ب غ ي

بَغْيٌ сўзи, талаб қилинаётган нарсада ўрта йўлдан ошиб кетишни исташдир; ҳақиқатан ошиб кетилиши ёки ошиб кетилмаслиги фарқ қилмайди. Баъзан камият маъносидаги миқдор, баъзан эса кайфият маъносидаги сифат ўлчов қилиб олинади. بَغَيْتُ الشَّيْء дейилади, бу — бўлиши лозим бўлганидан ортиғини исташдир, اِبْتغَيْتُ ҳам шунга ўхшашдир. Аллоҳ буюради: لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ Дарҳақиқат, улар аввал ҳам фитнани ахтарган эдилар (9/Тавба 48); يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ Сизларни фитнага дучор қилишни истаб (9/Тавба 47).
Бағй икки хилдир:
Бири — яхшидир. Бу адолатдан эҳсонга, фарздан нафлга ўтишдир.
Иккинчиси — ёмондир. Бу ҳақдан ботилга ёки шубҳага ўтишдир. Пайғамбар (сав) буюрганларидек:
اَلْحَقُّ بَيِّنٌ وَاْلبَاطِلُ بَيِّنٌ، وَبَيْنَ ذَلِكَ أُمُورٌ مُشْتَبِهَاتٌ، وَمَنْ رَتَعَ حَوْلَ الْحُمَّى أَوْشَكَ أَنْ يَقَعَ فِيهِ
Ҳақ ҳам аниқдир, ботил ҳам аниқдир. Бу иккисининг орасида шубҳали ишлар бор. Қўриқ ер четида юрган кишининг унинг ичига тушиб қолиши ҳеч гап эмас.
Бағй яхши ҳам, ёмон ҳам бўлгани учун Аллоҳ буюради: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي اْلأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ Фақат одамларга зулм қиладиган ва ер юзида ноҳақлик билан тажовузкорлик қиладиган кимсаларгагина йўл бордир (42/Шуро 42). Шундай қилиб, Аллоҳ таоло жазони кишининг ноҳақ равишда қилган бағйи билан чегаралаган.
أَبْغَيْتُكَ феъли — кишига бағйга қаратилган талабида ёрдам беришдир. بَغَى الْجَرْحُ яранинг йиринглашида ҳаддан ошишидир. بَغَتِ المْرَْأَةُ بِغاَءً аёлнинг бузуқлик йўлига киришини англатади. Бундай дейилишининг сабаби — аёлнинг ўзига ҳақи бўлмаган нарсага қўл чўзиб, ҳаддидан ошишидир. Аллоҳ буюради: وَلاَ تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاء إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً Агар иффатли бўлишни истасалар, чўриларингизни бузуқликка мажбурламанг (24/Нур 33).
بَغَتِ السَّماَءُ ибораси осмондан эҳтиёж чегарасидан ошиб кетадиган ёмғир ёғиши деганидир. بَغَى катталик даъво қилишдир. Бу — кишининг ўзига тегишли бўлмаган мартабага қўл чўзишидир. Бу маъно ҳар қандай ишда ишлатилади. Аллоҳ буюради: وَيَبْغُونَ فِي اْلأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ Ер юзида ноҳақлик билан тажовузкорлик қиладиганлар (42/Шуро 42); إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُم тажовузкорлигингиз фақат ўз нафсингиз зараригадир (10/Юнус 23); ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ Сўнгра унга тажовуз қилинса, албатта, Аллоҳ унга ёрдам беради (22/Ҳаж 60); إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ Албатта, Қорун Мусо қавмидан эди. Уларга қарши такаббурлик қилди (28/Қосос 76); بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى اْلأَخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي агар бири иккинчисининг устига тажовузкорлик қилса, тажовуз қилган билан урушинглар (49/Ҳужурот 9).
Кўринадики, бағй кўп ўринда қораланган. Аллоҳ таолонинг: غَيْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ ва ҳаддан ошмасдан ва тажовуз қилмасдан (2/Бақара 173) ояти эса, сўрашга ҳақи бўлмаган нарсани сўрашга уринмасдан, ўзи учун белгиланган чегарадан ошмасдан деганидир. Ҳасан: Лаззат учун емасдан ва очликни қондириш чегарасидан ошмасдан деганидир, дейди. Мужоҳид эса шундай дейди: Бирор имомга қарши чиқмасдан ва ҳақ йўлидан чиқиб гуноҳга кирмасдан маъносини англатади.
اِبْتِغاَء эса, айниқса, талабда бор кучини сарфлаш маъносида ишлатилади. Агар талаб яхши нарса бўлса, унда кўрсатиладиган ибтиғо ҳам яхши саналади. ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ ربِّكَ Роббингдан умид қилган марҳаматни кутиб (17/Исро 28); إِلاَّ ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ اْلأَعْلَى Фақат энг олий Роббисининг розилигини истаб қилади (92/Лайл 20) каби.
يَنْبَغِي феъли эса بَغَى нинг ўзлик шаклидир; иборасига келсак, يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ كَذَا дейилганда, бу икки хил маънода айтилади.
Биринчиси, феълнинг буйруқ майлида эканига эътиборни қаратади. النَّارُ يَنْبَغِي اَنْ تَحْرُقَ الثَّوْبَ Олов кийимни куйдириши керак, деган сўз каби.
Иккинчиси эса, кишини лойиқ деб билиш маъносини англатади. فُلانٌ يَنْبَغِي اَنْ يُعْطَي لِكَرَمِهِ Фалон кишига саховати учун эҳтиром кўрсатилиши керак, деган сўз каби. Аллоҳ буюради: وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ Биз унга шеърни ўргатмадик, зотан унга шоирлик тўғри келмайди (36/Ёсин 69). Биринчи маънога кўра, бу — унинг қўлидан келадиган ва осонлик билан уддалайдиган иши эмас; тили бу иш учун деярли айланмаслигини кўрмаяпсанми? Сулаймон: وَهَبْ لِي مُلْكاً لاَ يَنْبَغِي ِلأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي Эй Роббим! Мени мағфират қилгин, менга ўзимдан кейин ҳеч ким эриша олмайдиган бир мулк ато қилгин (38/Сод 35) ояти ҳам шунга ўхшашдир.