сифатлашидан; ҳатто орифларнинг илми Уни қамраб олишидан юксакдир.
تَعَالَى сўзи ҳам шу маънода ишлатилади: تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ : Аллоҳ уларнинг ширк келтираётган нарсаларидан олийдир (27/Намл 63). Оятда تَفَاعُل шаклининг келтирилиши муболаға учундир; инсонларда бўлгани каби такаллуф учун эмас. سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا : Аллоҳ уларнинг айтаётган нарсаларидан муназзаҳдир; ниҳоят даражада юксакдир ва улуғдир (17/Исро 43). Оятдаги عُلُوًّا сўзи تَعَالَى феълининг масдари эмас; худди وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا : Аллоҳ сизларни ердан ўсимлик ундиргандек ундириб чиқарди (71/Нуҳ 17) оятидаги نَبَاتًا сўзи ва وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا : Бутун вужудинг билан Унга юзлан (73/Муззаммил 8) оятидаги تَبْتِيلًا сўзи масдар бўлмагани каби.
أَعْلَى : Энг шарафли, энг юксак. Аллоҳ буюради: فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى : Сизнинг энг олий Роббингиз менман, деди (79/Нозиот 24). اِسْتِعْلاَء : Гоҳ қораланган катталик/кибр, гоҳ эса юксаклик талаби маъносида келади. Ушбу оят ҳар икки маънога ҳам эга бўлиши мумкин: وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى : Албатта, бугун устун келган зафар қозонди (20/Тоҳо 64).
سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى : Олий Роббингнинг исмини тасбеҳ айт (87/Аълаа 1) оятининг маъноси шундай: Аллоҳ Ўзи билан қиёсланмайдиган ёки бошқа нарса билан ўлчаб бўлмайдиган даражада юксакдир. وَالسَّمَاوَاتِ الْعُلَا : Юксак осмонлар (20/Тоҳо 4) оятидаги الْعُلَا сўзи اْلأَعْلَى сўзининг муаннас кўплик шаклидир. Оятнинг маъноси шундай: Осмонлар бу оламга нисбатан қадрлироқ ва устунроқдир. Зеро, Аллоҳ буюради: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا : Сизларни яратиш қийинроқми ёки осмонними? Уни Аллоҳ бино қилган (79/Нозиот 27). كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ : Дарҳақиқат, яхшиларнинг китоби Иллийюндадир (83/Мутоффифун 18).
Баъзиларга кўра سِجِّين дўзахнинг энг ёмон жойининг номи бўлгани каби, жаннатнинг энг яхши/юксак жойининг номи ҳам عِلِّيِّين дир. Бошқа баъзиларга кўра эса, ҳақиқатда бу сўз жаннатда яшовчиларнинг номидир. Бу фикр арабчага кўпроқ мувофиқдир. Зеро, бу кўплик шакли гапирувчилар/ақл эгаларига хосдир. Унга кўра бу сўзнинг бирлиги عِلِّيٌّ бўлади; худди بِطِّيخ каби. Бунга кўра оятнинг маъноси шундай бўлади: Аброр/Яхшилар ҳам عِلِّيِّين /жаннат аҳлининг орасидадирлар. Худди ушбу оят каби: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا : Ким Аллоҳга ва Расулга итоат қилса, ана ўшалар Аллоҳ уларга неъмат ато этган пайғамбарлар, сиддиқлар, шаҳидлар ва солиҳ кишилар билан бирга бўладилар. Улар нақадар гўзал ҳамроҳдир! (4/Нисо 69).
Юксаклик жиҳатидан, юксак жойга ва шараф/юксакликка عَلْيَاء дейилади. عُلِّيَّة сўзи عَالِيَة нинг тасғири (кичрайтма шакли)дир, урфда эса хонага ном бўлган. تَعَالَى النَّهَارُ : Кун/Қуёш кўтарилди. عَالِيَةُ الرُّمْحِ : Найза темирининг паст қисмига дейилади. Кўплиги عَوَال шаклида келади. عَالِيَةُ الْمَدِينَةِ : Шаҳарнинг юқори томони. Шу маънодан بُعِثَ إِلَى أَهْلِ الْعَوَالِي : Авалий аҳлига юборилди, дейилган.
عَالِيَة сўзига нисбат عُلْوِيٌّ келади. عَلاَة : Темир бўладими, тош бўладими, сандон маъносидадир. Хонага ҳам عُلِّيَّة дейилади. Кўплиги فَعَالِيل вазнида عَلاَلِي шаклида келади. عِلْيَان : Йирик туя. عِلاَوَةُ الشَّيْءِ : Бирор нарсанинг юқори томони. Шу сабабли бош ва бўйинга عِلاَوَة дейилади. Шунингдек, юкларнинг устида ташиладиган нарсаларга ҳам عِلاَوَة дейилади. عِلاَوَةُ الرِّيحِ وَسِفَالَتُهُ : Шамол (эсадиган жойнинг) усти ва пасти, дейилади. اَلْمُعَلَّى : Фол ўқларининг энг юқорисидир, у эса еттинчисидир. اعْلُ عَنِّي : Устимдан тур!
تَعَالَ : Бу сўзнинг асл маъноси инсоннинг юксак бир жойга чақирилишидир. Кейин ҳар қандай жойга чақирилиш маъносида ишлатиладиган бўлди. Баъзиларга кўра бу сўз عُلُوّ ўзагидан келади. عُلُوّ : Мақомнинг юксак бўлишидир. تَعَالَ дегувчи, гўё юксаклик бор нарсага чақирган бўлади. Худди ўзига гапирилаётган кишини иззатлаш учун; اِفْعَلْ كَذَا غَيْرَ صَاغِرٍ : Хор бўлмаган ҳолда/Аллоҳ сени хор қилмасин, шуни қил, деганинг каби. Бу маънода Аллоҳ буюради: فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا ...: Айтгин: келинглар, ўғилларимизни даъват қилайлик (3/Оли Имрон 61); قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ : Айтгин: эй аҳли китоб! Сиз билан биз ўртамизда муштарак бўлган бир сўзга келинглар (3/Оли Имрон 64); وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا : Уларга: Аллоҳ нозил қилган нарсага ва Пайғамбарга келинглар, дейилса, мунофиқларнинг сиздан бутунлай юз ўгириб кетишларини кўрасиз (4/Нисо 61); أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ : Менга қарши бош кўтарманг, таслим бўлган ҳолда ёнимга келинглар деб (ёзилган) (27/Намл 31); قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ : Айтгин: келинглар, Роббингиз сизларга нималарни ҳаром қилганини ўқиб бераман (6/Анъом 151).
تَعَلَّى : Юқорига кўтарилди. عَلَّيْتُهُ فَتَعَلَّى : Уни кўтардим, у ҳам кўтарилди, дейилади. عَلَى : Ҳарфи жаридир. Қуйидаги шеърдаги каби, гоҳида исм ўрнида ҳам ишлатилади:
غَدَتْ مِنْ عَلَيْهِ -331
331- Унинг устида саҳар пайтида шовуллади.
Баъзиларга кўра عَلاَ шакли ҳам яхши, ҳам ёмон нарсаларда; عَلِيَ шакли эса фақат яхши нарсаларда ишлатилади. Аллоҳ буюради: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ : Дарҳақиқат фиръавн ер юзида кибр қилди (28/Қосос 4); وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ : Фиръавн ер юзида мутакаббир ва ҳақиқатан исрофгарлардан эди (10/Юнус 83); فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ : Улар такаббурлик қилдилар ва улуғлик даъво қилувчи зўравон бир қавм бўлдилар (23/Муъминун 46).
Аллоҳ таоло Иблисга шундай деди: أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ : Кибр қилдингми, ёки олий зотлардан бўлдингми? (38/Сод 75). تِلْكَ الدَّارُ الْآَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا : Бу охират диёрини ер юзида кибр қилишни ва бузғунчиликни истамайдиган кишиларга берамиз (28/Қосос 83); وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ : Албатта, улардан бири бошқасидан ғолиб келар эди (23/Муъминун 91); وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إسْرائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا : Биз китобда бани Исроилга: Сизлар ер юзида икки марта бузғунчилик қиласизлар ва катта туғёнга кетасизлар деб билдирдик (17/Исро 4); وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا : Кўнгиллари аниқ ишонган ҳолда, зулм ва кибрлари сабабли уларни била туриб инкор этдилар (27/Намл 14).
عَلِيّ : Қиймати юксак бўлган, шарафли. Бу сўз عَلِيَ ўзагидан келади. Аллоҳ таолонинг; وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ : Албатта, юксак ва улуғ бўлган фақат Аллоҳдир (22/Ҳаж 62); إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا : Албатта, Аллоҳ юксакдир, улуғдир (4/Нисо 34) оятларида бу сўз билан сифатланиши шу маънодадир: Аллоҳ сифатловчиларнинг сифатлашидан; ҳатто орифларнинг илми Уни қамраб олишидан юксакдир.
تَعَالَى сўзи ҳам шу маънода ишлатилади: تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ : Аллоҳ уларнинг ширк келтираётган нарсаларидан олийдир (27/Намл 63). Оятда تَفَاعُل шаклининг келтирилиши муболаға учундир; инсонларда бўлгани каби такаллуф учун эмас. سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا : Аллоҳ уларнинг айтаётган нарсаларидан муназзаҳдир; ниҳоят даражада юксакдир ва улуғдир (17/Исро 43). Оятдаги عُلُوًّا сўзи تَعَالَى феълининг масдари эмас; худди وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا : Аллоҳ сизларни ердан ўсимлик ундиргандек ундириб чиқарди (71/Нуҳ 17) оятидаги نَبَاتًا сўзи ва وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا : Бутун вужудинг билан Унга юзлан (73/Муззаммил 8) оятидаги تَبْتِيلًا сўзи масдар бўлмагани каби.
أَعْلَى : Энг шарафли, энг юксак. Аллоҳ буюради: فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى : Сизнинг энг олий Роббингиз менман, деди (79/Нозиот 24). اِسْتِعْلاَء : Гоҳ қораланган катталик/кибр, гоҳ эса юксаклик талаби маъносида келади. Ушбу оят ҳар икки маънога ҳам эга бўлиши мумкин: وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى : Албатта, бугун устун келган зафар қозонди (20/Тоҳо 64).
سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى : Олий Роббингнинг исмини тасбеҳ айт (87/Аълаа 1) оятининг маъноси шундай: Аллоҳ Ўзи билан қиёсланмайдиган ёки бошқа нарса билан ўлчаб бўлмайдиган даражада юксакдир. وَالسَّمَاوَاتِ الْعُلَا : Юксак осмонлар (20/Тоҳо 4) оятидаги الْعُلَا сўзи اْلأَعْلَى сўзининг муаннас кўплик шаклидир. Оятнинг маъноси шундай: Осмонлар бу оламга нисбатан қадрлироқ ва устунроқдир. Зеро, Аллоҳ буюради: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا : Сизларни яратиш қийинроқми ёки осмонними? Уни Аллоҳ бино қилган (79/Нозиот 27). كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ : Дарҳақиқат, яхшиларнинг китоби Иллийюндадир (83/Мутоффифун 18).
Баъзиларга кўра سِجِّين дўзахнинг энг ёмон жойининг номи бўлгани каби, жаннатнинг энг яхши/юксак жойининг номи ҳам عِلِّيِّين дир. Бошқа баъзиларга кўра эса, ҳақиқатда бу сўз жаннатда яшовчиларнинг номидир. Бу фикр арабчага кўпроқ мувофиқдир. Зеро, бу кўплик шакли гапирувчилар/ақл эгаларига хосдир. Унга кўра бу сўзнинг бирлиги عِلِّيٌّ бўлади; худди بِطِّيخ каби. Бунга кўра оятнинг маъноси шундай бўлади: Аброр/Яхшилар ҳам عِلِّيِّين /жаннат аҳлининг орасидадирлар. Худди ушбу оят каби: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا : Ким Аллоҳга ва Расулга итоат қилса, ана ўшалар Аллоҳ уларга неъмат ато этган пайғамбарлар, сиддиқлар, шаҳидлар ва солиҳ кишилар билан бирга бўладилар. Улар нақадар гўзал ҳамроҳдир! (4/Нисо 69).
Юксаклик жиҳатидан, юксак жойга ва шараф/юксакликка عَلْيَاء дейилади. عُلِّيَّة сўзи عَالِيَة нинг тасғири (кичрайтма шакли)дир, урфда эса хонага ном бўлган. تَعَالَى النَّهَارُ : Кун/Қуёш кўтарилди. عَالِيَةُ الرُّمْحِ : Найза темирининг паст қисмига дейилади. Кўплиги عَوَال шаклида келади. عَالِيَةُ الْمَدِينَةِ : Шаҳарнинг юқори томони. Шу маънодан بُعِثَ إِلَى أَهْلِ الْعَوَالِي : Авалий аҳлига юборилди, дейилган.
عَالِيَة сўзига нисбат عُلْوِيٌّ келади. عَلاَة : Темир бўладими, тош бўладими, сандон маъносидадир. Хонага ҳам عُلِّيَّة дейилади. Кўплиги فَعَالِيل вазнида عَلاَلِي шаклида келади. عِلْيَان : Йирик туя. عِلاَوَةُ الشَّيْءِ : Бирор нарсанинг юқори томони. Шу сабабли бош ва бўйинга عِلاَوَة дейилади. Шунингдек, юкларнинг устида ташиладиган нарсаларга ҳам عِلاَوَة дейилади. عِلاَوَةُ الرِّيحِ وَسِفَالَتُهُ : Шамол (эсадиган жойнинг) усти ва пасти, дейилади. اَلْمُعَلَّى : Фол ўқларининг энг юқорисидир, у эса еттинчисидир. اعْلُ عَنِّي : Устимдан тур!
تَعَالَ : Бу сўзнинг асл маъноси инсоннинг юксак бир жойга чақирилишидир. Кейин ҳар қандай жойга чақирилиш маъносида ишлатиладиган бўлди. Баъзиларга кўра бу сўз عُلُوّ ўзагидан келади. عُلُوّ : Мақомнинг юксак бўлишидир. تَعَالَ дегувчи, гўё юксаклик бор нарсага чақирган бўлади. Худди ўзига гапирилаётган кишини иззатлаш учун; اِفْعَلْ كَذَا غَيْرَ صَاغِرٍ : Хор бўлмаган ҳолда/Аллоҳ сени хор қилмасин, шуни қил, деганинг каби. Бу маънода Аллоҳ буюради: فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا ...: Айтгин: келинглар, ўғилларимизни даъват қилайлик (3/Оли Имрон 61); قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ : Айтгин: эй аҳли китоб! Сиз билан биз ўртамизда муштарак бўлган бир сўзга келинглар (3/Оли Имрон 64); وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا : Уларга: Аллоҳ нозил қилган нарсага ва Пайғамбарга келинглар, дейилса, мунофиқларнинг сиздан бутунлай юз ўгириб кетишларини кўрасиз (4/Нисо 61); أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ : Менга қарши бош кўтарманг, таслим бўлган ҳолда ёнимга келинглар деб (ёзилган) (27/Намл 31); قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ : Айтгин: келинглар, Роббингиз сизларга нималарни ҳаром қилганини ўқиб бераман (6/Анъом 151).
تَعَلَّى : Юқорига кўтарилди. عَلَّيْتُهُ فَتَعَلَّى : Уни кўтардим, у ҳам кўтарилди, дейилади. عَلَى : Ҳарфи жаридир. Қуйидаги шеърдаги каби, гоҳида исм ўрнида ҳам ишлатилади:
غَدَتْ مِنْ عَلَيْهِ -331
331- Унинг устида саҳар пайтида шовуллади.