بَلْ
Бал
Айтилган сўзга бирор нарса қўшиш учун ишлатиладиган юкламадир. У икки хилдир.
بَلْ (аксинча)нинг бир хилида жумлада ундан кейингиси олдингисини бекор қилади. Фақат баъзан ўзидан кейингининг ҳукмини тасдиқлаш, олдингисиникини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилади. Баъзан эса ўзидан олдингининг ҳукмини тасдиқлаш, иккинчисини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилади. Иккинчисини тасдиқлаш, биринчисини эса бекор қилиш учун ишлатилган ўринлардан бири мана бу оятдир: إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ اْلأَوَّلِينَ * كَلا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ оятларимиз унга ўқилган пайтда: «Аввалгиларнинг афсоналари», дейди. Йўқ, аксинча, уларнинг қилиб юрган касблари қалбларини қоплаб қоронғи қилган эди (83/Мутоффифун 13-14); яъни, иш улар айтгандек эмас, аксинча, улар билмайдилар. Қалблари усти пардаланди сўзи билан уларнинг жоҳиллигига эътибор қаратилган. Иброҳим алайҳиссалом қиссасидаги сўзлар ҳам шу маънодадир: قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ Кофирлар унга: «Эй Иброҳим, худоларимизга бу ишни сен қилдингми?» — дедилар. Иброҳим деди: Аксинча, бу ишни ана шу — уларнинг каттаси қилди! Буни уларнинг ўзларидан сўранглар. Албатта, агар гапира олсалар (21/Анбиё 62-63).
Биринчисини тасдиқлаш, иккинчисини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилган ўринлардан бири Аллоҳ таолонинг: فَأَمَّا اْلأَنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ * وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ * كَلاَّ بَلْ لاَ تُكْرِمُونَ اْليَتِيمَ Роббиси инсонни синаш учун унга икром қилиб, неъмат берган пайтда у: «Роббим мени икром қилди», дейди. Аммо уни синаш учун ризқини тор қилиб, ўлчов билан берган пайтда: «Роббим мени хор қилди», дейди. Йўқ, аксинча, сизлар етимга саховат кўрсатмаяпсизлар (89/Фажр 15-17) сўзларидир.
Яъни: уларга молнинг берилиши икромдан, берилмаслиги эса хорликдан эмас. Лекин улар молни ишлатилиши лозим бўлган ўринда ишлатмаганлари учун буни била олмадилар. Аллоҳ таолонинг: ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ * بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ Сод. Зикр соҳиби бўлган шарафли Қуръонга қасам. Аксинча, куфр келтирганлар кибр ва низо ичидадирлар (38/Сод 1-2) сўзлари ҳам шунга ўхшашдир.
Зикр соҳиби бўлган Қуръон сўзи билан Қуръонда ибрат олинадиган хусусият борлигини, кофирларнинг унга қулоқ солмаслиги эса унда ибрат олинадиган хусусият йўқлигидан эмас, балки уларнинг Ҳаққа қарши кибр қилишлари ҳамда Аллоҳ ва Унинг Расулига қарши чиқишларидан келиб чиққанини билдирмоқда. Аллоҳ таолонинг: ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ * بَلْ عَجِبُوا Қоф. Шарафли Қуръонга қасам! Аксинча, кофирлар ажабландилар (50/Қоф 1-2) сўзлари ҳам шу маънодадир. Яъни: уларнинг Қуръонга иймон келтиришдан қочишлари Қуръоннинг улуғ эмаслигидан эмас, аксинча, ўзларининг жоҳиллигидандир.
بَلْ عَجِبُوا Аксинча, ҳайратландилар сўзи билан уларнинг жоҳиллигига эътибор қаратган. Чунки: бир нарсадан ҳайратланиш унинг сабабини билмасликни тақозо қилади. Аллоҳ таолонинг: مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ * الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَك *َ فِي أَيِّ صُورَةٍ مَا شَاءَ رَكَّبَكَ * كََلاََّ بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ Эй инсон, карами кенг Роббингга нисбатан сени нима алдади? У сени яратган, қоматингни тўғрилаган ва сени мўътадил қилган Зотдир, аксинча, сизлар динни ёлғонга чиқармоқдасизлар (82/Инфитор 6-9) сўзи ҳам шу мавзуга оиддир. Гўё шундай дейилган: Аллоҳ таолонинг уларни алдашини тақозо қиладиган бирор нарса йўқ. Аксинча, уларни қилган ишларига бошлаган нарса — ёлғонга чиқаришларидир.
بَلْ (аксинча)нинг иккинчи тури эса биринчи ҳукмни баён қилиб, بَلْ дан кейингисининг унга қўшилиши кўзланишидир. Аллоҳ таолонинг: بَلْ قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلاَمٍ بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ Улар: Балки, Муҳаммаднинг айтган сўзлари алғов-далғов, бир-биридан узуқ тушлардир, дедилар. Балки, бу сўзларни унинг ўзи тўқиб олгандир. Балки, у шоирдир (21/Анбиё 5) сўзи каби.
Аллоҳ таоло بَلْ افْتَرَاهُ сўзи билан уларнинг ўзларига келган ваҳийни тўқиб чиқарилган бўҳтон деганларига, уни келтирган зот ҳам буни бўҳтон сифатида уюштирган деб даъво қилганларига, шу билан ҳам кифояланмай, унинг ўта ёлғончи эканини даъво қилганларига эътибор қаратмоқда. Чунки: Қуръонда шоир — табиатан ёлғончи бўлган кишидан иборатдир.
Аллоҳ таолонинг: لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِين لاَ يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلاَ عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلاَ هُمْ يُنصَرُونَ * بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ Кофирлар дўзах оловини на юзларидан, на орқаларидан қайтара олмайдиган ва ҳеч кимдан ёрдам кўрмайдиган пайтнинг даҳшатини билганларида эди, бундай қилмас эдилар! Аксинча, у ваъда қилинган азоб уларга тўсатдан келади-да, улар ҳайратдан қотиб қоладилар (21/Анбиё 39-40) сўзи ҳам шу маънодадир. Яъни: агар улар биринчисидан ҳам ортиқ ва ундан ҳам улканроқ бўлган қиёматнинг тўсатдан келишини билганларида эди.
Қуръонда келган барча بَلْ сўзлари, баъзиларида нозикроқ хусусият бор бўлса-да, шу икки маънодан ташқарига чиқмайди.
بَلْ (аксинча)нинг бир хилида жумлада ундан кейингиси олдингисини бекор қилади. Фақат баъзан ўзидан кейингининг ҳукмини тасдиқлаш, олдингисиникини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилади. Баъзан эса ўзидан олдингининг ҳукмини тасдиқлаш, иккинчисини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилади. Иккинчисини тасдиқлаш, биринчисини эса бекор қилиш учун ишлатилган ўринлардан бири мана бу оятдир: إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ اْلأَوَّلِينَ * كَلا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ оятларимиз унга ўқилган пайтда: «Аввалгиларнинг афсоналари», дейди. Йўқ, аксинча, уларнинг қилиб юрган касблари қалбларини қоплаб қоронғи қилган эди (83/Мутоффифун 13-14); яъни, иш улар айтгандек эмас, аксинча, улар билмайдилар. Қалблари усти пардаланди сўзи билан уларнинг жоҳиллигига эътибор қаратилган. Иброҳим алайҳиссалом қиссасидаги сўзлар ҳам шу маънодадир: قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ Кофирлар унга: «Эй Иброҳим, худоларимизга бу ишни сен қилдингми?» — дедилар. Иброҳим деди: Аксинча, бу ишни ана шу — уларнинг каттаси қилди! Буни уларнинг ўзларидан сўранглар. Албатта, агар гапира олсалар (21/Анбиё 62-63).
Биринчисини тасдиқлаш, иккинчисини эса бекор қилиш мақсадида ишлатилган ўринлардан бири Аллоҳ таолонинг: فَأَمَّا اْلأَنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ * وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ * كَلاَّ بَلْ لاَ تُكْرِمُونَ اْليَتِيمَ Роббиси инсонни синаш учун унга икром қилиб, неъмат берган пайтда у: «Роббим мени икром қилди», дейди. Аммо уни синаш учун ризқини тор қилиб, ўлчов билан берган пайтда: «Роббим мени хор қилди», дейди. Йўқ, аксинча, сизлар етимга саховат кўрсатмаяпсизлар (89/Фажр 15-17) сўзларидир.
Яъни: уларга молнинг берилиши икромдан, берилмаслиги эса хорликдан эмас. Лекин улар молни ишлатилиши лозим бўлган ўринда ишлатмаганлари учун буни била олмадилар. Аллоҳ таолонинг: ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ * بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ Сод. Зикр соҳиби бўлган шарафли Қуръонга қасам. Аксинча, куфр келтирганлар кибр ва низо ичидадирлар (38/Сод 1-2) сўзлари ҳам шунга ўхшашдир.
Зикр соҳиби бўлган Қуръон сўзи билан Қуръонда ибрат олинадиган хусусият борлигини, кофирларнинг унга қулоқ солмаслиги эса унда ибрат олинадиган хусусият йўқлигидан эмас, балки уларнинг Ҳаққа қарши кибр қилишлари ҳамда Аллоҳ ва Унинг Расулига қарши чиқишларидан келиб чиққанини билдирмоқда. Аллоҳ таолонинг: ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ * بَلْ عَجِبُوا Қоф. Шарафли Қуръонга қасам! Аксинча, кофирлар ажабландилар (50/Қоф 1-2) сўзлари ҳам шу маънодадир. Яъни: уларнинг Қуръонга иймон келтиришдан қочишлари Қуръоннинг улуғ эмаслигидан эмас, аксинча, ўзларининг жоҳиллигидандир.
بَلْ عَجِبُوا Аксинча, ҳайратландилар сўзи билан уларнинг жоҳиллигига эътибор қаратган. Чунки: бир нарсадан ҳайратланиш унинг сабабини билмасликни тақозо қилади. Аллоҳ таолонинг: مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ * الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَك *َ فِي أَيِّ صُورَةٍ مَا شَاءَ رَكَّبَكَ * كََلاََّ بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ Эй инсон, карами кенг Роббингга нисбатан сени нима алдади? У сени яратган, қоматингни тўғрилаган ва сени мўътадил қилган Зотдир, аксинча, сизлар динни ёлғонга чиқармоқдасизлар (82/Инфитор 6-9) сўзи ҳам шу мавзуга оиддир. Гўё шундай дейилган: Аллоҳ таолонинг уларни алдашини тақозо қиладиган бирор нарса йўқ. Аксинча, уларни қилган ишларига бошлаган нарса — ёлғонга чиқаришларидир.
بَلْ (аксинча)нинг иккинчи тури эса биринчи ҳукмни баён қилиб, بَلْ дан кейингисининг унга қўшилиши кўзланишидир. Аллоҳ таолонинг: بَلْ قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلاَمٍ بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ Улар: Балки, Муҳаммаднинг айтган сўзлари алғов-далғов, бир-биридан узуқ тушлардир, дедилар. Балки, бу сўзларни унинг ўзи тўқиб олгандир. Балки, у шоирдир (21/Анбиё 5) сўзи каби.
Аллоҳ таоло بَلْ افْتَرَاهُ сўзи билан уларнинг ўзларига келган ваҳийни тўқиб чиқарилган бўҳтон деганларига, уни келтирган зот ҳам буни бўҳтон сифатида уюштирган деб даъво қилганларига, шу билан ҳам кифояланмай, унинг ўта ёлғончи эканини даъво қилганларига эътибор қаратмоқда. Чунки: Қуръонда шоир — табиатан ёлғончи бўлган кишидан иборатдир.
Аллоҳ таолонинг: لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِين لاَ يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلاَ عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلاَ هُمْ يُنصَرُونَ * بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ Кофирлар дўзах оловини на юзларидан, на орқаларидан қайтара олмайдиган ва ҳеч кимдан ёрдам кўрмайдиган пайтнинг даҳшатини билганларида эди, бундай қилмас эдилар! Аксинча, у ваъда қилинган азоб уларга тўсатдан келади-да, улар ҳайратдан қотиб қоладилар (21/Анбиё 39-40) сўзи ҳам шу маънодадир. Яъни: агар улар биринчисидан ҳам ортиқ ва ундан ҳам улканроқ бўлган қиёматнинг тўсатдан келишини билганларида эди.
Қуръонда келган барча بَلْ сўзлари, баъзиларида нозикроқ хусусият бор бўлса-да, шу икки маънодан ташқарига чиқмайди.