و ح د

وَحْدَة : Бу калима тенгсизлик, ёлғизлик, яккалик маъноларини англатади. وَاحِد сўзининг ҳақиқий маъноси — асло парчаланиш ва бўлинишни қабул қилмайдиган нарсадир. Айни пайтда у барча мавжудотлар учун ҳам ишлатилади. Ҳатто وَاحِد сўзи билан сифатланмайдиган бирорта ҳам сон йўқ. Шу маънода қуйидагича дейилади: عَشَرَةٌ وَاحِدَةٌ бир дона ўнлик, مِائَةٌ وَاحِدَةٌ бир дона юзлик, أَلْفٌ وَاحِدٌ бир дона минглик.
وَاحِد сўзи олти хил кўринишда ишлатилиши мумкин бўлган مُشْتَرَك кўп маъноли калимадир.
Биринчиси: жинс ёки турда бир бўлганлар. اَلإِنْسَانُ وَالْفَرَسُ وَاحِدٌ فِي اْلجِنْسِ وَزَيْدٌ وَعَمْرٌو وَاحِدٌ فِي النَّوْعِ Инсон ва от бир жинсдандир; Зайд ва Амр бир турдандир, дейилгани каби.
Иккинчиси: боғланиш, туташлик ва яхлитлик жиҳатидан бир бўлганлар. Бу бирлик яратилиш жиҳатидан бўлиши мумкин: شَخْصٌ وَاحِدٌ ягона бир одам, сўзи каби. Худди шунингдек, санъат/касб жиҳатидан ҳам бўлиши мумкин:حِرْفَةٌ وَاحِدَةٌ ягона бир касб, дейилгани каби.
Учинчиси: тенги, ўхшаши, назири бўлмагани учун бир бўлганлар. Бу эса ё яратилиш жиҳатидан тенгсиздир. Масалан: اَلشَّمْسُ وَاحِدَةٌ Қуёш ягонадир, сўзи каби. Ёки устунлик даъвосида тенги, ўхшаши бўлмайди. Масалан: فُلاَنٌ وَاحِدُ دَهْرِهِ Фалончи ўз замонасининг ягона одамидир. Қуйидаги сўз ҳам шунга мисолдир: نَسِيجُ وَحْدِهِ фалончининг тўқимаси тенгсиздир.
Тўртинчиси: бўлинишни қабул қилмагани учун бир бўлганлар. Булар эса ё ҳаво каби жуда кичик бўлгани учун, ё олмос каби жуда қаттиқ бўлгани учун бўлинмайдиган нарсалардир.
Бешинчиси: бошида турганлиги учун бир бўлганлар. Бу эса ё сонларнинг бошида туради. Масалан, وَاحِدٌ اِثْنَانِ бир, икки дейилгани каби. Ёки чизиқнинг бошланишида турганлиги учун бир бўлади. Масалан: اَلنُّقْطَةُ اْلوَاحِدَةُ биринчи нуқта дейилгани каби.
Буларнинг барчасида бирлик нисбийдир. Аллоҳ таоло учун ишлатиладиган وَاحِد сўзи эса ҳар қандай бўлиниш ва кўпайишни қабул қилмайдиган зот, деганидир. Бу бирликнинг қийинлиги сабабли Аллоҳ таоло: وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاْلآَخِرَةِ Шундай бўлса-да, Аллоҳ ёлғиз Ўзи зикр қилинганда охиратга иймон келтирмайдиган кимсаларнинг юраклари сиқилиб кетади (39/Зумар 45) буюради.
وَحَدَ эса ёлғиз, якка бўлган, деганидир. Шу қадар борки, бу сифат Аллоҳ таолодан бошқа мавжудотлар учун ҳам ишлатилади. Шоир шундай дейди:
466- كَأَنَّ رَحْلِي وَقَدْ زَالَ النَّهَارُ بِنَا بِذِي اْلجَلِيلِ عَلَى مُسْتَأْنِسٍ وَحَد
466- Гўё уловим, замон бизни тугатгандан сўнг
Қадри Улуғ ваҳад/ягона дўст томон элтди.
Мутлақ маънода الأَحَد эса Аллоҳдан бошқанинг сифати сифатида ишлатилмайди. Бу илгари أحد моддасида ўтган эди.
فُلاَنٌ لاَ وَاحِدَ لَهُ фалончининг тенги йўқ, сўзи эса هُوَ نَسِيجُ وَحْدِهِ унинг тўқимаси ягонадир, сўзи кабидир. Камситиш учун: هُوَ عُيَيْرُ وَحْدِهِ у эшакнинг биридир; جُحَيْشُ وَحْدِهِ у хўтикнинг биридир, дейилади. Бундан енгилроқ камситиш учун эса رُجَيْلُ وَحْدِهِ дейилади.