و ح ي
В-ҳ-й
وَحْي : Калимасининг асли — тез кўрсатиладиган ишорадир. Шу маънода: أَمْرٌ وَحْيٌ Тез иш, дейилади. Бу ишора имо, киноя ва усти ёпиқ тарзда сўзлаш шаклида бўлиши мумкин. Ҳеч қандай жумла ҳосил қилмайдиган соф бир овоз билан, баъзи аъзолар ёрдамида ишора қилиш шаклида ёки ёзиш орқали ҳам бўлиши мумкин. Аллоҳ таолонинг Закариё (алайҳиссалом) ҳақида сўзлаганда айтган ушбу сўзи шу маънода изоҳланган.
فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا Ниҳоят (бир кун гапира олмай қолгач) меҳробдан қавмининг олдига чиқди-да, уларга: эртаю кеч (Роббингизга) тасбеҳ айтинглар, деб ишора қилди (19/Марям 11). Дейиладики: бунинг маъноси — бир рамз билан айтди, деганидир. Баъзилар эса: бир ишора билан айтди, дейди. Баъзилар яна: ёзди, дейди.
Бу маънолар барчаси ушбу оят учун ҳам ўринлидир: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا Биз ана шундай ҳар бир пайғамбарга инсон ва жин шайтонларини душман қилдик; улар бир-бирларини алдаш учун усти ялтироқ сўзлар билан васваса қиладилар (6/Анъом 112).
Аллоҳ таолонинг: وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ Шайтонлар ўз дўстларига, сизлар билан баҳслашишлари учун васваса қиладилар (6/Анъом 121) деган сўзи эса, مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ Ўша яширин васвасачининг ёмонлигидан (114/Нос 4) оятида ишора қилинган وَسْوَاس васваса орқали уларга етади, деганидир.
Пайғамбар (сав) ҳам шундай деб буюрган: إِنَّ لِلْمَلَكِ لَمَّةٌ وَلِلشَّيْطَانِ لَمَّةٌ Шубҳасиз, фариштанинг ҳам бир тегиши (илқоси) бор; шайтоннинг ҳам бир () бор. деб ном берилган. 42/Шуро 51) деган сўзида баён қилганига кўра, бир неча шаклда рўй беради: 1. Ваҳийни келтирувчи элчининг бевосита кўриниши, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳий. Жиброил (алайҳиссалом)нинг Пайғамбар (сав)га баъзи ҳолатларда муайян суратда етказган хабарлари каби. 2. Ваҳий келтирувчи кўринмасдан, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳий. Мусо (алайҳиссалом)нинг Аллоҳ таолонинг каломини эшитиши каби. 4. Илҳом орқали келадиган ваҳий. Аллоҳ буюради: (28/Қосос 7). 5. Бўйсундириш, итоат эттириш орқали қилдириш суратида келадиган ваҳий. Аллоҳ буюради: (16/Наҳл 68) . (42/Шуро 51). (42/Шуро 51) ибораси билан баён қилинган. (42/Шуро 51). (6/Анъом 93) деган сўзида назарда тутгани эса, юқорида зикр қилинган ваҳий турларидан бирортасини даъво қилиб, у ҳақда ҳақиқий бир ваҳийга эриша олмаган кишилардир. (21/Анбиё 25) деган сўзида зикр қилган эса умумийдир ва барча ваҳий турларини қамраб олади. Чунки Аллоҳ таолонинг ягоналигини билиш ва Унга ибодат қилиш лозимлигини англаш фақат пайғамбарларнинг олий даража эгаларига келган ваҳий орқалигина англанадиган нарса эмас. Бу ақл ва илҳом орқали ҳам билиниши мумкин бўлгани каби, ваҳий орқали ҳам билиниши мумкин. Демак, бу оятда диққат қаратилмоқчи бўлган нарса, хусусан, шудир: бир пайғамбарнинг Аллоҳнинг ягоналигини ва Унга ибодат қилиш зарурлигини билмаслиги мумкин эмас. (5/Моида 111) деган сўзида ҳаворийларга ваҳийга оид ибора эса, Исо (алайҳиссалом) воситасида юборилган ваҳийдан иборатдир. Аллоҳ таолонинг: (21/Анбиё 73) оятидаги ваҳий эса, ўтган миллатларга пайғамбарлар воситасида юборилган ваҳийлар деганидир. (18/Каҳф 110). Аллоҳ таолонинг: (10/Юнус 87) оятда баён қилинган ваҳийдан мақсад — Жиброил воситасида Мусо (алайҳиссалом)га, яна Жиброил ва Мусо (алайҳиссалом) воситасида Ҳорун (алайҳиссалом)га юборган ваҳийдир. (8/Анфол 12) деган сўзида назарда тутган ваҳий эса, айтилишича, уларга ва воситасида юборилган ваҳийдир. Аллоҳ таолонинг: (41/Фуссилат 12) деган сўзида келган ваҳий ҳам, агар мухотаблар осмондаги мавжудотлар бўлса, у ҳолда ўзларига ваҳий келувчилар ҳазф қилинган. Гўё шундай айтилган: фаришталарга ваҳий қилди. Чунки осмондаги мавжудотлар — фаришталардир. (8/Анфол 12) оятда келган — деювчилар, осмонни жонсиз деб қабул қилувчилар бунинг яратилиши эътибори билан шундай эканини айтадилар. Осмонни жонли деб қабул қилувчилар эса, бу сўзлашиш шаклида рўй берганини таъкидлайдилар. (99/Залзала 5) деган сўзи биринчисига яқиндир. (20/Тоҳо 114) деган сўзи эса, беками-кўст тинглашга қаратилган бир рағбатдир; шунингдек, уни олишда ва беришда шошилмаслик кераклигига оид бир огоҳлантиришдир.
فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا Ниҳоят (бир кун гапира олмай қолгач) меҳробдан қавмининг олдига чиқди-да, уларга: эртаю кеч (Роббингизга) тасбеҳ айтинглар, деб ишора қилди (19/Марям 11). Дейиладики: бунинг маъноси — бир рамз билан айтди, деганидир. Баъзилар эса: бир ишора билан айтди, дейди. Баъзилар яна: ёзди, дейди.
Бу маънолар барчаси ушбу оят учун ҳам ўринлидир: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا Биз ана шундай ҳар бир пайғамбарга инсон ва жин шайтонларини душман қилдик; улар бир-бирларини алдаш учун усти ялтироқ сўзлар билан васваса қиладилар (6/Анъом 112).
Аллоҳ таолонинг: وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ Шайтонлар ўз дўстларига, сизлар билан баҳслашишлари учун васваса қиладилар (6/Анъом 121) деган сўзи эса, مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ Ўша яширин васвасачининг ёмонлигидан (114/Нос 4) оятида ишора қилинган وَسْوَاس васваса орқали уларга етади, деганидир.
Пайғамбар (сав) ҳам шундай деб буюрган: إِنَّ لِلْمَلَكِ لَمَّةٌ وَلِلشَّيْطَانِ لَمَّةٌ Шубҳасиз, фариштанинг ҳам бир тегиши (илқоси) бор; шайтоннинг ҳам бир () бор. деб ном берилган. 42/Шуро 51) деган сўзида баён қилганига кўра, бир неча шаклда рўй беради: 1. Ваҳийни келтирувчи элчининг бевосита кўриниши, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳий. Жиброил (алайҳиссалом)нинг Пайғамбар (сав)га баъзи ҳолатларда муайян суратда етказган хабарлари каби. 2. Ваҳий келтирувчи кўринмасдан, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳий. Мусо (алайҳиссалом)нинг Аллоҳ таолонинг каломини эшитиши каби. 4. Илҳом орқали келадиган ваҳий. Аллоҳ буюради: (28/Қосос 7). 5. Бўйсундириш, итоат эттириш орқали қилдириш суратида келадиган ваҳий. Аллоҳ буюради: (16/Наҳл 68) . (42/Шуро 51). (42/Шуро 51) ибораси билан баён қилинган. (42/Шуро 51). (6/Анъом 93) деган сўзида назарда тутгани эса, юқорида зикр қилинган ваҳий турларидан бирортасини даъво қилиб, у ҳақда ҳақиқий бир ваҳийга эриша олмаган кишилардир. (21/Анбиё 25) деган сўзида зикр қилган эса умумийдир ва барча ваҳий турларини қамраб олади. Чунки Аллоҳ таолонинг ягоналигини билиш ва Унга ибодат қилиш лозимлигини англаш фақат пайғамбарларнинг олий даража эгаларига келган ваҳий орқалигина англанадиган нарса эмас. Бу ақл ва илҳом орқали ҳам билиниши мумкин бўлгани каби, ваҳий орқали ҳам билиниши мумкин. Демак, бу оятда диққат қаратилмоқчи бўлган нарса, хусусан, шудир: бир пайғамбарнинг Аллоҳнинг ягоналигини ва Унга ибодат қилиш зарурлигини билмаслиги мумкин эмас. (5/Моида 111) деган сўзида ҳаворийларга ваҳийга оид ибора эса, Исо (алайҳиссалом) воситасида юборилган ваҳийдан иборатдир. Аллоҳ таолонинг: (21/Анбиё 73) оятидаги ваҳий эса, ўтган миллатларга пайғамбарлар воситасида юборилган ваҳийлар деганидир. (18/Каҳф 110). Аллоҳ таолонинг: (10/Юнус 87) оятда баён қилинган ваҳийдан мақсад — Жиброил воситасида Мусо (алайҳиссалом)га, яна Жиброил ва Мусо (алайҳиссалом) воситасида Ҳорун (алайҳиссалом)га юборган ваҳийдир. (8/Анфол 12) деган сўзида назарда тутган ваҳий эса, айтилишича, уларга ва воситасида юборилган ваҳийдир. Аллоҳ таолонинг: (41/Фуссилат 12) деган сўзида келган ваҳий ҳам, агар мухотаблар осмондаги мавжудотлар бўлса, у ҳолда ўзларига ваҳий келувчилар ҳазф қилинган. Гўё шундай айтилган: фаришталарга ваҳий қилди. Чунки осмондаги мавжудотлар — фаришталардир. (8/Анфол 12) оятда келган — деювчилар, осмонни жонсиз деб қабул қилувчилар бунинг яратилиши эътибори билан шундай эканини айтадилар. Осмонни жонли деб қабул қилувчилар эса, бу сўзлашиш шаклида рўй берганини таъкидлайдилар. (99/Залзала 5) деган сўзи биринчисига яқиндир. (20/Тоҳо 114) деган сўзи эса, беками-кўст тинглашга қаратилган бир рағбатдир; шунингдек, уни олишда ва беришда шошилмаслик кераклигига оид бир огоҳлантиришдир.