ر ب ع
Р-б-ъ
أَرْبَعَة /Тўрт; أَرْبَعُونَ /қирқ; رُبْع /тўртдан бир ва رُبَاع /тўрттадан тўрттадан шаклларининг барчаси бир ўзакдандир. Аллоҳ буюради: ثَلاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ : Улар учтадир, тўртинчилари итларидир (18/Каҳф 22); قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي اْلأَرْضِ : Аллоҳ; “У ер уларга қирқ йил давомида ҳаром қилинди; улар ер юзида сарсону саргардон бўлиб адашиб юрадилар...”, деди (5/Моида 26); أَرْبَعِينَ لَيْلَةً : Қирқ кеча (2/Бақара 51); وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ : Сиз қолдирганингизнинг тўртдан бири уларникидир (4/Нисо 12); مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ : Иккитадан, учтадан, тўрттадан (4/Нисо 3).
رَبَعْتُ الْقَوْمَ أَرْبَعُهُمْ : Жамоанинг тўртинчиси бўлдим. أَخَذْتُ رُبْعَ أَمْوَالِهِمْ : Уларнинг молларининг тўртдан бирини олдим. رَبَعْتُ الْحَبْلَ : Арқонни тўрт толадан эшдим. رِبْع : Туяларнинг сувсиз қолдирилиши ва иситма билан боғлиқ бир муддатни ифодалайди. أَرْبَعَ إِبِلَهُ : Туяларини тўртинчи куни сувга олиб борди. رَجُلٌ مَرْبُوعٌ وَمُرْبَعٌ : Одам ҳар тўрт кунда бир келадиган иситмага йўлиқди. اَلأَرْبِعَاءُ : Якшанба кунидан бошлаб келадиган тўртинчи кундир. اَلرَّبِيعُ : Тўрт фаслнинг тўртинчисидир. Арабларнинг қуйидаги сўзлари шу маънодандир: رَبَعَ فُلاَنٌ وَارْتَبَعَ : Фалончи киши рабиъда/баҳорда истиқомат қилди. Кейинчалик бу сўз мажозий тарзда барча истиқоматлар ва барча замонлар учун ишлатиладиган бўлди. Ҳатто барча қўналға жойлари ҳам رَبْع деб номланди. Ҳолбуки, бу сўз аслида баҳорга тегишлидир. الرُّبَع ва الرِّبْعِيّ , баҳор фаслида туғилган ҳайвон боласига айтилади. Баҳор фасли туғилишларнинг илк вақти бўлганлиги ва бунинг яхши нарса эканлиги сабабли, ёшларнинг туғилган барча болалари учун бу исм истиора қилинмоқда. Шоир шундай дейди:
أَفْلَحَ مَنْ كَانَ لَهُ رِبْعِيُّونَ -178
178- Нажот топди ёш ёшда фарзанд соҳиби бўлган.
مِرْبَاع : Баҳор фаслида туғилган ҳайвон боласига айтилади. غَيْثٌ مُرْبِعٌ : Баҳорда ёғадиган ёмғир. رَبَعَ الْحَجَرَ وَالْحَمْلَ : Тошнинг ва юкнинг ҳар тўрт томонини ушлади. مِرْبَع : У ёрдамида нарса кўтариб олинадиган тахта. Кўтариб олинадиган тошга رَبِيعَة дейилади. ارْبَعْ عَلَى ظَلْعِكَ сўзи истиқомат маъносида бўлиши мумкин; яъни, أَقِمْ عَلَى ظَلْعِكَ /Кут!. رَبَعَ الْحَجَرَ /Тошни олди маъносида ҳам бўлиши мумкин. Яъни, “чўлоқлигига қарамай уни ол!”
مِرْبَاع : Раҳбарнинг ўлжадан оладиган тўртдан бир улушидир. Бу сўз қуйидаги сўздан келиб чиққан: رَبَعْتُ الْقَوْمَ : Жамоа молининг тўртдан бирини олдим. رِبَاعَة сўзи раҳбарнинг молнинг мирбоъини/тўртдан бирини олиши сабабли раҳбарлик учун истиора қилинган. Бу маънода шундай дейилади: لاَ يُقِيمُ رِبَاعَةَ الْقَوْمِ غَيْرَ فُلاَنٍ : Фалончидан бошқа ҳеч ким жамоанинг раҳбарлигини қила олмайди.
رَبْعَة : Мушк қутисига айтилади; чунки у тўрт қаватдан иборат бўлади ёки тўрт оёғи бўлади. Икков ўртасида тўртта тиш бўлгани учун (қозиқ тишлар) رَبَاعِيَتَان деб номланади. يَرْبوُع : Уясида тўртта чиқиш жойи бўлган сичқонга айтилади. ضِبّ /калтакесаклар бўладиган жойга مَضَبَّة дейилгани каби, сичқонлар бўладиган жойга ҳам أَرْضٌ مَرْبَعَةٌ дейилади.
رَبَعْتُ الْقَوْمَ أَرْبَعُهُمْ : Жамоанинг тўртинчиси бўлдим. أَخَذْتُ رُبْعَ أَمْوَالِهِمْ : Уларнинг молларининг тўртдан бирини олдим. رَبَعْتُ الْحَبْلَ : Арқонни тўрт толадан эшдим. رِبْع : Туяларнинг сувсиз қолдирилиши ва иситма билан боғлиқ бир муддатни ифодалайди. أَرْبَعَ إِبِلَهُ : Туяларини тўртинчи куни сувга олиб борди. رَجُلٌ مَرْبُوعٌ وَمُرْبَعٌ : Одам ҳар тўрт кунда бир келадиган иситмага йўлиқди. اَلأَرْبِعَاءُ : Якшанба кунидан бошлаб келадиган тўртинчи кундир. اَلرَّبِيعُ : Тўрт фаслнинг тўртинчисидир. Арабларнинг қуйидаги сўзлари шу маънодандир: رَبَعَ فُلاَنٌ وَارْتَبَعَ : Фалончи киши рабиъда/баҳорда истиқомат қилди. Кейинчалик бу сўз мажозий тарзда барча истиқоматлар ва барча замонлар учун ишлатиладиган бўлди. Ҳатто барча қўналға жойлари ҳам رَبْع деб номланди. Ҳолбуки, бу сўз аслида баҳорга тегишлидир. الرُّبَع ва الرِّبْعِيّ , баҳор фаслида туғилган ҳайвон боласига айтилади. Баҳор фасли туғилишларнинг илк вақти бўлганлиги ва бунинг яхши нарса эканлиги сабабли, ёшларнинг туғилган барча болалари учун бу исм истиора қилинмоқда. Шоир шундай дейди:
أَفْلَحَ مَنْ كَانَ لَهُ رِبْعِيُّونَ -178
178- Нажот топди ёш ёшда фарзанд соҳиби бўлган.
مِرْبَاع : Баҳор фаслида туғилган ҳайвон боласига айтилади. غَيْثٌ مُرْبِعٌ : Баҳорда ёғадиган ёмғир. رَبَعَ الْحَجَرَ وَالْحَمْلَ : Тошнинг ва юкнинг ҳар тўрт томонини ушлади. مِرْبَع : У ёрдамида нарса кўтариб олинадиган тахта. Кўтариб олинадиган тошга رَبِيعَة дейилади. ارْبَعْ عَلَى ظَلْعِكَ сўзи истиқомат маъносида бўлиши мумкин; яъни, أَقِمْ عَلَى ظَلْعِكَ /Кут!. رَبَعَ الْحَجَرَ /Тошни олди маъносида ҳам бўлиши мумкин. Яъни, “чўлоқлигига қарамай уни ол!”
مِرْبَاع : Раҳбарнинг ўлжадан оладиган тўртдан бир улушидир. Бу сўз қуйидаги сўздан келиб чиққан: رَبَعْتُ الْقَوْمَ : Жамоа молининг тўртдан бирини олдим. رِبَاعَة сўзи раҳбарнинг молнинг мирбоъини/тўртдан бирини олиши сабабли раҳбарлик учун истиора қилинган. Бу маънода шундай дейилади: لاَ يُقِيمُ رِبَاعَةَ الْقَوْمِ غَيْرَ فُلاَنٍ : Фалончидан бошқа ҳеч ким жамоанинг раҳбарлигини қила олмайди.
رَبْعَة : Мушк қутисига айтилади; чунки у тўрт қаватдан иборат бўлади ёки тўрт оёғи бўлади. Икков ўртасида тўртта тиш бўлгани учун (қозиқ тишлар) رَبَاعِيَتَان деб номланади. يَرْبوُع : Уясида тўртта чиқиш жойи бўлган сичқонга айтилади. ضِبّ /калтакесаклар бўладиган жойга مَضَبَّة дейилгани каби, сичқонлар бўладиган жойга ҳам أَرْضٌ مَرْبَعَةٌ дейилади.