ع ق ل

عَقْل : Илмни қабул қилишга тайёр бўлган кучга айтилади. Ушбу куч воситасида инсон эришган илмга ҳам عَقْل дейилади. Шунинг учун мўминлар амири Али (р.а.) шундай деган:
رَأَيْتُ الْعَقْلَ عَقْلَيْنِ *** فَمَطْبُوعٌ وَمَسْمُوعُ -327
وَلاَ يَنْفَعُ مَسْمُوعٌ *** إِذَا لَمْ يَكُ مُطْبُوعُ -328
كَمَا لاَ يَنْفَعُ الشَّمْسُ *** وَضَوْءُ الْعَيْنِ مَمْنُوعُ -329
327- Кўрдимки, ақл икки хилдир: туғма бўлган ва эшитилган.
328- Туғма бўлгани бўлмаса, эшитилгани фойда бермайди.
329- Худди кўз кўрмаган ҳолда қуёш нурининг фойда бермагани каби.
Ақлнинг биринчи турига Пайғамбар (сав) ушбу сўзи билан ишора қилади: مَا خَلَقَ اللهُ خَلْقًا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنَ الْعَقْلِ : Аллоҳ ақлдан кўра қадрлироқ ҳеч нарса яратмаган.
Иккинчи ақл турига эса ушбу сўзи билан ишора қилади: مَا كَسَبَ أَحَدٌ شَيْئًا أَفْضَلَ مِنْ عَقْلٍ يَهْدِيهِ إِلَى هُدًى أَوْ يَرُدُّهُ عَنْ رَدًى : Ҳеч ким ўзини ҳидоятга йўналтирувчи ва ёмонликдан қайтарувчи бир ақлдан кўра афзалроқ нарсани қўлга киритган эмас. Ушбу оятда кўзда тутилган ақл ҳам шудир: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ : Биз одамларга бу масалларни келтирамиз, лекин уларнинг маъносини олим зотлардан бошқаси фаҳмламайди (29/Анкабут 43).
Аллоҳ таолонинг кофирларни ақлсизликда айблаган ҳар бир ояти, ақлнинг биринчи турига эмас, балки иккинчисига ишорадир. Масалан, ушбу оят ва унга ўхшаш бошқа оятлар каби: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ : Куфр келтирганларнинг ҳолати, сўзларни фақат бақириқ ва чақириқ тарзида (маъносини англамай) такрорлайдиган кишига ўхшайди. Улар кар, соқов ва кўрдирлар; ақл ишлатмайдилар (2/Бақара 171).
Ақл бўлмагани сабабли банда масъул тутилмайдиган ҳар бир оят ҳам ақлнинг биринчи турига ишорадир.
عَقْل сўзининг асл маъноси — тутмоқ ва маҳкам чангаллаб ушламоқдир. Масалан: عَقْلُ الْبَعِيرِ بِالْعِقَالِ : туяни ип билан боғлаш/тутиш. عَقْلُ الدَّوَاءِ الْبَطْنَ : дорининг ошқозонни тутиши/ич кетишни тўхтатиши. عَقَلَتِ الْمَرْأَةُ شَعْرَهَا : аёл сочини боғлади. عَقَلَ لِسَانَهُ : тилини тийди/тутди. Ушбу маънодан қалъага مَعْقِل дейилган. Унинг кўплиги مَعَاقِل шаклида келади.
Туянинг боғланиши нуқтаи назаридан шундай дейилади: عَقَلْتُ الْمَقْتُولَ : ўлдирилганнинг диятини тўладим. Баъзиларга кўра бу сўзнинг асл маъноси — туяларнинг мақтулнинг валийси ҳовлисига боғланишидир. Баъзиларга кўра эса унинг маъноси — туяларнинг қон тўкилишига тўсқинлик қилишидир. Сўнгра дият нима билан тўланмасин, عَقْل деб номланган.
Диятни тўлаш билан мажбур бўлганларга эса عَاقِلَة дейилади. عَقَلْتُ عَنْهُ : унинг ўрнига диятни мен тўладим. Қотил эмас, балки унинг қариндошлари диятни тўлашга мажбур бўлганда; دِيَةٌ مَعْقُلَةٌ عَلَى قَوْمِهِ /Унинг қавми тўлаши лозим бўлган дият, дейилади.
اِعْتَقَلَهُ بِالشَّغْزَبِيَّةِ : уни чалиб ерга йиқитди. اِعْتَقَلَ رُمْحَهُ بَيْنَ رِكَابِهِ وَسَاقِهِ : найзасини чов ва оёқлари орасига қистирди.
Баъзиларга кўра عِقَال , бир йиллик закот маъносидадир. Зеро Абу Бакр (р.а.) шундай деган: لَوْ مَنَعُونِي عِقَالاً لَقَاتَلْتُهُمْ : Агар улар менга бир йиллик закотни ҳам бермасалар, улар билан урушаман. Араблар ҳам шундай дейди: أَخَذَ النَّقْدَ وَلَمْ يَأْخُذِ الْعِقَالَ : пулни олди, лекин иқолни олмади. Ушбу сўздаги عِقَال , ўзи билан боғланадиган нарса орқали ёки масдар орқали туялардан киноя қилинган. Дарҳақиқат عَقَلْتُهُ عَقْلاً وَعِقَالاً (Уни маҳкам боғладим) дейилади; худди كَتَبْتُ كِتَابًا (Ёзув ёздим) дейилгани каби. Шунингдек مَكْتُوب ’га كِتَاب дейилгани каби, مَعْقُول ’га ҳам عِقَال дейилади.
عَقِيلَة : асралган ва бошқалардан ман этилган аёл, дур ва шунга ўхшаш. Худди араблар боғланадиган нарсага عِلْقُ مَضِنَّةٍ деганлари каби. مَعْقِل : ўзи билан ҳимояланадиган тоғ ёки қалъа. عُقَّال : отларнинг оёқларида пайдо бўладиган бир касалликдир. عَقَل : оёқларнинг бир-бирига ишқаланишидан келиб чиқадиган жароҳат.