ع ج م
А-ж-м
عُجْمَة сўзи, إِبَانَة /очиқ бўлишнинг зиддидир. إِعْجَام : Ноаниқ қилиш/чалкаштириш. Уй сокинлари ичидан чиқиб жавоб берадиган киши қолмаганида; اِسْتَعْجَمَتِ الدَّارُ дейилади. Шу боис баъзи араблар обод ва ичида яшовчилари бор бўлган уйдан киноя тарзида шундай дейишган: خَرَجْتُ عَنْ بِلاَدٍ تَنْطِقُ : Сўзлайдиган бир юртдан чиқдим.
عَجَم : Арабнинг зиддидир. عَجَمِيّ эса араб бўлмаганларга мансуб кишидир. أَعْجَم : Араблар ажамларни кам тушунишлари нуқтаи назаридан, хоҳ араб бўлсин, хоҳ бошқаси бўлсин, тилида тутилиш (дудуқлик) бор кишига айтилади. Шу маънодан ҳайвонларга ҳам عَجْمَاء дейилади. أَعْجَمِيّ эса أَعْجَم га мансубдир. Аллоҳ буюради: وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ ...: Биз Қуръонни арабча билмайдиган кишилардан бирига нозил қилганимизда эди (26/Шуъаро 198). الْأَعْجَمِينَ сўзида йа ҳарфлари туширилган. وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآَنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آَيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ : Агар биз бу Қуръонни ажнабий бир тилда ўқиладиган бир китоб қилганимизда эди, улар шундай дер эдилар: “Оятлари муфассал баён қилиниши керак эмасмиди? Мухотаблари араб бўла туриб, арабча бўлмаган китоб келдими?” (41/Фуссилат 44); وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ : Дарҳақиқат, Биз уларнинг: “Буни унга фақат бир башар ўргатмоқда”, – деяётганларини биламиз. Оғиб ўзига юзланаётган кимсанинг тили ажамийдир, бу эса очиқ-ойдин арабий бўлган бир тилдир (16/Наҳл 103).
Ҳайвонга عَجْمَاء дейилган; чунки ҳайвон, сўзлайдиган (инсон) каби сўз билан ўзини очиқ тарзда ифода этишдан ожиздир. Айтилганки; صَلاَةُ النَّهَارِ عَجْمَاءُ : Кундузги намоз ажмоъдир; яъни кундузи ўқиладиган намозда қироат баланд овозда қилинмайди. جُرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ : Ҳайвон ўлдирган кишининг дияти йўқдир.
أَعْجَمْتُ الْكَلاَمَ /Сўзни чалкаштирдим ибораси; أَعْرَبْتُ الْكَلاَمَ /Балоғатли сўзладим иборасининг зиддидир. أَعْجَمْتُ الْكِتَابَةَ : (Нуқта қўйиш йўли билан) ёзувнинг ноаниқлигини бартараф этдим. Бу худди أَشْكَيْتُهُ : Унинг шикоятини бартараф этдим, ибораси кабидир. Халилдан қилинган ривоятга кўра حُرُوفُ الْمُعْجَمِ (муъжам ҳарфлари)дан мурод муқаттаа ҳарфларидир. Чунки бу ҳарфлар ажамийдир. Баъзилар шундай дейди: “Бу ҳарфлар ажамийдир” иборасининг маъноси шудир: Якка ҳолдаги ҳарфлар, бирга (жамланган) ҳолдаги ҳарфлар далолат қиладиган нарсага далолат қилмайди.
بَابٌ مُعْجَمٌ : Мубҳам мавзу. عَجَم : Данак. Унинг бирлиги عَجَمَة шаклида келади. Унинг бу тарзда номланиши, ё ичида бўлган нарсада яширинишидан, ёки чайнаш сабабли бўлакларининг яширинишидан, ёхуд тишланган пайтда оғизга солиниб яширинишидандир. عَجْم : Бирор нарсани тишлаш. فُلاَنٌ صُلْبُ الْمَعْجَمِ : Фалон киши воқеалар олдида матонатлидир.
عَجَم : Арабнинг зиддидир. عَجَمِيّ эса араб бўлмаганларга мансуб кишидир. أَعْجَم : Араблар ажамларни кам тушунишлари нуқтаи назаридан, хоҳ араб бўлсин, хоҳ бошқаси бўлсин, тилида тутилиш (дудуқлик) бор кишига айтилади. Шу маънодан ҳайвонларга ҳам عَجْمَاء дейилади. أَعْجَمِيّ эса أَعْجَم га мансубдир. Аллоҳ буюради: وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ ...: Биз Қуръонни арабча билмайдиган кишилардан бирига нозил қилганимизда эди (26/Шуъаро 198). الْأَعْجَمِينَ сўзида йа ҳарфлари туширилган. وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآَنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آَيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ : Агар биз бу Қуръонни ажнабий бир тилда ўқиладиган бир китоб қилганимизда эди, улар шундай дер эдилар: “Оятлари муфассал баён қилиниши керак эмасмиди? Мухотаблари араб бўла туриб, арабча бўлмаган китоб келдими?” (41/Фуссилат 44); وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ : Дарҳақиқат, Биз уларнинг: “Буни унга фақат бир башар ўргатмоқда”, – деяётганларини биламиз. Оғиб ўзига юзланаётган кимсанинг тили ажамийдир, бу эса очиқ-ойдин арабий бўлган бир тилдир (16/Наҳл 103).
Ҳайвонга عَجْمَاء дейилган; чунки ҳайвон, сўзлайдиган (инсон) каби сўз билан ўзини очиқ тарзда ифода этишдан ожиздир. Айтилганки; صَلاَةُ النَّهَارِ عَجْمَاءُ : Кундузги намоз ажмоъдир; яъни кундузи ўқиладиган намозда қироат баланд овозда қилинмайди. جُرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ : Ҳайвон ўлдирган кишининг дияти йўқдир.
أَعْجَمْتُ الْكَلاَمَ /Сўзни чалкаштирдим ибораси; أَعْرَبْتُ الْكَلاَمَ /Балоғатли сўзладим иборасининг зиддидир. أَعْجَمْتُ الْكِتَابَةَ : (Нуқта қўйиш йўли билан) ёзувнинг ноаниқлигини бартараф этдим. Бу худди أَشْكَيْتُهُ : Унинг шикоятини бартараф этдим, ибораси кабидир. Халилдан қилинган ривоятга кўра حُرُوفُ الْمُعْجَمِ (муъжам ҳарфлари)дан мурод муқаттаа ҳарфларидир. Чунки бу ҳарфлар ажамийдир. Баъзилар шундай дейди: “Бу ҳарфлар ажамийдир” иборасининг маъноси шудир: Якка ҳолдаги ҳарфлар, бирга (жамланган) ҳолдаги ҳарфлар далолат қиладиган нарсага далолат қилмайди.
بَابٌ مُعْجَمٌ : Мубҳам мавзу. عَجَم : Данак. Унинг бирлиги عَجَمَة шаклида келади. Унинг бу тарзда номланиши, ё ичида бўлган нарсада яширинишидан, ёки чайнаш сабабли бўлакларининг яширинишидан, ёхуд тишланган пайтда оғизга солиниб яширинишидандир. عَجْم : Бирор нарсани тишлаш. فُلاَنٌ صُلْبُ الْمَعْجَمِ : Фалон киши воқеалар олдида матонатлидир.