ب ش ر
Б-ш-р
بَشَرَة сўзи — терининг ташқи юзига бериладиган номлардан биридир. أَدَمَة эса унинг ички юзидир. Адибларнинг кўпчилиги шундай деган. Абу Зайд эса бунинг аксини айтган. Абул-Аббос ва бошқалар эса унинг хато айтганини таъкидлашган. Кўплиги بَشَرٌ ва أَبْشاَرٌ шаклида. Инсонга بَشَرٌ дейилишининг сабаби — унинг териси туксиз бўлиб, қаралганда бевосита териси кўриниб туришидир. Чунки бошқа ҳайвонларнинг териси ё жун, ё қил, ёки патлар билан қопланган.
Инсон маъносидаги بَشَرٌ сўзи бир киши учун ҳам, кўплик учун ҳам ишлатилади. Аллоҳ таолонинг: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ Икки башарга иймон келтирамизми, (23/Муъминун 47) сўзида иккилик шаклида ишлатилган.
Қуръонда инсоннинг бадани, ташқи кўриниши кўзда тутилган ҳар бир ўринда, инсон ўрнига башар сўзи ишлатилган. Мисоллар: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاء بَشَراً У сувдан башар яратган Аллоҳдир (25/Фурқон 54); إِنِّي خَالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ Албатта, Мен лойдан башар яратувчиман (38/Сод 71).
Шунингдек, инсонлар дейилганда пайғамбарлардан юз ўгирган اَلْكُفَّار кофирлар кўзда тутилганда, улар учун ҳам بَشَر башар сўзи ишлатилган: إِنْ هَذَا إِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ Бу фақат башар сўзидир (74/Муддассир 25); أَبَشَراً مِنَّا وَاحِداً نَتَّبِعُهُ Ўзимиздан бўлган бир башарга эргашамизми? (54/Қамар 24); مَا أَنتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنَا Сизлар ҳам бизга ўхшаган одамлардан бошқа эмассизлар (36/Ёсин 15); أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا Улар: ўзимизга ўхшаган икки башарга иймон келтирамизми, дедилар (23/Муъминун 47); فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا Башар бизни ҳидоят қиладими? (64/Тағобун 6) деб инкор этганлари ва юз ўгирганлари сабаблидир.
Яна шу маънода буюрган: أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ Албатта, мен ҳам сизлар каби бир башардирман (18/Каҳф 110). Шу орқали инсонлар башарийликда тенг эканига, улар орасидаги фарқ эса эришган олий маърифатлари ва гўзал амаллари эканига эътибор қаратилган. Шунинг учун оятнинг давомида шундай дейилган: يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ Фақат менга илоҳингиз ёлғиз Илоҳ экани ҳақида ваҳий қилинмоқда (18/Каҳф 110). Шу билан ўзи қайси хусусияти билан улардан ажралиб туришига эътибор қаратилган.
Аллоҳ буюради: وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ Менга ҳеч бир башар тегмаган (19/Марям 20) оятида хусусан башар сўзи ишлатилган. Шунингдек: فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً У унга бус-бутун башар қиёфасида кўринди (19/Марям 17) оятида ҳам бу сўз келган. Бу фаришталарни англатади. Бу сўз билан унинг оддий инсон қиёфасига кирганига ва унга инсон шаклида кўринганига эътибор қаратилган. Аллоҳ таолонинг: مَا هَـذَا بَشَراً Бу башар эмас! (12/Юсуф 31) оятида ишлатган ибораси эса Ҳазрати Юсуфга нисбатан ҳурмат ва улуғлашни билдиради ҳамда унинг зоти инсон зотидан шарафлироқ ва қимматлироқ эканини кўрсатади.
بَشَرْتُ اْلأَدِيمَ ибораси терисига тегдим деганидир. Бу أَنَفْتُهُ бурнига урдим ва رَجَلْتُهُ оёғига урдим сўзлари кабидир. بَشَرَ الْجَرَادُ اْلأَرْضَ ибораси чигирткалар ердаги нарсаларни еб битиришини англатади. مُباَشَرَة икки терининг бир-бирига тегишини англатади. Бирга бўлишга ҳам киноя йўли билан مُباَشَرَة (мубошарат) дейилади. Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзларида мубошарат шу маънода ишлатилган: وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ Масжидларда эътикофда ўтирган пайтингизда хотинларингиз билан қўшилманглар (2/Бақара 187); فَاْلآنَ بَاشِرُوهُنَّ Энди хотинларингиз билан бемалол қўшилаверинглар (2/Бақара 187).
فُلاَنٌ مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ иборасининг изоҳи أَبْشَرَهُ الله وَآدَمَهُ жумласидир, яъни: Аллоҳ таоло унга мақталган тери ва кўнгил ато этган. Бу ибора ҳам зоҳирий, ҳам ботиний фазилатларни ўзида жамлаган комил инсон учун ҳам ишлатилади.
Баъзилар унинг маъноси кишининг ички дунёси юмшоқлиги, териси эса қаттиқлиги деганидир, дейишган. وأَبْشَرْتُ الرَّجُلَ وَبَشَّرْتُهُ وَبَشَرْتُه ибораси кишига юз терисининг ёзилишига сабаб бўладиган хурсанд қилувчи хабар/хушхабар беришни англатади. Бунинг сабаби — инсон хурсанд бўлганда, худди сув дарахтга ёйилгани каби, қон унинг ичида ёйилишидир. Бу сўзлар орасида бир қатор фарқлар борлиги ҳам аён. Чунки بَشَرْتُهُ умумийдир. أَبْشَرْتُهُ эса, أَحْمَدْتُهُ кабидир. بَشَرْتُهُ эса кўпликни ифодалаш учун ишлатилади. أَبْشَرَ феъли эса ҳам ўзлик, ҳам ўзликсиз шаклда ишлатилади.
بَشَرْتُهُ فَأَبْشَرَ дейилади, бу ибора хушхабар олиш ва хушхабар беришни англатади. Худди шу маънони ифодалаш учун أَبْشَرْتُهُ ҳам дейилади. Бу يُبَشِّرُكَ сенга хушхабар беради, يَبْشُرُكَ сенга башорат беради ва يُبْشِرُكَ сенга хушхабарни билдиради феъли каби ишлатилиши мумкин. اِنَّ اللهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَ Албатта, Аллоҳ сенга Яҳёнинг хушхабарини беради (3/Оли Имрон 39) шаклида ҳам ўқилган. Аллоҳ буюради: Улар: لاَ تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ Қўрқма, биз сенга билимдон бир ўғил хушхабарини берамиз. Иброҳим: Ёшим анча улғайган бўлса ҳам менга бу хушхабарни берасизларми? У ҳолда нимага таяниб хушхабар берасизлар? деди. Улар: сенга бу хушхабарни ҳақ ила берамиз, дедилар (15/Ҳижр 53-55).
اِسْتَبْشَرَ кишини хурсанд қиладиган нарсани топишдир. Аллоҳ буюради: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ Ортда қолган, ҳали ўзларига қўшилмаганлар учун хавф ҳам, ғам ҳам йўқлигидан улар ҳақида ҳам севинурлар (3/Оли Имрон 170); يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّهِ وَفَضْلٍٍ Аллоҳдан келган неъмат ва фазл билан севинурлар (3/Оли Имрон 171). Аллоҳ таоло: وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ Шаҳар аҳолиси хурсанд бўлган ҳолда келди (15/Ҳижр 67) деб буюрган. Хурсанд қиладиган хабарга بِشَارَة ва بُشْرَى деб ном берилади.
Аллоҳ таоло: لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَياةِ الدُّنْيَا وَفِي اْلآخِرَةِ Улар учун бу дунё ҳаётида ҳам, охиратда ҳам хушхабар бордир (10/Юнус 64) деб буюрган. Бундан ташқари, қуйидаги оятлар ҳам бунга мисолдир: لاَ بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ У кун жиноятчилар учун ҳеч қандай хушхабар йўқдир (25/Фурқон 22); وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُـشْرَى Элчиларимиз Иброҳимга хушхабар келтирганларида (11/Ҳуд 69); يَا بُشْرَى هَـذَا غُلاَمٌ Хушхабар, мана бу бир ўғил бола, деди (12/Юсуф 19); وَمَا جَعَلَهُ اللّهُ إِلاَّ بُشْرَى Аллоҳ уни фақат хушхабар бўлсин деб қилди (8/Анфол 10).
بَشِير хушхабар келтирувчидир. Шу маънода Аллоҳ таоло буюрган: فَلَمَّا أَن جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ Хушхабарчи келиб, кўйлакни отасининг юзига ташлаган эди, кўзлари очилиб кетди (12/Юсуф 96); لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ Уларга хушхабар бордир. Бандаларимга хушхабар беринг (39/Зумар 17); وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ Шамолларни хушхабарчилар қилиб юбориши, сизларга Ўз раҳматидан баҳраманд қилиши Унинг борлигига далолат қиладиган белгиларидандир (30/Рум 46), яъни ёмғирдан хушхабар беради.
Расулуллоҳ (сав) буюрадилар: اِنْقَطَعَ اْلوَحْيُ وَلمَ ْيَبْقَ إِلاَّ اْلمُبَشِّرَاتُ، وَهِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ، يَرَاهَا الْمُؤْمِنُ أَوْ تُرَى لَهُ Энди ваҳий узилди; мубашширотдан бошқаси қолмади. Булар эса солиҳ тушлардир; мўмин уларни кўради ёки унинг учун бошқа биров кўради.
Аллоҳ буюради: فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ Ана ўшанга мағфират ҳақида хушхабар беринг (36/Ёсин 11); فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ Уларга аламли азоб ҳақида хушхабар беринг (3/Оли Имрон 21); بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً Мунофиқларга ўзлари учун аламли азоб борлиги ҳақида хушхабар беринг (4/Нисо 138); وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ Куфр келтирганларга аламли азоб ҳақида хушхабар беринг! (9/Тавба 3). Бу ерда сўзнинг истиора йўли билан ишлатилиши, уларнинг у ерда эшитиши мумкин бўлган энг хурсанд қилувчи хабар — азобга ташланишлари ҳақидаги хабар эканига эътибор қаратади. Бу шоирнинг қуйидаги сўзига ўхшайди:
54- تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ
54- Уларнинг ўзаро саломлашуви жон куйдирувчи зарбадир.
Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзи ҳам шу маънода бўлиши тўғри бўлади: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ Уларга айт: Ҳозирча дунё неъматларидан имконингиз борича фойдаланиб қолинглар, чунки охири қайтиб борадиган жойингиз дўзах оловидир (14/Иброҳим 30).
Бундан ташқари, қуйидаги сўз ҳам шу маънодадир: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً وَهُوَ كَظِيمٌ Аммо уларнинг бирортасига Раҳмонга мисол қилиб айтган қиз фарзанди ҳақида хушхабар берилса, ўша кимсанинг юзи қоп-қора бўлиб кетади ва ғазабини ичига ютади (43/Зухруф 17).
أَبْشَرَ ибораси хушхабар топиш маъносини билдиради. Бу أَبْقَلَ ва أَمْحَلَ феъллари кабидир. Уларга: أَلاََّ تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ Қўрқманглар ва ғамгин бўлманглар, сизларга ваъда қилинган жаннатдан хурсанд бўлинглар! дейдилар (41/Фуссилат 30).
أَبْشَرْتُ اْلأَرْضَ ибораси ернинг ўсимлиги чиройли кўкарганини англатади. Ибн Масъуднинг (р.а.) қуйидаги сўзи ҳам шу маънодадир: مَنْ أَحَبَّ اْلقُرْآنَ فَلْيُبَشِّرْ Ким Қуръонни севса, ўзини табриклаб қўйсин. Яъни: Бунга хурсанд бўлсин.
Ал-Фарро шундай дейди: Бу феъл шаддали ишлатилганда хушхабарни, шаддасиз ишлатилганда эса хурсандликни англатади. بَشَرْتُهُ فَبَشَّرَ Унга хушхабар бердим, у эса хурсанд бўлди дейилади, бу جَبَرْتُهُ فَجَبَرَ Унинг синган жойини боғладим, у эса тузалди, сўзи кабидир.
Сибавайҳ бу ҳақда: فَأَبْشَرَ феъли Ибн Қутайба томонидан шундай изоҳланган: Бу ибора بَشَرْتُ اْلأَدِيمَ иборасидан олинган бўлиб, терининг юзини юпқалаштиришни англатади. Яна дейди: Маъноси, فَلْيُضَمِّرْ نَفْسَهُ нафсини юпқалаштириб озғин қилсин ибораси кабидир. Худди: إِنَّ وَرَاءَنَا عَقَبَةٌ لاَ يَقْطَعُهَا إِلاَّ الضُّمَّرُ مِنَ الرَّجَالِ Бизнинг ортимизда шундай тик довон борки, уни фақат эркакларнинг озғин-чайирларигина ошиб ўта олади, деб ривоят қилинганидек.
Шоирнинг қуйидаги сўзи биринчи маъносига кўрадир:
55 - فَأَعِنْهُمْ وَاَبْشِرْ بِمَا بَشَّرُوا بِهِ
وَإِذَا هُمْ نَزَلُوا بِضَنْكٍ فَاَنْزِلِ
55 - Уларга ёрдам бер, улар хушхабар санаган нарсани сен ҳам хушхабар сана,
Улар тор жойга тушганда сен ҳам туш.
تَباَشِيرُ الْوَجْهِ وَبِشْرُهُ юзда кўринган хурсандликдир. تَباَشِيرُ الصُّبْحِ тонгнинг илк кўринган ёруғликларидир.
تَباَشِيرُ النَّخِيلِ мавсумида биринчи бўлиб чиққан ҳўл хурмодир. Хушхабар берувчига бериладиган совғага البُشْرَى ва بُشَارَة ёки بِشَارَة деб ном берилади.
Инсон маъносидаги بَشَرٌ сўзи бир киши учун ҳам, кўплик учун ҳам ишлатилади. Аллоҳ таолонинг: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ Икки башарга иймон келтирамизми, (23/Муъминун 47) сўзида иккилик шаклида ишлатилган.
Қуръонда инсоннинг бадани, ташқи кўриниши кўзда тутилган ҳар бир ўринда, инсон ўрнига башар сўзи ишлатилган. Мисоллар: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاء بَشَراً У сувдан башар яратган Аллоҳдир (25/Фурқон 54); إِنِّي خَالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ Албатта, Мен лойдан башар яратувчиман (38/Сод 71).
Шунингдек, инсонлар дейилганда пайғамбарлардан юз ўгирган اَلْكُفَّار кофирлар кўзда тутилганда, улар учун ҳам بَشَر башар сўзи ишлатилган: إِنْ هَذَا إِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ Бу фақат башар сўзидир (74/Муддассир 25); أَبَشَراً مِنَّا وَاحِداً نَتَّبِعُهُ Ўзимиздан бўлган бир башарга эргашамизми? (54/Қамар 24); مَا أَنتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنَا Сизлар ҳам бизга ўхшаган одамлардан бошқа эмассизлар (36/Ёсин 15); أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا Улар: ўзимизга ўхшаган икки башарга иймон келтирамизми, дедилар (23/Муъминун 47); فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا Башар бизни ҳидоят қиладими? (64/Тағобун 6) деб инкор этганлари ва юз ўгирганлари сабаблидир.
Яна шу маънода буюрган: أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ Албатта, мен ҳам сизлар каби бир башардирман (18/Каҳф 110). Шу орқали инсонлар башарийликда тенг эканига, улар орасидаги фарқ эса эришган олий маърифатлари ва гўзал амаллари эканига эътибор қаратилган. Шунинг учун оятнинг давомида шундай дейилган: يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ Фақат менга илоҳингиз ёлғиз Илоҳ экани ҳақида ваҳий қилинмоқда (18/Каҳф 110). Шу билан ўзи қайси хусусияти билан улардан ажралиб туришига эътибор қаратилган.
Аллоҳ буюради: وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ Менга ҳеч бир башар тегмаган (19/Марям 20) оятида хусусан башар сўзи ишлатилган. Шунингдек: فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً У унга бус-бутун башар қиёфасида кўринди (19/Марям 17) оятида ҳам бу сўз келган. Бу фаришталарни англатади. Бу сўз билан унинг оддий инсон қиёфасига кирганига ва унга инсон шаклида кўринганига эътибор қаратилган. Аллоҳ таолонинг: مَا هَـذَا بَشَراً Бу башар эмас! (12/Юсуф 31) оятида ишлатган ибораси эса Ҳазрати Юсуфга нисбатан ҳурмат ва улуғлашни билдиради ҳамда унинг зоти инсон зотидан шарафлироқ ва қимматлироқ эканини кўрсатади.
بَشَرْتُ اْلأَدِيمَ ибораси терисига тегдим деганидир. Бу أَنَفْتُهُ бурнига урдим ва رَجَلْتُهُ оёғига урдим сўзлари кабидир. بَشَرَ الْجَرَادُ اْلأَرْضَ ибораси чигирткалар ердаги нарсаларни еб битиришини англатади. مُباَشَرَة икки терининг бир-бирига тегишини англатади. Бирга бўлишга ҳам киноя йўли билан مُباَشَرَة (мубошарат) дейилади. Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзларида мубошарат шу маънода ишлатилган: وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ Масжидларда эътикофда ўтирган пайтингизда хотинларингиз билан қўшилманглар (2/Бақара 187); فَاْلآنَ بَاشِرُوهُنَّ Энди хотинларингиз билан бемалол қўшилаверинглар (2/Бақара 187).
فُلاَنٌ مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ иборасининг изоҳи أَبْشَرَهُ الله وَآدَمَهُ жумласидир, яъни: Аллоҳ таоло унга мақталган тери ва кўнгил ато этган. Бу ибора ҳам зоҳирий, ҳам ботиний фазилатларни ўзида жамлаган комил инсон учун ҳам ишлатилади.
Баъзилар унинг маъноси кишининг ички дунёси юмшоқлиги, териси эса қаттиқлиги деганидир, дейишган. وأَبْشَرْتُ الرَّجُلَ وَبَشَّرْتُهُ وَبَشَرْتُه ибораси кишига юз терисининг ёзилишига сабаб бўладиган хурсанд қилувчи хабар/хушхабар беришни англатади. Бунинг сабаби — инсон хурсанд бўлганда, худди сув дарахтга ёйилгани каби, қон унинг ичида ёйилишидир. Бу сўзлар орасида бир қатор фарқлар борлиги ҳам аён. Чунки بَشَرْتُهُ умумийдир. أَبْشَرْتُهُ эса, أَحْمَدْتُهُ кабидир. بَشَرْتُهُ эса кўпликни ифодалаш учун ишлатилади. أَبْشَرَ феъли эса ҳам ўзлик, ҳам ўзликсиз шаклда ишлатилади.
بَشَرْتُهُ فَأَبْشَرَ дейилади, бу ибора хушхабар олиш ва хушхабар беришни англатади. Худди шу маънони ифодалаш учун أَبْشَرْتُهُ ҳам дейилади. Бу يُبَشِّرُكَ сенга хушхабар беради, يَبْشُرُكَ сенга башорат беради ва يُبْشِرُكَ сенга хушхабарни билдиради феъли каби ишлатилиши мумкин. اِنَّ اللهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَ Албатта, Аллоҳ сенга Яҳёнинг хушхабарини беради (3/Оли Имрон 39) шаклида ҳам ўқилган. Аллоҳ буюради: Улар: لاَ تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ Қўрқма, биз сенга билимдон бир ўғил хушхабарини берамиз. Иброҳим: Ёшим анча улғайган бўлса ҳам менга бу хушхабарни берасизларми? У ҳолда нимага таяниб хушхабар берасизлар? деди. Улар: сенга бу хушхабарни ҳақ ила берамиз, дедилар (15/Ҳижр 53-55).
اِسْتَبْشَرَ кишини хурсанд қиладиган нарсани топишдир. Аллоҳ буюради: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ Ортда қолган, ҳали ўзларига қўшилмаганлар учун хавф ҳам, ғам ҳам йўқлигидан улар ҳақида ҳам севинурлар (3/Оли Имрон 170); يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّهِ وَفَضْلٍٍ Аллоҳдан келган неъмат ва фазл билан севинурлар (3/Оли Имрон 171). Аллоҳ таоло: وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ Шаҳар аҳолиси хурсанд бўлган ҳолда келди (15/Ҳижр 67) деб буюрган. Хурсанд қиладиган хабарга بِشَارَة ва بُشْرَى деб ном берилади.
Аллоҳ таоло: لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَياةِ الدُّنْيَا وَفِي اْلآخِرَةِ Улар учун бу дунё ҳаётида ҳам, охиратда ҳам хушхабар бордир (10/Юнус 64) деб буюрган. Бундан ташқари, қуйидаги оятлар ҳам бунга мисолдир: لاَ بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ У кун жиноятчилар учун ҳеч қандай хушхабар йўқдир (25/Фурқон 22); وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُـشْرَى Элчиларимиз Иброҳимга хушхабар келтирганларида (11/Ҳуд 69); يَا بُشْرَى هَـذَا غُلاَمٌ Хушхабар, мана бу бир ўғил бола, деди (12/Юсуф 19); وَمَا جَعَلَهُ اللّهُ إِلاَّ بُشْرَى Аллоҳ уни фақат хушхабар бўлсин деб қилди (8/Анфол 10).
بَشِير хушхабар келтирувчидир. Шу маънода Аллоҳ таоло буюрган: فَلَمَّا أَن جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ Хушхабарчи келиб, кўйлакни отасининг юзига ташлаган эди, кўзлари очилиб кетди (12/Юсуф 96); لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ Уларга хушхабар бордир. Бандаларимга хушхабар беринг (39/Зумар 17); وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ Шамолларни хушхабарчилар қилиб юбориши, сизларга Ўз раҳматидан баҳраманд қилиши Унинг борлигига далолат қиладиган белгиларидандир (30/Рум 46), яъни ёмғирдан хушхабар беради.
Расулуллоҳ (сав) буюрадилар: اِنْقَطَعَ اْلوَحْيُ وَلمَ ْيَبْقَ إِلاَّ اْلمُبَشِّرَاتُ، وَهِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ، يَرَاهَا الْمُؤْمِنُ أَوْ تُرَى لَهُ Энди ваҳий узилди; мубашширотдан бошқаси қолмади. Булар эса солиҳ тушлардир; мўмин уларни кўради ёки унинг учун бошқа биров кўради.
Аллоҳ буюради: فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ Ана ўшанга мағфират ҳақида хушхабар беринг (36/Ёсин 11); فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ Уларга аламли азоб ҳақида хушхабар беринг (3/Оли Имрон 21); بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً Мунофиқларга ўзлари учун аламли азоб борлиги ҳақида хушхабар беринг (4/Нисо 138); وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ Куфр келтирганларга аламли азоб ҳақида хушхабар беринг! (9/Тавба 3). Бу ерда сўзнинг истиора йўли билан ишлатилиши, уларнинг у ерда эшитиши мумкин бўлган энг хурсанд қилувчи хабар — азобга ташланишлари ҳақидаги хабар эканига эътибор қаратади. Бу шоирнинг қуйидаги сўзига ўхшайди:
54- تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ
54- Уларнинг ўзаро саломлашуви жон куйдирувчи зарбадир.
Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзи ҳам шу маънода бўлиши тўғри бўлади: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ Уларга айт: Ҳозирча дунё неъматларидан имконингиз борича фойдаланиб қолинглар, чунки охири қайтиб борадиган жойингиз дўзах оловидир (14/Иброҳим 30).
Бундан ташқари, қуйидаги сўз ҳам шу маънодадир: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً وَهُوَ كَظِيمٌ Аммо уларнинг бирортасига Раҳмонга мисол қилиб айтган қиз фарзанди ҳақида хушхабар берилса, ўша кимсанинг юзи қоп-қора бўлиб кетади ва ғазабини ичига ютади (43/Зухруф 17).
أَبْشَرَ ибораси хушхабар топиш маъносини билдиради. Бу أَبْقَلَ ва أَمْحَلَ феъллари кабидир. Уларга: أَلاََّ تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ Қўрқманглар ва ғамгин бўлманглар, сизларга ваъда қилинган жаннатдан хурсанд бўлинглар! дейдилар (41/Фуссилат 30).
أَبْشَرْتُ اْلأَرْضَ ибораси ернинг ўсимлиги чиройли кўкарганини англатади. Ибн Масъуднинг (р.а.) қуйидаги сўзи ҳам шу маънодадир: مَنْ أَحَبَّ اْلقُرْآنَ فَلْيُبَشِّرْ Ким Қуръонни севса, ўзини табриклаб қўйсин. Яъни: Бунга хурсанд бўлсин.
Ал-Фарро шундай дейди: Бу феъл шаддали ишлатилганда хушхабарни, шаддасиз ишлатилганда эса хурсандликни англатади. بَشَرْتُهُ فَبَشَّرَ Унга хушхабар бердим, у эса хурсанд бўлди дейилади, бу جَبَرْتُهُ فَجَبَرَ Унинг синган жойини боғладим, у эса тузалди, сўзи кабидир.
Сибавайҳ бу ҳақда: فَأَبْشَرَ феъли Ибн Қутайба томонидан шундай изоҳланган: Бу ибора بَشَرْتُ اْلأَدِيمَ иборасидан олинган бўлиб, терининг юзини юпқалаштиришни англатади. Яна дейди: Маъноси, فَلْيُضَمِّرْ نَفْسَهُ нафсини юпқалаштириб озғин қилсин ибораси кабидир. Худди: إِنَّ وَرَاءَنَا عَقَبَةٌ لاَ يَقْطَعُهَا إِلاَّ الضُّمَّرُ مِنَ الرَّجَالِ Бизнинг ортимизда шундай тик довон борки, уни фақат эркакларнинг озғин-чайирларигина ошиб ўта олади, деб ривоят қилинганидек.
Шоирнинг қуйидаги сўзи биринчи маъносига кўрадир:
55 - فَأَعِنْهُمْ وَاَبْشِرْ بِمَا بَشَّرُوا بِهِ
وَإِذَا هُمْ نَزَلُوا بِضَنْكٍ فَاَنْزِلِ
55 - Уларга ёрдам бер, улар хушхабар санаган нарсани сен ҳам хушхабар сана,
Улар тор жойга тушганда сен ҳам туш.
تَباَشِيرُ الْوَجْهِ وَبِشْرُهُ юзда кўринган хурсандликдир. تَباَشِيرُ الصُّبْحِ тонгнинг илк кўринган ёруғликларидир.
تَباَشِيرُ النَّخِيلِ мавсумида биринчи бўлиб чиққан ҳўл хурмодир. Хушхабар берувчига бериладиган совғага البُشْرَى ва بُشَارَة ёки بِشَارَة деб ном берилади.