ب ر ر

بَرٌّ (қуруқлик бўлаги) сўзи, بَحْر (денгиз) сўзининг зиддидир. Унда кенглик маъноси ҳам эътиборга олингани учун بِرٌّ сўзи ҳам шундан ясалган. بِرٌّ — хайрли ишларни кенг ёйишдир. Баъзан бу сифат Аллоҳ таоло учун ҳам ишлатилади, шундайки: إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِيمُ Албатта, яхшилик қилувчи ва марҳаматли Зот — Унинг Ўзидир (52/Тур 28). Баъзан бу сифат инсонлар учун ҳам ишлатилиши кузатилади. بَرَّ الْعَبْدُ رَبَّهُ дейилади, бу кишининг Аллоҳга садоқати нечоғли чуқур эканини билдиради. Бу сўз Аллоҳ ҳақида ишлатилса, мукофот ва савоб бериш; банда ҳақида ишлатилса, итоат этиш, садоқат кўрсатиш маъносини англатади. Бу эса икки хилдир.
Бир хили эътиқодда, иккинчиси эса амаллардадир. Қуйидаги ояти карима ҳар иккисини ҳам ўз ичига олади: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ Юзингизни буришингиз яхшилик эмас (2/Бақара 177). Яна шу маънога мувофиқ равишда, Расулуллоҳдан (сав) البِرُّ яхшилик нима деб сўралган, У Зот эса жавоб сифатида шу оятни ўқиганлар.
Чунки бу оят ҳам эътиқодни, ҳам фарз ва нафл амалларни ўз ичига олади. بِرُّ الْوَالِدَبْنِ — ота-онага кўп яхшилик қилишдир. Зидди эса, عُقُوق сўзидир. Аллоҳ буюради: لاَ يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ Аллоҳ дин борасида сизлар билан урушмаган ва сизларни ўз диёрларингиздан ҳайдаб чиқармаган кимсаларга яхшилик қилишингизни ва адолатли бўлишингизни ман этмайди (60/Мумтаҳана 8).
بِرٌّ сўзи ростгўйлик маъносида ҳам ишлатилади; чунки: бу ҳам яхшиликнинг кенг соҳасини қамраб олади. Шунинг учун بَرَّ فِي قَوْلِهِ، وَبَرَّ فِي يَمِينِهِ дейилади, бу сўзига ва қасамига содиқлигини билдиради. Шоир шундай дейди:
43- أَكُونُ مَكَانَ اْلبَرِّ مِنْهُ
43- Мен унинг наздида баррнинг ўрнидаман.
Бир қарашга кўра эса, бу ердаги بَرّ сўзи кўнгил маъносида ишлатилган. Лекин бу тўғри эмас. Аксинча, шоир юқорида ишора қилинган ростгўйлик маъносини кўзда тутган. Яъни у мени, барр севгани каби чин кўнгилдан севади.
بَرَّ أبَاهُ فَهُوَ بَارٌّ وَبَرٌّ Отасига яхшилик қилди, у отасига яхшилик қилувчи кишидир феъллари, صَائِفٌ وَصَيْفٌ ва طَائِفٌ وَطَيْفٌ сўзлари кабидир. Бу маъно Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзида ишлатилган: وَبَرّاً بِوَالِدَتِي Мени онамга меҳрибон қилди (19/Марям 32). Худди шу маънода: وبَرَّ فِي يَمِينِهِ ва қасамига вафо қилди فَهُوَ باَرٌّ у сўзида турадиган кишидир ва أَبْرَرْتُهُ унга яхшилик қилдим ва بَرَّتْ يَمِينِي дейилади.
حَجٌّ مَبْرُورٌ эса, мақбул ҳаж деганидир. اَلبَارُّ сўзининг кўплиги أَبْرَارٌ ва بَرَرَةٌ шаклидадир. Аллоҳ буюради: إِنَّ اْلاَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ Албатта, яхшилар неъматдадирлар (82/Инфитор 13); كَلاََّ إِنَّ كِتَابَ اْلأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ Йўқ, яхшиларнинг номаи аъмоллари Иллийюндадир (83/Мутоффифун 18). Малоикаларнинг сифати сифатида ҳам بَرَرَة сўзи ишлатилган: كِرَامٍ بَرَرَةٍ покиза котиблар (80/Абаса 11-16).
Қуръонда بَرَرَة сўзи фақат малоикалар учун ишлатилган, чунки: у أَبْرَار сўзидан кўра таъсирлироқ бўлиб, بَرٌّ сўзининг кўплигидир. أَبْرَار сўзи эса, باَرٌّّ сўзининг кўплигидир. بَرٌّ сўзи эса, باَرٌّ сўзидан кўра балиғроқдир. Худди, عَدْلٌ тушунчаси عَادِلٌ сўзидан балиғроқ бўлгани каби.
بُرٌّ сўзи эса, биз биладиган буғдойдир. Бундай номланишининг сабаби, озиқ-овқат борасида унга кенг доирада эҳтиёж сезилишидир.
بَرِير : сўзи эса, фақат أَرَاك ва шунга ўхшаш дарахтларнинг меваси учун ишлатилади. لاَ يَعْرِفُ الْهَرَّ مِنَ الْبَرِّ ибораси ҳам шу ўзакдан бўлиб, нарсаларни бир-биридан ажрата олмасликни билдиради. Бу — товушларнинг ҳикоя қилиниши (яъни ҳир ҳир ва бир бир товушлари чиқарилишини баён этишдир) деганлар бўлса-да, тўғриси шуки; бу ибора ўзига яхшилик қилган билан ёмонлик қилганни бир-биридан ажрата олмайдиган киши ҳақида айтилади.
بَرْبَرَة — валдирашни билдиради. Бу сўз, кишининг бу ишни қилаётган пайтдаги товушининг ҳикоя йўли билан баён этилишидан (ғўнғир-ғўнғир қилиш) келиб чиққан.