ب ر د
Б-р-д
بَرْد совуқлик сўзининг асли, حَرٌّ иссиқликнинг зиддидир. Баъзан совуқликнинг айни ўзи эътиборга олиниб بَرَدَ كَذَا дейилади, яъни бирор нарса совуқлик касб этди/совиди деганидир. بَرَدَ الْمَاءَ كَذَا ибораси эса, сувга совуқлик бермоқ/сувни совутмоқ маъносини англатади. Мана шундай:
48- سَتُبْرِدُ أَكْبَادًا وَتُبْكِي بَوَاكِيًا
48- Сен баъзи юракларни совутасан, кўпларни эса йиғлатасан.
Бу маънода بَرَّدَه феъли ҳам ишлатилади. قََدْ جَاءَ أَبْرَد ҳам дейилади, деб айтилган бўлса-да, бу тўғри эмас. Сувни совутишга хизмат қиладиган асбоб шу жиҳатдан بَرَّادَة деб аталган. Муз каби собит қоладиган нарсаларга ҳам بَرَدَ كَذَا дейилади. Ҳарорат иссиқликка хос ишлатилгани каби, берд ҳам сабот учун шундай ишлатилади. Шу жиҳатдан بَرَدَ كَذَا сабот қилди/собит қолди деганидир. بَرَدَ عَلَيْهِ دَيْنٌ Қарз унинг зиммасида қотиб қолди, ибораси каби. Шоир шундай дейди:
49- اَلْيَوْمُ يَوْمٌ بَارِدٌ سُمُومُهْ مَنْ جَزِعَ اْليَوْمَ فَلاَ تَلوُمُهْ
49- Бугун — заҳари совуқ бўлган кундир,
[Бугун сабр қила олмаганни маломат қилмаслик керак].
Бошқа бир шоир эса шундай дейди:
50- قَدْ بَرِدَ الْمَوْتُ عَلَى مُصْطَلاَهُ أيَّ بُرُودٍ
50- Икки қозиқ тиши очиқдир, ўлим қотиб қолгандир
Не ёмон қотишдир у, унинг ўчоғи узра.
Бу ерда ишлатилган بَرَدَ феъли ثَبَتَ собит бўлди деганидир. لمَ ْيَبْرُدْ بِيَدِي شَيْءٌ ибораси, қўлимда ҳеч нарса қолмади маъносини англатади. بَرَدَ اْلاِنْسَانُ ибораси эса, инсоннинг ўлганини билдиради. بَرَدَهُ уни ўлдирди деганидир. السُيُوفُ الْبَوَارِدُ ўлдирувчи қиличлар ҳам, ўлган кишининг руҳи чиқиши сабабли иссиқлигини йўқотишига олиб келгани учун ёки уни жимгина, ҳаракатсиз қолдиргани учун шу номни олган.
Уйқуга بَرْدٌ дейилишининг сабаби эса, ухлаётган инсоннинг танасида пайдо бўладиган зоҳирий совуқлик ёхуд уни бир муддат ҳаракатсиз қолдиришидир. Уйқунинг ҳам ўлим жинсидан бўлган бир ҳолат экани маълумдир: اللَّهُ يَتَوَفَّى اْلأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا Аллоҳ жонларни ўлими вақтида, ўлмаганларини эса уйқуси вақтида олади (39/Зумар 42); لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْداً وَلاَ شَرَاباً У ерда на бир совуқлик, на ичимлик тотмайдилар (78/Набаъ 24); бу ердаги بَرْدًا сўзи, уйқу деганидир.
عَيْشٌ بَارِدٌ сўзи яхши/фаровон ҳаёт/тирикчилик деганидир. Бу ерда, инсоннинг иссиқ кунларда совуқликдан оладиган лаззати эътиборга олинган, ёхуд у орқали эришадиган роҳати назарда тутилган.
أَبْرَدَان : сўзи эса, эрталаб ва кечқурун деганидир; кундузнинг энг салқин пайтлари эрталаб ва кечқурун вақтлари бўлгани учун шу номни олган.
بَرَد ёмғирнинг ҳавода музлаб осилиб қоладиган турига айтилади. بَرَدَ السَّحَابُ совуқликка хос булут деганидир. سَحَابٌ أَبْرَدُ ибораси ҳам шундандир. بَرِدَ феъли эса, совуқлик эгаси бўлди (совиди) маъносини англатади. Аллоҳ буюради: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ . Аллоҳ осмондан тоғлар каби совуқ/дўл юкланган булутларни туширади (24/Нур 43).
بَرْدِي сўзи совуқ ҳавода ўсгани учун совуқликка нисбат берилган бир ўсимликнинг номидир. Дейилганки: أَصْلُ كُلِّ دَاءٍ اَلْبَردَةُ Ҳар бир касалликнинг манбаи — танадаги совуқликдир; яъни: Ҳазмсизликдир. Касалликка بَردَةٌ дейилишининг сабаби — ҳазмсизлик ҳазм қилишни қийинлаштирадиган табиий совуқликдан келиб чиқишидир.
بَرُود эса ўзи билан салқинланиладиган ва совийдиган нарсага айтилади. Шунга кўра, баъзан فَاعِل маъносида فَعُولٌ , баъзан эса مَفْعُولٌ маъносида ишлатилади. مَاءٌ بَرُودٌ ва ثُغْرٌ بَرُودٌ дейилиши ҳамда зарҳал ипга بَرُودٌ номи берилиши каби. بَرَدْتُ الْحَدِيدَ ибораси سَحَلْتُه совутдим деганидир. بَرَدْتُهُ феъли, худди قَتَلْتُهُ уни ўлдирдим дейилиши кабидир. بَرَادَة тўкилган мева ва шу кабилар учун ишлатилади. مِبْرَد эса, ўзи билан салқинланиладиган асбобдир.
Йўллардаги بُرُد — بَرِيد сўзининг кўплигидир. Булар ҳам, ҳар бири ўзига хос жойида турадиган кишилардир. Кейинчалик бу феъл кишининг бу ишни бажарган жойининг эмас, балки бажарган ишининг номи сифатида ишлатилган. Шу сабабли ҳар бир тез/чаққонга هُوَ يَبْرُدُ дейилган. Яна шу жиҳатдан, қушнинг икки қанотига, ўз йўлида кетаётган, ўз ишини қилаётган инсоннинг ҳоли эътиборга олиниб, بَرِيدَاهُ номи берилган. Булар, сўз ясаш усулларида баён қилинганидек, ўзи ясалган сўздан янги сўзлар ясаш доирасига киради.
48- سَتُبْرِدُ أَكْبَادًا وَتُبْكِي بَوَاكِيًا
48- Сен баъзи юракларни совутасан, кўпларни эса йиғлатасан.
Бу маънода بَرَّدَه феъли ҳам ишлатилади. قََدْ جَاءَ أَبْرَد ҳам дейилади, деб айтилган бўлса-да, бу тўғри эмас. Сувни совутишга хизмат қиладиган асбоб шу жиҳатдан بَرَّادَة деб аталган. Муз каби собит қоладиган нарсаларга ҳам بَرَدَ كَذَا дейилади. Ҳарорат иссиқликка хос ишлатилгани каби, берд ҳам сабот учун шундай ишлатилади. Шу жиҳатдан بَرَدَ كَذَا сабот қилди/собит қолди деганидир. بَرَدَ عَلَيْهِ دَيْنٌ Қарз унинг зиммасида қотиб қолди, ибораси каби. Шоир шундай дейди:
49- اَلْيَوْمُ يَوْمٌ بَارِدٌ سُمُومُهْ مَنْ جَزِعَ اْليَوْمَ فَلاَ تَلوُمُهْ
49- Бугун — заҳари совуқ бўлган кундир,
[Бугун сабр қила олмаганни маломат қилмаслик керак].
Бошқа бир шоир эса шундай дейди:
50- قَدْ بَرِدَ الْمَوْتُ عَلَى مُصْطَلاَهُ أيَّ بُرُودٍ
50- Икки қозиқ тиши очиқдир, ўлим қотиб қолгандир
Не ёмон қотишдир у, унинг ўчоғи узра.
Бу ерда ишлатилган بَرَدَ феъли ثَبَتَ собит бўлди деганидир. لمَ ْيَبْرُدْ بِيَدِي شَيْءٌ ибораси, қўлимда ҳеч нарса қолмади маъносини англатади. بَرَدَ اْلاِنْسَانُ ибораси эса, инсоннинг ўлганини билдиради. بَرَدَهُ уни ўлдирди деганидир. السُيُوفُ الْبَوَارِدُ ўлдирувчи қиличлар ҳам, ўлган кишининг руҳи чиқиши сабабли иссиқлигини йўқотишига олиб келгани учун ёки уни жимгина, ҳаракатсиз қолдиргани учун шу номни олган.
Уйқуга بَرْدٌ дейилишининг сабаби эса, ухлаётган инсоннинг танасида пайдо бўладиган зоҳирий совуқлик ёхуд уни бир муддат ҳаракатсиз қолдиришидир. Уйқунинг ҳам ўлим жинсидан бўлган бир ҳолат экани маълумдир: اللَّهُ يَتَوَفَّى اْلأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا Аллоҳ жонларни ўлими вақтида, ўлмаганларини эса уйқуси вақтида олади (39/Зумар 42); لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْداً وَلاَ شَرَاباً У ерда на бир совуқлик, на ичимлик тотмайдилар (78/Набаъ 24); бу ердаги بَرْدًا сўзи, уйқу деганидир.
عَيْشٌ بَارِدٌ сўзи яхши/фаровон ҳаёт/тирикчилик деганидир. Бу ерда, инсоннинг иссиқ кунларда совуқликдан оладиган лаззати эътиборга олинган, ёхуд у орқали эришадиган роҳати назарда тутилган.
أَبْرَدَان : сўзи эса, эрталаб ва кечқурун деганидир; кундузнинг энг салқин пайтлари эрталаб ва кечқурун вақтлари бўлгани учун шу номни олган.
بَرَد ёмғирнинг ҳавода музлаб осилиб қоладиган турига айтилади. بَرَدَ السَّحَابُ совуқликка хос булут деганидир. سَحَابٌ أَبْرَدُ ибораси ҳам шундандир. بَرِدَ феъли эса, совуқлик эгаси бўлди (совиди) маъносини англатади. Аллоҳ буюради: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ . Аллоҳ осмондан тоғлар каби совуқ/дўл юкланган булутларни туширади (24/Нур 43).
بَرْدِي сўзи совуқ ҳавода ўсгани учун совуқликка нисбат берилган бир ўсимликнинг номидир. Дейилганки: أَصْلُ كُلِّ دَاءٍ اَلْبَردَةُ Ҳар бир касалликнинг манбаи — танадаги совуқликдир; яъни: Ҳазмсизликдир. Касалликка بَردَةٌ дейилишининг сабаби — ҳазмсизлик ҳазм қилишни қийинлаштирадиган табиий совуқликдан келиб чиқишидир.
بَرُود эса ўзи билан салқинланиладиган ва совийдиган нарсага айтилади. Шунга кўра, баъзан فَاعِل маъносида فَعُولٌ , баъзан эса مَفْعُولٌ маъносида ишлатилади. مَاءٌ بَرُودٌ ва ثُغْرٌ بَرُودٌ дейилиши ҳамда зарҳал ипга بَرُودٌ номи берилиши каби. بَرَدْتُ الْحَدِيدَ ибораси سَحَلْتُه совутдим деганидир. بَرَدْتُهُ феъли, худди قَتَلْتُهُ уни ўлдирдим дейилиши кабидир. بَرَادَة тўкилган мева ва шу кабилар учун ишлатилади. مِبْرَد эса, ўзи билан салқинланиладиган асбобдир.
Йўллардаги بُرُد — بَرِيد сўзининг кўплигидир. Булар ҳам, ҳар бири ўзига хос жойида турадиган кишилардир. Кейинчалик бу феъл кишининг бу ишни бажарган жойининг эмас, балки бажарган ишининг номи сифатида ишлатилган. Шу сабабли ҳар бир тез/чаққонга هُوَ يَبْرُدُ дейилган. Яна шу жиҳатдан, қушнинг икки қанотига, ўз йўлида кетаётган, ўз ишини қилаётган инсоннинг ҳоли эътиборга олиниб, بَرِيدَاهُ номи берилган. Булар, сўз ясаш усулларида баён қилинганидек, ўзи ясалган сўздан янги сўзлар ясаш доирасига киради.