و ر ث
В-р-с
وِرَاثَة ва إِرْث : Битим ва шунга ўхшаш бирон муомала бўлмаган ҳолда бир мол/бойликнинг бошқа кишидан бирор шахсга ўтишидир. Ўликдан инсонга қоладиган молга ҳам шу ном берилган. Шу тарзда инсонга ўтган молга مِيرَاث ва إِرْث дейилган.
تُرَاث калимасининг асли ҳам وُرَاث шаклидадир. Бош ҳарфи аввал алиф, сўнгра то ҳарфига айланган. Аллоҳ буюради: وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ Сизлар меросни ейсизлар (89/Фажр 19).
Пайғамбар (сав) эса шундай буюрадилар: اُثْبُتُوا عَلَى مَشَاعِرِكُمْ فَإِنَّكُمْ عَلَى إِرْثِ أَبِيكُمْ Ҳажда белгиланган ибодат жойларида туринглар. Чунки сизлар отангиз Иброҳим (ас)нинг мероси устидасизлар.
Шоир шундай дейди:
471- فَيَنْظُرُ فِي صُحُفٍ كَالرِّيَا *** طِ فِيهِنَّ إِرْثُ كِتَابٍ مَحِيُّ
471- У эса чойшабга ўхшаган саҳифаларга боқмоқда;
Уларнинг ичида ўчирилган бир мерос ёзуви бордир.
وَرِثْتُ مَالاً عَنْ زَيْدٍ Зайддан бир молни мерос олдим, وَرِثْتُ زَيْدًا Зайдга ворис бўлдим дейилади. Аллоҳ буюради: وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ Сулаймон Довудга ворис бўлди (27/Намл 16), وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ онаси-отаси унга ворис бўлади (4/Нисо 11), وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ Меросхўрга ҳам худди шу нарса вазифадир (2/Бақара 233).
أَوْرَثَنِي اْلمَيِّتُ كَذَا ўлган одам менга бундай нарсаларни мерос қолдирди дейилади. Аллоҳ буюради: وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاَلَةً Агар бир эркак ёки аёлга каляла йўли билан (боласи ва отаси бўлмаган ҳолда) ворис бўлинаётган бўлса (4/Нисо 12).
أَوْرَثَنِيَ اللهُ كَذَا Аллоҳ таоло бундай нарсаларни менга эвазсиз равишда берди дейилади. Аллоҳ буюради: وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ у ерларга бани Исроилни ворис қилдик (26/Шуъаро 59), وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْماً آخَرِينَ ; уларни бошқа бир қавмга мерос қолдирдик (44/Духон 28), وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ Уларнинг ерларини сизларга мерос қилиб берди (33/Аҳзоб 27), وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ у қавмни меросхўр қилдик (7/Аъроф 137), يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَرِثُوا النِّسَاء كَرْهاً Эй иймон келтирганлар! Аёлларни мажбурий равишда меросхўр қилиб олишингиз сизларга ҳалол эмас (4/Нисо 19).
Чарчамасдан, машаққатсиз бирор нарсага эришган кишига قَدْ وَرِثَ كَذَا фалон нарсани мерос олди дейилади. Чиройли бир нарса ато этилган кишига أُورِثَ дейилади. Аллоҳ буюради: وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا сизга ато этилган мана шу жаннатдир (43/Зухруф 72); أُوْلَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ - الَّذِينَ يَرِثُونَ Ана ўшалар ворис бўлувчилардир; * улар ворис бўладилар (23/Муъминун 10-11), وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ ва Яъқуб хонадонига меросхўр бўлсин (19/Марям 6).
Бу ерда кўзда тутилган нарса мол эмас, балки пайғамбарлик, илм ва фазилат меросидир. Чунки пайғамбарлар наздида молнинг ҳеч қандай қиймати йўқки, уни қўлга киритиш учун бир-бирлари билан мусобақалашсалар. Ҳатто улар жуда камдан-кам ҳолда мол эгаси бўладилар ва мол-мулкка эга бўладилар.
Пайғамбар (сав) бу ҳақда шундай буюрадилар: إِنَّا مَعَاشِرَ اْلأَنْبِيَاءِ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ Биз — пайғамбарлар жамоасига меросхўр бўлинмайди; биз қолдирган нарсалар садақадир.
Баъзилар бу ҳадиснинг маъноси биз қолдирган нарса илмдир, унда эса бутун уммат шерикдир шаклида эканини айтганлар.
Бошқа бир ҳадисда Пайғамбар (сав) шундай буюрадилар: اَلْعُلَمَاءُ وَرَثَةُ اْلأَنْبِيَاءِ Олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир.
Бу ҳадис ҳам улар қолдирган илмга ишорадир. Бу илм пулсиз ва миннатсиз бўлгани учун унга нисбатан мерос сўзи ишлатилган.
Пайғамбар (сав) Али (раз)га: أَنْتَ أَخِي وَوَارِثِي . قَالَ: وَمَا أَرِثُكَ؟ قَالَ: مَا وَرَّثَتِ اْلأَنْبِيَاءُ قَبْلِي، كِتَابَ اللهِ وَسُنَّتِي Сен менинг биродарим ва ворисимсан, деганлар; Али (раз): нимангга меросхўрман? деб сўраганида, У Зот: Мендан олдинги пайғамбарлар мерос қолдирган нарсага: Аллоҳнинг китоби ва суннатимга, деб жавоб берганлар.
Аллоҳ таоло ҳам баъзан Ўзини وَارِث деб таърифлаган. Чунки ҳар бир нарса охир-оқибат Унга қайтади.
Аллоҳ буюради: وَلِلّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ Осмонлар ва ернинг мероси Аллоҳникидир (3/Оли Имрон 180); وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ ҳаммасининг вориси Бизмиз (15/Ҳижр 23). Аллоҳ таолонинг ворис бўлиши эса бир ривоятга кўра шундайдир: أَنَّهُ يُنَادِي لِمَنِ اْلمُلْكُ اْليَوْمَ؟ فَيُقَالُ ِللهِ اْلوَاحِدِ اْلقَهَّارِ Қиёмат куни: бугун мулк кимникидир? деб нидо қилинади. Ягона ва Қаҳҳор Аллоҳникидир, деб жавоб берилади.
وَرِثْتُ عِلْمًا مِنْ فُلاَنٍ Фалон кишидан илм мерос олдим яъни ундан фойдаландим дейилади. Аллоҳ буюради: وَرِثُوا الْكِتَابَ Китобга ворис бўлдилар (7/Аъроф 169); أُورِثُوا الْكِتَابَ Китобга ворис қилинганлар (42/Шуро 14); ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ Сўнгра бу Китобни мерос қилдик (35/Фотир 32); يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ унга солиҳ бандаларим меросхўр бўладилар (21/Анбиё 105).
Чунки ҳақиқий меросхўрлик азоб чекмасдан, ҳисоб сўралмасдан бирор нарсаларни қўлга киритишдир. Аллоҳнинг солиҳ бандалари дунёдан кераклигича, керакли вақтда, кераклича оладилар. Дунёдан шу тарзда фойдаланган киши ҳисобга тортилмайди, шунинг учун жазога дучор қилинмайди. Балки олган нарсалари унга кечирилади ва ундан воз кечилади. Бир ривоятда шундай дейилади: مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يُحَاسِبْهُ اللهُ فِي اْلآخِرَةِ Дунёда ўзини ҳисобга тортган кишини Аллоҳ таоло охиратда ҳисобга тортмайди.
تُرَاث калимасининг асли ҳам وُرَاث шаклидадир. Бош ҳарфи аввал алиф, сўнгра то ҳарфига айланган. Аллоҳ буюради: وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ Сизлар меросни ейсизлар (89/Фажр 19).
Пайғамбар (сав) эса шундай буюрадилар: اُثْبُتُوا عَلَى مَشَاعِرِكُمْ فَإِنَّكُمْ عَلَى إِرْثِ أَبِيكُمْ Ҳажда белгиланган ибодат жойларида туринглар. Чунки сизлар отангиз Иброҳим (ас)нинг мероси устидасизлар.
Шоир шундай дейди:
471- فَيَنْظُرُ فِي صُحُفٍ كَالرِّيَا *** طِ فِيهِنَّ إِرْثُ كِتَابٍ مَحِيُّ
471- У эса чойшабга ўхшаган саҳифаларга боқмоқда;
Уларнинг ичида ўчирилган бир мерос ёзуви бордир.
وَرِثْتُ مَالاً عَنْ زَيْدٍ Зайддан бир молни мерос олдим, وَرِثْتُ زَيْدًا Зайдга ворис бўлдим дейилади. Аллоҳ буюради: وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ Сулаймон Довудга ворис бўлди (27/Намл 16), وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ онаси-отаси унга ворис бўлади (4/Нисо 11), وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ Меросхўрга ҳам худди шу нарса вазифадир (2/Бақара 233).
أَوْرَثَنِي اْلمَيِّتُ كَذَا ўлган одам менга бундай нарсаларни мерос қолдирди дейилади. Аллоҳ буюради: وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاَلَةً Агар бир эркак ёки аёлга каляла йўли билан (боласи ва отаси бўлмаган ҳолда) ворис бўлинаётган бўлса (4/Нисо 12).
أَوْرَثَنِيَ اللهُ كَذَا Аллоҳ таоло бундай нарсаларни менга эвазсиз равишда берди дейилади. Аллоҳ буюради: وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ у ерларга бани Исроилни ворис қилдик (26/Шуъаро 59), وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْماً آخَرِينَ ; уларни бошқа бир қавмга мерос қолдирдик (44/Духон 28), وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ Уларнинг ерларини сизларга мерос қилиб берди (33/Аҳзоб 27), وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ у қавмни меросхўр қилдик (7/Аъроф 137), يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَرِثُوا النِّسَاء كَرْهاً Эй иймон келтирганлар! Аёлларни мажбурий равишда меросхўр қилиб олишингиз сизларга ҳалол эмас (4/Нисо 19).
Чарчамасдан, машаққатсиз бирор нарсага эришган кишига قَدْ وَرِثَ كَذَا фалон нарсани мерос олди дейилади. Чиройли бир нарса ато этилган кишига أُورِثَ дейилади. Аллоҳ буюради: وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا сизга ато этилган мана шу жаннатдир (43/Зухруф 72); أُوْلَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ - الَّذِينَ يَرِثُونَ Ана ўшалар ворис бўлувчилардир; * улар ворис бўладилар (23/Муъминун 10-11), وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ ва Яъқуб хонадонига меросхўр бўлсин (19/Марям 6).
Бу ерда кўзда тутилган нарса мол эмас, балки пайғамбарлик, илм ва фазилат меросидир. Чунки пайғамбарлар наздида молнинг ҳеч қандай қиймати йўқки, уни қўлга киритиш учун бир-бирлари билан мусобақалашсалар. Ҳатто улар жуда камдан-кам ҳолда мол эгаси бўладилар ва мол-мулкка эга бўладилар.
Пайғамбар (сав) бу ҳақда шундай буюрадилар: إِنَّا مَعَاشِرَ اْلأَنْبِيَاءِ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ Биз — пайғамбарлар жамоасига меросхўр бўлинмайди; биз қолдирган нарсалар садақадир.
Баъзилар бу ҳадиснинг маъноси биз қолдирган нарса илмдир, унда эса бутун уммат шерикдир шаклида эканини айтганлар.
Бошқа бир ҳадисда Пайғамбар (сав) шундай буюрадилар: اَلْعُلَمَاءُ وَرَثَةُ اْلأَنْبِيَاءِ Олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир.
Бу ҳадис ҳам улар қолдирган илмга ишорадир. Бу илм пулсиз ва миннатсиз бўлгани учун унга нисбатан мерос сўзи ишлатилган.
Пайғамбар (сав) Али (раз)га: أَنْتَ أَخِي وَوَارِثِي . قَالَ: وَمَا أَرِثُكَ؟ قَالَ: مَا وَرَّثَتِ اْلأَنْبِيَاءُ قَبْلِي، كِتَابَ اللهِ وَسُنَّتِي Сен менинг биродарим ва ворисимсан, деганлар; Али (раз): нимангга меросхўрман? деб сўраганида, У Зот: Мендан олдинги пайғамбарлар мерос қолдирган нарсага: Аллоҳнинг китоби ва суннатимга, деб жавоб берганлар.
Аллоҳ таоло ҳам баъзан Ўзини وَارِث деб таърифлаган. Чунки ҳар бир нарса охир-оқибат Унга қайтади.
Аллоҳ буюради: وَلِلّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ Осмонлар ва ернинг мероси Аллоҳникидир (3/Оли Имрон 180); وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ ҳаммасининг вориси Бизмиз (15/Ҳижр 23). Аллоҳ таолонинг ворис бўлиши эса бир ривоятга кўра шундайдир: أَنَّهُ يُنَادِي لِمَنِ اْلمُلْكُ اْليَوْمَ؟ فَيُقَالُ ِللهِ اْلوَاحِدِ اْلقَهَّارِ Қиёмат куни: бугун мулк кимникидир? деб нидо қилинади. Ягона ва Қаҳҳор Аллоҳникидир, деб жавоб берилади.
وَرِثْتُ عِلْمًا مِنْ فُلاَنٍ Фалон кишидан илм мерос олдим яъни ундан фойдаландим дейилади. Аллоҳ буюради: وَرِثُوا الْكِتَابَ Китобга ворис бўлдилар (7/Аъроф 169); أُورِثُوا الْكِتَابَ Китобга ворис қилинганлар (42/Шуро 14); ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ Сўнгра бу Китобни мерос қилдик (35/Фотир 32); يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ унга солиҳ бандаларим меросхўр бўладилар (21/Анбиё 105).
Чунки ҳақиқий меросхўрлик азоб чекмасдан, ҳисоб сўралмасдан бирор нарсаларни қўлга киритишдир. Аллоҳнинг солиҳ бандалари дунёдан кераклигича, керакли вақтда, кераклича оладилар. Дунёдан шу тарзда фойдаланган киши ҳисобга тортилмайди, шунинг учун жазога дучор қилинмайди. Балки олган нарсалари унга кечирилади ва ундан воз кечилади. Бир ривоятда шундай дейилади: مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يُحَاسِبْهُ اللهُ فِي اْلآخِرَةِ Дунёда ўзини ҳисобга тортган кишини Аллоҳ таоло охиратда ҳисобга тортмайди.