ع د ل
А-д-л
عَدَالَة ва مُعَادَلَة : Тенглик маъносини англатувчи сўздир. Бу тушунча таққослаш асосида ишлатилади. عَدْل ва عِدْل сўзлари бир-бирига яқин маъноларни билдиради. Лекин عَدْل ҳукмлар каби басират билан идрок этиладиган нарсаларда ишлатилади. Ушбу оят шу маънодадир: أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا : Ёки унинг баробарида рўза тутишдир (5/Моида 95). عِدْل ва عَدِيل сўзлари эса ҳислар билан идрок этиладиган нарсаларда ишлатилади; тортиладиган, саналадиган ва ўлчанадиган нарсалар каби. Шундай экан, عَدْل тенг тарзда тақсимлаш маъносини билдиради. Бу маънода шундай ривоят қилинган: بِالْعَدْلِ قَامَتِ السَّمَوَاتُ وَاْلأَرْضُ : Осмонлар ва Ер адолат билан қоим турибдилар. Бу ҳадис ҳикмат тақозо этган тарзда оламдаги тўрт устундан бирининг бошқаларидан кўп ёки кам бўлиши ҳолида оламнинг тартиби бузилишига диққат қаратади.
عَدْل икки қисмга бўлинади:
Мутлақ адл: Ақл тақозосига кўра бундай адл гўзалдир, ҳеч қачон мансух бўлмайди/бошқа нарса билан бекор бўлмайди ва ҳеч қачон адолатсизлик билан сифатланмайди. Масалан, сенга яхшилик қилганга сенинг ҳам яхшилик қилишинг ва сенга озор бермаганга сенинг ҳам озор бермаслигинг каби.
Бошқа адл тури эса фақат шариат орқали билинади. Бундай адлнинг баъзи вақтларда мансух бўлиши ҳам мумкин. Қасос, жиноят диятлари ва муртад бўлган кишининг молининг асли каби. Шунинг учун Аллоҳ буюради: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ : Ким сизга тажовуз қилса, сизлар ҳам унга у қилган тажовузи баробарида тажовуз қилинглар (2/Бақара 194); وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا : Ёмонликнинг жазоси худди ўзига ўхшаш ёмонликдир (42/Шуро 40). Бу оятларда адолат اِعْتِدَاء /тажовуз ва سَيِّئَة / эса яхшиликка кўпроғи билан, ёмонликка эса озроғи билан жавоб қайтаришдир. -311 311- . (65/Талоқ 2); яъни (4/Нисо 129) ояти инсоннинг туғма эга бўлган : : , деган сўзнинг маъноси шудир: “Ундан қабул қилинадиган бирор яхшилик содир бўлмайди.” : (6/Анъом 1); яъни кофирлар бошқаларни Аллоҳга (16/Наҳл 100). , деган сўзлари машҳур мақолдир.
عَدْل икки қисмга бўлинади:
Мутлақ адл: Ақл тақозосига кўра бундай адл гўзалдир, ҳеч қачон мансух бўлмайди/бошқа нарса билан бекор бўлмайди ва ҳеч қачон адолатсизлик билан сифатланмайди. Масалан, сенга яхшилик қилганга сенинг ҳам яхшилик қилишинг ва сенга озор бермаганга сенинг ҳам озор бермаслигинг каби.
Бошқа адл тури эса фақат шариат орқали билинади. Бундай адлнинг баъзи вақтларда мансух бўлиши ҳам мумкин. Қасос, жиноят диятлари ва муртад бўлган кишининг молининг асли каби. Шунинг учун Аллоҳ буюради: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ : Ким сизга тажовуз қилса, сизлар ҳам унга у қилган тажовузи баробарида тажовуз қилинглар (2/Бақара 194); وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا : Ёмонликнинг жазоси худди ўзига ўхшаш ёмонликдир (42/Шуро 40). Бу оятларда адолат اِعْتِدَاء /тажовуз ва سَيِّئَة / эса яхшиликка кўпроғи билан, ёмонликка эса озроғи билан жавоб қайтаришдир. -311 311- . (65/Талоқ 2); яъни (4/Нисо 129) ояти инсоннинг туғма эга бўлган : : , деган сўзнинг маъноси шудир: “Ундан қабул қилинадиган бирор яхшилик содир бўлмайди.” : (6/Анъом 1); яъни кофирлар бошқаларни Аллоҳга (16/Наҳл 100). , деган сўзлари машҳур мақолдир.