Ваъда бермоқ, ваъда қилмоқ, таҳдид қилмоқ маъноларини англатувчи وَعْد сўзи ҳам яхшиликда, ҳам ёмонликда ишлатилиши мумкин. Шу маънода қуйидагича дейилади: وَعَدْتُهُ بِنَفْعٍ وَضَرٍّ وَعْدًا وَمَوْعِدًا وَمِيعَادًاУнга бир фойда ва зарарни ваъда қилдим. وَعِيد эса, фақат таҳдид ва ёмонлик қилишда ишлатилади. Бунинг учун ишлатиладиган шакли эса, أَوْعَدْتُهُУни ёмонлик қилиш билан таҳдид қилдим. Ўзаро аҳдлашиш, бирор нарса устида келишиш ва учрашувга ваъдалашиш эса, وَاعَدْتُهُ وتَوَاعَدْنَا шаклида ифодаланади. Аллоҳ таоло буюради: وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ اْلأَمْرُ إِنَّ اللَّهَوَعَدَكُمْوَعْدَالْحَقِّوَوَعَدْتُكُمْفَأَخْلَفْتُكُمْИш битгач, шайтон уларга шундай дейди: Шубҳасиз, Аллоҳ сизларга ҳақ бўлган нарсани ваъда қилди, мен ҳам сизларга ваъда қилдим, лекин сўнг ваъдамдан қайтдим! (14/Иброҳим 22); أَفَمَنْوَعَدْنَاهُوَعْدًاحَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِАхир, ўзига гўзал бир ваъда берганимиз, кейин унга эришган киши, (28/Қосос 61); وَعَدَكُمُاللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَاАллоҳ сизларга оладиган кўпгина ўлжаларни ваъдақилди. (48/Фатҳ 20); وَعَدَاللَّهُ الَّذِينَ آَمَنُواАллоҳ иймон келтирганларга шундай ваъдақилди: (5/Моида 9). Бунга ўхшаш оятлар жуда кўпдир. Таҳдид қилиш ва ёмонликни ваъда қилиш маъносидагилардан бири мана бу оятда зикр этилган: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُوَعْدَهُ (22/Ҳаж 47). Улар доимо пайғамбардан азобнинг дарҳол келишини истар эдилар. Бу эса бир қаршилик кўрсатиш ва таҳдид маъносини англатар эди. (11/Ҳуд 81). (2/Бақара 268). (10/Юнус 55). Бу қиёмат қоим бўлиши ҳақидаги бир сўздир. Ҳамда бандалар жазо-мукофот кўришлари ҳақидаги бир огоҳлантиришдир. Шунга кўра, яхшилик қилганлар яхшилик, ёмонлик қилганлар эса ёмонлик кўрадилар. (18/Каҳф 58). (31/Луқмон 33). Яъни, Аллоҳ албатта бўлади деб хабар берган, ҳақдир. (18/Каҳф 58). (2/Бақара 235); (2/Бақара 51). Бу ерда келган ва сўзлари грамматика жиҳатидан мафъулдир, зарф эмас. Яъни: ва тугаши. Яна шу маънода айтилган сўзлардан бири мана бу оятдир: (20/Тоҳо 80). (85/Буруж 2). Бу оятда келган (79/Нозиот 50). (50/Қоф 28). . Яъни: Бу ернинг мунбит (ҳосилдор) бўлишидан умидворман. маъносини англатади. маъносидадир. Аллоҳ таолонинг:
Яна улар сендан азобни шошилинч истайдилар. Албатта, Аллоҳ ваъдасига хилоф қилмайди
الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ Аллоҳ сизлардан иймон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга, худди улардан олдингиларни ер юзига ҳоким қилганидек, уларни ҳам ер юзига ҳоким қилишни ваъда қилди (24/Нур 55) деган сўзидаги وَعَدَ феъли ундан кейин келган لَيَسْتِخْلِفَنَّهُمْ феъли билан изоҳланган. Худди; يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ Аллоҳ сизларга фарзандларингизнинг мерос тақсимини шундай тавсия қилади: Болаларингизда, эркакка икки аёл улуши баробарида, (4/Нисо 11) оятида وَصِيَّة (васият) сўзи ўз ичида изоҳлангани каби.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ Ана ўшанда Аллоҳ сизларга икки тоифадан бирини, у сизларники бўлишини ваъда қилаётган эди (8/Анфол 7) деган сўзидаги أَنَّهَا لَكُمْ ибораси, إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ қисмининг ўрнига келган бадалдир. Маъноси эса шундай: Аллоҳ таоло сизларга икки жамоадан бирини ваъда қилди; бу ё карвон жамоасидир, ё жанг учун келган жамоадир.
عِدَة : Бу сўз ҳам ваъда, яхшиликни ваъда қилиш маъносини ташувчи сўзлардандир. Кўплиги عِدَات шаклида келади. وَعْد эса, бир масдардир, кўплик қилинмайди.
وَعَدْتُ феъли икки мафъул олади. Иккинчи мафъули замон ёки макон зарфи бўлади ёхуд бошқа нарса бўлади. Мисол: وَعَدْتُ زَيْدًا يَوْمَ اْلجُمُعَةِ، وَمَكَانَ كَذَا، وَأَنْ أَفْعَلَ كَذَا Зайдга жума кунини, фалон жойни, фалон ишни қилишимни ваъда қилдим.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً Бир вақтлар Мусога қирқ кечалик ваъда бердик (2/Бақара 51) деган сўзидаги أَرْبَعِينَ لَيْلَةً (қирқ кеча) ибораси وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ жумласи учун иккинчи мафъул бўлиши тўғри бўлмайди. Чунки ваъда қилинган нарса қирқнинг ичида эмас эди. Аксинча, қирқнинг тугаши ва тамом бўлишидан кейин эди. Демак, сўз фақат шу тарзда тушунилгандагина тўғри маъносига эришилган бўлади.
