و ح ي
В-ҳ-й
وَحْي : Калимасининг асли — тез кўрсатиладиган ишорадир. Шу маънода: أَمْرٌ وَحْيٌ Тез иш, дейилади. Бу ишора имо, киноя ва усти ёпиқ тарзда сўзлаш шаклида бўлиши мумкин. Ҳеч қандай жумла ҳосил қилмайдиган соф бир овоз билан, баъзи аъзолар ёрдамида ишора қилиш шаклида ёки ёзиш орқали ҳам бўлиши мумкин. Аллоҳ таолонинг Закариё (алайҳиссалом) ҳақида сўзлаганда айтган ушбу сўзи шу маънода изоҳланган.
فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا Ниҳоят (бир кун гапира олмай қолгач) меҳробдан қавмининг олдига чиқди-да, уларга: эртаю кеч (Роббингизга) тасбеҳ айтинглар, деб ишора қилди (19/Марям 11). Дейиладики: бунинг маъноси — бир рамз билан айтди, деганидир. Баъзилар эса: бир ишора билан айтди, дейди. Баъзилар яна: ёзди, дейди.
Бу маънолар барчаси ушбу оят учун ҳам ўринлидир: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا Биз ана шундай ҳар бир пайғамбарга инсон ва жин шайтонларини душман қилдик; улар бир-бирларини алдаш учун усти ялтироқ сўзлар билан васваса қиладилар (6/Анъом 112).
Аллоҳ таолонинг: وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ Шайтонлар ўз дўстларига, сизлар билан баҳслашишлари учун васваса қиладилар (6/Анъом 121) деган сўзи эса, مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ Ўша яширин васвасачининг ёмонлигидан (114/Нос 4) оятида ишора қилинган وَسْوَاس васваса орқали уларга етади, деганидир.
Пайғамбар (сав) ҳам шундай деб буюрган: إِنَّ لِلْمَلَكِ لَمَّةٌ وَلِلشَّيْطَانِ لَمَّةٌ Шубҳасиз, фариштанинг ҳам бир тегиши (илқоси) бор; шайтоннинг ҳам бир тегиши (илқоси) бор.
Аллоҳ таолонинг Ўз пайғамбарларига ва валийларига/дўстларига юборган илоҳий сўзларига ҳам وَحْي ваҳй деб ном берилган.
Бу ҳам Аллоҳ таолонинг: وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ Аллоҳ инсон билан фақат ваҳий орқали ёки парда ортидан гапиради. Ёхуд бир элчи юборади-да, изни билан унга хоҳлаган нарсасини ваҳий қилади (42/Шуро 51) деган сўзида баён қилганига кўра, бир неча шаклда рўй беради:
1. Ваҳийни келтирувчи элчининг бевосита кўриниши, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳий. Жиброил (алайҳиссалом)нинг Пайғамбар (сав)га баъзи ҳолатларда муайян суратда етказган хабарлари каби.
2. Ваҳий келтирувчи кўринмасдан, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳий. Мусо (алайҳиссалом)нинг Аллоҳ таолонинг каломини эшитиши каби.
3. Ваҳийнинг қалбга юборилиши шаклида келадиган ваҳий. Буни Пайғамбар (сав) бир баёнида ифода этган: إِنَّ رُوحَ اْلقُدُسِ نَفَثَ فِي رُوعِي Руҳул-Қудус (Муқаддас Руҳ) менинг қалбимга уфурди.
4. Илҳом орқали келадиган ваҳий. Аллоҳ буюради: وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ Мусонинг онасига: уни эмиз, деб ваҳий қилди (28/Қосос 7).
5. Бўйсундириш, итоат эттириш орқали қилдириш суратида келадиган ваҳий. Аллоҳ буюради: وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ Роббинг асаларига шундай ваҳий қилди (16/Наҳл 68)
6. Ухлаётган пайтда кўрилган туш шаклида келадиган ваҳий. Дарҳақиқат, Пайғамбар (сав) шундай деб буюрган: اِنْقَطَعَ اْلوَحْيُ وَبَقِيتِ اْلمُبَشِّرَاتُ رُؤْيَا اْلمُؤْمِنِ Ваҳий, энди узилди; ортда фақат мубашширот: мўминнинг туши қолди.
Сўнгги уч моддада зикр қилинган илҳом, бўйсундириш ва тушда кўриш шаклида келадиган ваҳийга ушбу оят далилдир. Аллоҳ буюради: إِلاَّ وَحْيًا Фақат бир ваҳий тарзида (42/Шуро 51).
Сўзнинг очиқ эшитилиши шаклида келадиган ваҳий эса, أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ Ёки парда ортидан (42/Шуро 51) ибораси билан баён қилинган.
Ваҳийни келтирувчи Жиброилнинг бевосита кўриниши, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳийни эса, ушбу оят кўрсатади: أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِي Ёки бир элчи юборади-да, у ҳам ваҳий қилади (42/Шуро 51).
Аллоҳ таолонинг: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ Ўзига ҳеч нарса ваҳий қилинмагани ҳолда: менга ваҳий қилинди, дейдиган ва даъво қиладиган кимсадан ҳам золимроқ ким бўлиши мумкин? (6/Анъом 93) деган сўзида назарда тутгани эса, юқорида зикр қилинган ваҳий турларидан бирортасини даъво қилиб, у ҳақда ҳақиқий бир ваҳийга эриша олмаган кишилардир.
Аллоҳ таолонинг: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ نُوحِي إِلَيْهِ Сендан олдин Биз ҳеч бир пайғамбар юбормадик, магар унга шундай деб ваҳий қилган бўлмасак (21/Анбиё 25) деган сўзида зикр қилган ваҳий эса умумийдир ва барча ваҳий турларини қамраб олади. Чунки Аллоҳ таолонинг ягоналигини билиш ва Унга ибодат қилиш лозимлигини англаш фақат пайғамбарларнинг олий даража эгаларига келган ваҳий орқалигина англанадиган нарса эмас. Бу ақл ва илҳом орқали ҳам билиниши мумкин бўлгани каби, ваҳий орқали ҳам билиниши мумкин.
Демак, бу оятда диққат қаратилмоқчи бўлган нарса, хусусан, шудир: бир пайғамбарнинг Аллоҳнинг ягоналигини ва Унга ибодат қилиш зарурлигини билмаслиги мумкин эмас.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ Ўшанда ҳаворийларга: Менга ва элчимга иймон келтиринглар, деб ваҳий қилган эдим. (5/Моида 111) деган сўзида ҳаворийларга ваҳийга оид ибора эса, Исо (алайҳиссалом) воситасида юборилган ваҳийдан иборатдир.
Аллоҳ таолонинг: وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ Уларга яхши ишлар қилишни ваҳий қилдик; (21/Анбиё 73) оятидаги ваҳий эса, ўтган миллатларга пайғамбарлар воситасида юборилган ваҳийлар деганидир.
Пайғамбар (сав)га хос бўлган ваҳий эса, ушбу оятларда келган: اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكََ Роббингдан сенга ваҳий қилинганга эргаш! (6/Анъом 106); إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحَى إِلَيَّ Мен фақат менга ваҳий қилинганга эргашаман; (10/Юнус 15); قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ Айт: Мен ҳам сизлар каби фақат бир башарман. Фақат менга илоҳингиз ёлғиз бир Илоҳ экани ваҳий қилинмоқда (18/Каҳф 110).
Аллоҳ таолонинг: وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ Биз Мусо ва унинг акасига шундай ваҳий қилдик (10/Юнус 87) оятда баён қилинган ваҳийдан мақсад — Жиброил воситасида Мусо (алайҳиссалом)га, яна Жиброил ва Мусо (алайҳиссалом) воситасида Ҳорун (алайҳиссалом)га юборган ваҳийдир.
Аллоҳ таолонинг: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى المَلاَئِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ Ана ўша пайтда Роббинг фаришталарга шундай ваҳий қиларди (8/Анфол 12) деган сўзида назарда тутган ваҳий эса, айтилишича, уларга Лавҳ ва Қалам воситасида юборилган ваҳийдир.
Аллоҳ таолонинг: وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا Ҳар бир осмонга ўз ишини ваҳий қилди (41/Фуссилат 12) деган сўзида келган ваҳий ҳам, агар мухотаблар осмондаги мавжудотлар бўлса, у ҳолда ўзларига ваҳий келувчилар ҳазф қилинган. Гўё шундай айтилган: фаришталарга ваҳий қилди. Чунки осмондаги мавжудотлар — фаришталардир.
Бу ҳолда сўз кетаётган нарса Аллоҳ таолонинг ушбу сўзига ўхшаган бўлади: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى اْلمَلاَئِكَةِ Ана ўша пайтда Роббинг фаришталарга шундай ваҳий қиларди (8/Анфол 12) оятда келган ўзларига ваҳий қилинганлар — осмонлардир деювчилар, осмонни жонсиз деб қабул қилувчилар бунинг яратилиши эътибори билан шундай эканини айтадилар. Осмонни жонли деб қабул қилувчилар эса, бу сўзлашиш шаклида рўй берганини таъкидлайдилар.
Аллоҳ таолонинг: بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا Ўша куни ер, Роббининг унга ваҳий қилиши билан ўз хабарларини айтади (99/Залзала 5) деган сўзи биринчисига яқиндир.
Аллоҳ таолонинг: فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلاَ تَعْجَلْ بِالْقُرْآَنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا Ҳукми ҳамма ерда амал қиладиган ҳақиқий подшоҳ бўлган Аллоҳ олий Зотдир. (Эй Муҳаммад!) Қуръон сенга ваҳий қилинаётган пайтда, ваҳий тугамасдан олдин Қуръонни ўқишга шошилма; (20/Тоҳо 114) деган сўзи эса, беками-кўст тинглашга қаратилган бир рағбатдир; шунингдек, уни олишда ва беришда шошилмаслик кераклигига оид бир огоҳлантиришдир.
فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا Ниҳоят (бир кун гапира олмай қолгач) меҳробдан қавмининг олдига чиқди-да, уларга: эртаю кеч (Роббингизга) тасбеҳ айтинглар, деб ишора қилди (19/Марям 11). Дейиладики: бунинг маъноси — бир рамз билан айтди, деганидир. Баъзилар эса: бир ишора билан айтди, дейди. Баъзилар яна: ёзди, дейди.
Бу маънолар барчаси ушбу оят учун ҳам ўринлидир: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا Биз ана шундай ҳар бир пайғамбарга инсон ва жин шайтонларини душман қилдик; улар бир-бирларини алдаш учун усти ялтироқ сўзлар билан васваса қиладилар (6/Анъом 112).
Аллоҳ таолонинг: وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ Шайтонлар ўз дўстларига, сизлар билан баҳслашишлари учун васваса қиладилар (6/Анъом 121) деган сўзи эса, مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ Ўша яширин васвасачининг ёмонлигидан (114/Нос 4) оятида ишора қилинган وَسْوَاس васваса орқали уларга етади, деганидир.
Пайғамбар (сав) ҳам шундай деб буюрган: إِنَّ لِلْمَلَكِ لَمَّةٌ وَلِلشَّيْطَانِ لَمَّةٌ Шубҳасиз, фариштанинг ҳам бир тегиши (илқоси) бор; шайтоннинг ҳам бир тегиши (илқоси) бор.
Аллоҳ таолонинг Ўз пайғамбарларига ва валийларига/дўстларига юборган илоҳий сўзларига ҳам وَحْي ваҳй деб ном берилган.
Бу ҳам Аллоҳ таолонинг: وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ Аллоҳ инсон билан фақат ваҳий орқали ёки парда ортидан гапиради. Ёхуд бир элчи юборади-да, изни билан унга хоҳлаган нарсасини ваҳий қилади (42/Шуро 51) деган сўзида баён қилганига кўра, бир неча шаклда рўй беради:
1. Ваҳийни келтирувчи элчининг бевосита кўриниши, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳий. Жиброил (алайҳиссалом)нинг Пайғамбар (сав)га баъзи ҳолатларда муайян суратда етказган хабарлари каби.
2. Ваҳий келтирувчи кўринмасдан, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳий. Мусо (алайҳиссалом)нинг Аллоҳ таолонинг каломини эшитиши каби.
3. Ваҳийнинг қалбга юборилиши шаклида келадиган ваҳий. Буни Пайғамбар (сав) бир баёнида ифода этган: إِنَّ رُوحَ اْلقُدُسِ نَفَثَ فِي رُوعِي Руҳул-Қудус (Муқаддас Руҳ) менинг қалбимга уфурди.
4. Илҳом орқали келадиган ваҳий. Аллоҳ буюради: وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ Мусонинг онасига: уни эмиз, деб ваҳий қилди (28/Қосос 7).
5. Бўйсундириш, итоат эттириш орқали қилдириш суратида келадиган ваҳий. Аллоҳ буюради: وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ Роббинг асаларига шундай ваҳий қилди (16/Наҳл 68)
6. Ухлаётган пайтда кўрилган туш шаклида келадиган ваҳий. Дарҳақиқат, Пайғамбар (сав) шундай деб буюрган: اِنْقَطَعَ اْلوَحْيُ وَبَقِيتِ اْلمُبَشِّرَاتُ رُؤْيَا اْلمُؤْمِنِ Ваҳий, энди узилди; ортда фақат мубашширот: мўминнинг туши қолди.
Сўнгги уч моддада зикр қилинган илҳом, бўйсундириш ва тушда кўриш шаклида келадиган ваҳийга ушбу оят далилдир. Аллоҳ буюради: إِلاَّ وَحْيًا Фақат бир ваҳий тарзида (42/Шуро 51).
Сўзнинг очиқ эшитилиши шаклида келадиган ваҳий эса, أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ Ёки парда ортидан (42/Шуро 51) ибораси билан баён қилинган.
Ваҳийни келтирувчи Жиброилнинг бевосита кўриниши, овозининг эшитилиши шаклида келадиган ваҳийни эса, ушбу оят кўрсатади: أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِي Ёки бир элчи юборади-да, у ҳам ваҳий қилади (42/Шуро 51).
Аллоҳ таолонинг: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ Ўзига ҳеч нарса ваҳий қилинмагани ҳолда: менга ваҳий қилинди, дейдиган ва даъво қиладиган кимсадан ҳам золимроқ ким бўлиши мумкин? (6/Анъом 93) деган сўзида назарда тутгани эса, юқорида зикр қилинган ваҳий турларидан бирортасини даъво қилиб, у ҳақда ҳақиқий бир ваҳийга эриша олмаган кишилардир.
Аллоҳ таолонинг: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ نُوحِي إِلَيْهِ Сендан олдин Биз ҳеч бир пайғамбар юбормадик, магар унга шундай деб ваҳий қилган бўлмасак (21/Анбиё 25) деган сўзида зикр қилган ваҳий эса умумийдир ва барча ваҳий турларини қамраб олади. Чунки Аллоҳ таолонинг ягоналигини билиш ва Унга ибодат қилиш лозимлигини англаш фақат пайғамбарларнинг олий даража эгаларига келган ваҳий орқалигина англанадиган нарса эмас. Бу ақл ва илҳом орқали ҳам билиниши мумкин бўлгани каби, ваҳий орқали ҳам билиниши мумкин.
Демак, бу оятда диққат қаратилмоқчи бўлган нарса, хусусан, шудир: бир пайғамбарнинг Аллоҳнинг ягоналигини ва Унга ибодат қилиш зарурлигини билмаслиги мумкин эмас.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ Ўшанда ҳаворийларга: Менга ва элчимга иймон келтиринглар, деб ваҳий қилган эдим. (5/Моида 111) деган сўзида ҳаворийларга ваҳийга оид ибора эса, Исо (алайҳиссалом) воситасида юборилган ваҳийдан иборатдир.
Аллоҳ таолонинг: وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ Уларга яхши ишлар қилишни ваҳий қилдик; (21/Анбиё 73) оятидаги ваҳий эса, ўтган миллатларга пайғамбарлар воситасида юборилган ваҳийлар деганидир.
Пайғамбар (сав)га хос бўлган ваҳий эса, ушбу оятларда келган: اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكََ Роббингдан сенга ваҳий қилинганга эргаш! (6/Анъом 106); إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحَى إِلَيَّ Мен фақат менга ваҳий қилинганга эргашаман; (10/Юнус 15); قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ Айт: Мен ҳам сизлар каби фақат бир башарман. Фақат менга илоҳингиз ёлғиз бир Илоҳ экани ваҳий қилинмоқда (18/Каҳф 110).
Аллоҳ таолонинг: وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ Биз Мусо ва унинг акасига шундай ваҳий қилдик (10/Юнус 87) оятда баён қилинган ваҳийдан мақсад — Жиброил воситасида Мусо (алайҳиссалом)га, яна Жиброил ва Мусо (алайҳиссалом) воситасида Ҳорун (алайҳиссалом)га юборган ваҳийдир.
Аллоҳ таолонинг: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى المَلاَئِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ Ана ўша пайтда Роббинг фаришталарга шундай ваҳий қиларди (8/Анфол 12) деган сўзида назарда тутган ваҳий эса, айтилишича, уларга Лавҳ ва Қалам воситасида юборилган ваҳийдир.
Аллоҳ таолонинг: وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا Ҳар бир осмонга ўз ишини ваҳий қилди (41/Фуссилат 12) деган сўзида келган ваҳий ҳам, агар мухотаблар осмондаги мавжудотлар бўлса, у ҳолда ўзларига ваҳий келувчилар ҳазф қилинган. Гўё шундай айтилган: фаришталарга ваҳий қилди. Чунки осмондаги мавжудотлар — фаришталардир.
Бу ҳолда сўз кетаётган нарса Аллоҳ таолонинг ушбу сўзига ўхшаган бўлади: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى اْلمَلاَئِكَةِ Ана ўша пайтда Роббинг фаришталарга шундай ваҳий қиларди (8/Анфол 12) оятда келган ўзларига ваҳий қилинганлар — осмонлардир деювчилар, осмонни жонсиз деб қабул қилувчилар бунинг яратилиши эътибори билан шундай эканини айтадилар. Осмонни жонли деб қабул қилувчилар эса, бу сўзлашиш шаклида рўй берганини таъкидлайдилар.
Аллоҳ таолонинг: بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا Ўша куни ер, Роббининг унга ваҳий қилиши билан ўз хабарларини айтади (99/Залзала 5) деган сўзи биринчисига яқиндир.
Аллоҳ таолонинг: فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلاَ تَعْجَلْ بِالْقُرْآَنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا Ҳукми ҳамма ерда амал қиладиган ҳақиқий подшоҳ бўлган Аллоҳ олий Зотдир. (Эй Муҳаммад!) Қуръон сенга ваҳий қилинаётган пайтда, ваҳий тугамасдан олдин Қуръонни ўқишга шошилма; (20/Тоҳо 114) деган сўзи эса, беками-кўст тинглашга қаратилган бир рағбатдир; шунингдек, уни олишда ва беришда шошилмаслик кераклигига оид бир огоҳлантиришдир.