و ل ي

وَلاَء ва تَوَالِي : Бу сўзлар икки нарса орасига улардан бўлмаган бошқа нарсанинг киришига йўл қўйилмаслигини англатади. Бу — яқинлик маъносидир. Яқинлик эса макон жиҳатидан, насаб жиҳатидан, дин жиҳатидан ва дўстлик (ошналик), ҳамжиҳатлик/ёрдамлашиш ҳамда эътиқод тизими жиҳатидан бўлиши мумкин.
وِلاَيَة : Ёрдам, деганидир. وَلاَيَة эса, идора қилишни зиммага олиш, бошқаришдир. Баъзилар эса шундай дейди: وَلاَيَة وِلاَيَة шакллари худди, دَلاَلَة ва دِلاَلَة шакллари кабидир. Ҳақиқати эса, идора қилишни зиммага олишдир.
وَلِي ва مَوْلَى шакллари ҳам шу соҳада ишлатилади. Уларнинг ҳар бири фоил/ишни бажарувчи, яъни: مَوَالِي маъносида ишлатилади. Худди шу сўзлар мафъул (иш таъсирига учровчи), яъни: مَوَالِى маъносига келади. Мўмин киши учун: هُوَ وَلِيُّ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ У, Аллоҳ таолонинг валийсидир, дейилади; مَوْلاَهُ У Аллоҳнинг мавлосидир ибораси эса ворид бўлмаган. Лекин اَللهُ تَعَالَى وَلِيُّ اْلمُؤْمِنِينَ وَمَوْلاَهُمْ Аллоҳ таоло, мўминларнинг валийси ва мавлосидир, дейилади.
Қуйидаги оятлар биринчисига мисолдир: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آَمَنُوا --- وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ Аллоҳ, иймон келтирганларнинг валийсидир; куфр келтирганларнинг валийлари эса тоғутдир; (2/Бақара 257); إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ (47/Муҳаммад 11). (13/Раъд 11) оятидаги (5/Моида 51). (7/Аъроф 3). (8/Анфол 72). (5/Моида 80-81). (4/Нисо 76). (16/Наҳл 100). (28/Қосос 63). , маъносига келади. (2/Бақара 144). (5/Моида 56). Буларнинг ҳаммаси шунга мисолдир. Яъни, азоб аввало сенга яқинроқдир ва сен ҳалокатга жуда яқинсан. Баъзилар эса: Бу мутаадди феълдир ва яқинлик маъносидадир, дейди. Баъзилар эса, унинг маъноси шудир, дейди: Нари тур! Жим бўл! Кўзимдан йўқол!