ب ح ر
Б-ҳ-р
بَحْر сўзининг асли кенг ва катта сув тўпламини ўзида жамлаган маконни англатади. Сўзнинг асл маъноси шудир. Кейинчалик бу унинг маълум бўлган кенглигини ифодаловчи атамага айланган. Шунинг учун بَحَرْتُ كَذَا дейилади, бу «фалон нарсани денгиздек кенгайтирдим» маъносини билдиради. Бу — ишнинг денгизга ўхшатилишидир. بَحَرْتُ الْبَعِيرَ ибораси туянинг қулоғини кенг қилиб ёриш деганидир. بَحِيرَة сўзи ҳам шундан олинган. Аллоҳ буюради: مَا جَعَلَ اللّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ Аллоҳ баҳийра деб бирор нарса амр қилмаган (5/Моида 103). Бу ерда зикр қилинган بَحِيرَة сўзи жоҳилият арабларининг ўн марта туққан урғочи туянинг қулоғини ёриб, уни бўш қўйиб юборишларини англатади. Шундан кейин бу туяга минилмас ва унга ҳеч нарса юкланмас эди. Бирор нарсани кенг миқёсда қўлга киритган кишига بَحْر денгиз деб ном берилган, ҳатто فَرَسٌ بَحْرٌ ҳам дейилган, бу отнинг жуда чопқир эканини билдиради. Расулуллоҳ ҳам минган отлари ҳақида: وَجَدْتُهُ بَحْرًا Уни худди денгиздек топдим, деб буюрганлар.
Кенг илм соҳибига ҳам بَحْرٌ (дарё) дейилади. قَدْ تَبَحَّرَ ибораси бирор соҳада кенг билим соҳиби бўлди деганидир. Илмда تَبَحُّر — чуқурлик ва кенгликдир. Баъзан денгиз аччиқлиги жиҳатидан тилга олинади. مَاءٌ بَحْرَانِيٌّ дейилади, бу шўр сув деганидир. Шу маънода قَدْ أبْحَرَ الْمَاءُ сув шўрланди ҳам дейилади. Шоир шундай дейди:
39- قَدْ عَادَ مَاءُ اْلأَرْضِ بَحْرًا فَزَادَنِي
إِلَى مَرَضِي أَنْ أَبْحَرَ الْمَشْرَبُ اْلعَذْبُ
39- Ер суви денгизга айланганди, дардимни зиёда қилди;
Касаллигим устига касаллик қўшди; шу боис тотли ичимлигим шўрланди.
Баъзилар айтадики: بَحْر сўзи аслида шўр сувга нисбатан айтилади, чучук сувга эмас. Аллоҳ таолонинг: وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ Буниси чучук ва ширин, униси шўр ва аччиқ бўлган икки денгизни оқизиб қўйган Зот Удир (25/Фурқон 53) сўзида чучук сувнинг денгиз деб номланиши, унинг шўр сув билан бирга бўлганидандир. Худди Қуёш билан Ойга биргаликда قَمَرَان — икки ой дейилгани каби. Суви кўп булутга ҳам بَنَاتُ بَحْرٍ деб ном берилади.
Аллоҳ таолонинг: ظَهَرَ اْلفَسَادُ فِي اْلبَرِّ وَالْبَحْرِ Қуруқлик ва денгизда бузғунчилик ўртага чиқди (30/Рум 41) сўзи, дейилишича, чўл-биёбонларда ва қишлоқларда бузғунчилик чиқиши деганидир; сувлар орасида жойлашган ерларда бузғунчилик чиқиши эмас. لَقَيْتُهُ صَحْرَةً بَحْرَةً ибораси, уни ўзини яширадиган ҳеч қандай бино бўлмаган, очиқ-ойдин кўриниб турган жойда учратдим, деганидир.
Кенг илм соҳибига ҳам بَحْرٌ (дарё) дейилади. قَدْ تَبَحَّرَ ибораси бирор соҳада кенг билим соҳиби бўлди деганидир. Илмда تَبَحُّر — чуқурлик ва кенгликдир. Баъзан денгиз аччиқлиги жиҳатидан тилга олинади. مَاءٌ بَحْرَانِيٌّ дейилади, бу шўр сув деганидир. Шу маънода قَدْ أبْحَرَ الْمَاءُ сув шўрланди ҳам дейилади. Шоир шундай дейди:
39- قَدْ عَادَ مَاءُ اْلأَرْضِ بَحْرًا فَزَادَنِي
إِلَى مَرَضِي أَنْ أَبْحَرَ الْمَشْرَبُ اْلعَذْبُ
39- Ер суви денгизга айланганди, дардимни зиёда қилди;
Касаллигим устига касаллик қўшди; шу боис тотли ичимлигим шўрланди.
Баъзилар айтадики: بَحْر сўзи аслида шўр сувга нисбатан айтилади, чучук сувга эмас. Аллоҳ таолонинг: وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ Буниси чучук ва ширин, униси шўр ва аччиқ бўлган икки денгизни оқизиб қўйган Зот Удир (25/Фурқон 53) сўзида чучук сувнинг денгиз деб номланиши, унинг шўр сув билан бирга бўлганидандир. Худди Қуёш билан Ойга биргаликда قَمَرَان — икки ой дейилгани каби. Суви кўп булутга ҳам بَنَاتُ بَحْرٍ деб ном берилади.
Аллоҳ таолонинг: ظَهَرَ اْلفَسَادُ فِي اْلبَرِّ وَالْبَحْرِ Қуруқлик ва денгизда бузғунчилик ўртага чиқди (30/Рум 41) сўзи, дейилишича, чўл-биёбонларда ва қишлоқларда бузғунчилик чиқиши деганидир; сувлар орасида жойлашган ерларда бузғунчилик чиқиши эмас. لَقَيْتُهُ صَحْرَةً بَحْرَةً ибораси, уни ўзини яширадиган ҳеч қандай бино бўлмаган, очиқ-ойдин кўриниб турган жойда учратдим, деганидир.