و س ع

[Кенглик, кўнгил кенглиги, мўл-кўллик, бойлик маъноларини англатувчи] اَلسَّعَة тушунчаси жойларни, ҳолатни ва ишни тавсифлаш учун ишлатилади. Қудрат, саховат ва шунга ўхшашлар каби.
Макон билан боғлиқ кенгликка мисол — Аллоҳ таолонинг ушбу сўзларидир: إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ Албатта, Менинг ерим кенгдир. (29/Анкабут 56); قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا Аллоҳнинг ери кенг эмасмиди, унда ҳижрат қилсангиз бўлмасмиди? — дейишади (4/Нисо 97); وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ Аллоҳнинг ери кенгдир (39/Зумер 10).
Ҳолатни тавсифловчи кенгликка эса ушбу оятларни мисол келтириш мумкин: لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ Қўли кенг бўлган кенглигига яраша нафақа берсин (65/Талоқ 7); وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ Уларни баҳраманд қилинг; қўли кенг бўлган ҳолига яраша, (2/Бақара 236).
Қудратдаги кенглик эса вазифа сифатида берилган кучдан ортиқча бўлган қисмдир. Шу маънода Аллоҳ буюради: لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا Аллоҳ ҳеч кимга кучи етадиганидан бошқа юк юкламайди (2/Бақара 286).
Шу тариқа, Аллоҳ таоло бандасига мажбурият юклаганда, бунинг чегарасини доимо унинг кучи даражасидан паст тутганлигига эътибор қаратган.
Баъзилар эса дейди: Бу оятнинг маъноси — унга кенгликни самара сифатида ато этадиган нарсани мажбурият қилиб юклайди; яъни: осмонлару ер кенглигича кенг бўлган жаннатни қўлга киритадиган мажбуриятлар. Дарҳақиқат, Аллоҳ буюради: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ Аллоҳ сизларга осонликни хоҳлайди, қийинчиликни истамайди (2/Бақара 185).
وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا Роббимизнинг илми ҳар бир нарсани қамраб олган (7/Аъроф 89) ояти эса Аллоҳ таоло учун бир сифатни тавсифламоқда. Худди ушбу оят каби: قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا Аллоҳнинг илми ҳар бир нарсани иҳота қилиб олганини билиб қўйинглар (65/Талоқ 12).
Аллоҳ таолонинг: وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ Аллоҳнинг фазли кенгдир; У ҳар бир нарсани билувчидир (2/Бақара 268) ва وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلاً مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا Агар эр-хотин бир-биридан ажрашиб кетсалар, Аллоҳ уларнинг ҳар бирини кенг фазли билан муҳтож қолдирмайди. Аллоҳнинг фазли кенгдир, ҳикмати буюкдир (4/Нисо 130) сўзлари эса, Аллоҳ таолонинг қудрати, илми, раҳмати ва эҳсонининг кенглигини баён қилмоқда. Худди ушбу оятлар каби: وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا Роббим илми билан ҳар бир нарсани қамраб олган, (6/Анъом 80); وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ Раҳматим ҳам ҳар бир нарсани қамраб олган (7/Аъроф 156).
Аллоҳ таолонинг: وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ Биз уни кенгайтирувчилармиз (51/Зориёт 47) сўзига келсак, бу худди: قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى Бизнинг Роббимиз ҳар бир нарсага ўз шаклини берган, сўнгра унинг йўлини кўрсатган Зотдир, деди (20/Тоҳо 50).
وَسِعَ الشَّيْءُ Фалон нарса кенгайди.
وُسْع эса ҳолатнинг қулай бўлиши, бажара олиш кучи ва имконият деганидир. Шу маънода يُنْفِقُ عَلَى قَدْرِ وُسْعِهِ Кучи етганича инфоқ қилади (Аллоҳ йўлида сарфлайди), дейилган.
أَوْسَعَ فُلاَنٌ Фалон киши бойиди, мол-мулк эгаси бўлди; мўл-кўллик, кенглик ва фаровонликка эришди.
فَرَسٌ وَسَاعُ اْلخَطْوِ Тез чопадиган от, деганидир.