و ع د
В-ъ-д
Ваъда бермоқ, ваъда қилмоқ, таҳдид қилмоқ маъноларини англатувчи وَعْد сўзи ҳам яхшиликда, ҳам ёмонликда ишлатилиши мумкин. Шу маънода қуйидагича дейилади: وَعَدْتُهُ بِنَفْعٍ وَضَرٍّ وَعْدًا وَمَوْعِدًا وَمِيعَادًا Унга бир фойда ва зарарни ваъда қилдим.
وَعِيد эса, фақат таҳдид ва ёмонлик қилишда ишлатилади. Бунинг учун ишлатиладиган шакли эса, أَوْعَدْتُهُ Уни ёмонлик қилиш билан таҳдид қилдим. Ўзаро аҳдлашиш, бирор нарса устида келишиш ва учрашувга ваъдалашиш эса, وَاعَدْتُهُ وتَوَاعَدْنَا шаклида ифодаланади.
Аллоҳ таоло буюради: وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ اْلأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ Иш битгач, шайтон уларга шундай дейди: Шубҳасиз, Аллоҳ сизларга ҳақ бўлган нарсани ваъда қилди, мен ҳам сизларга ваъда қилдим, лекин сўнг ваъдамдан қайтдим! (14/Иброҳим 22); أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ Ахир, ўзига гўзал бир ваъда берганимиз, кейин унга эришган киши, (28/Қосос 61); وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا Аллоҳ сизларга оладиган кўпгина ўлжаларни ваъда қилди. (48/Фатҳ 20); وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آَمَنُوا Аллоҳ иймон келтирганларга шундай ваъда қилди: (5/Моида 9).
Бунга ўхшаш оятлар жуда кўпдир.
Таҳдид қилиш ва ёмонликни ваъда қилиш маъносидагилардан бири мана бу оятда зикр этилган: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ Яна улар сендан азобни шошилинч истайдилар. Албатта, Аллоҳ ваъдасига хилоф қилмайди (22/Ҳаж 47).
Улар доимо пайғамбардан азобнинг дарҳол келишини истар эдилар. Бу эса бир қаршилик кўрсатиш ва таҳдид маъносини англатар эди.
Аллоҳ буюради: قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا Айт: Энди сизларга бундан ҳам ёмонроғини хабар берайми? У — оловдир. Аллоҳ буни кофир бўлганларга ваъда буюрди (22/Ҳаж 72); إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ Шубҳасиз, сизлар учун белгиланган вақт бомдоддир (11/Ҳуд 81).
Яна буюради: فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ Агар рост сўзловчилардан бўлсанг, бизни таҳдид қилаётган нарсангни бизга келтир! (7/Аъроф 70); وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ Уларга ваъда қилганимиз азобнинг бир қисмини сенга кўрсатсак, (13/Раъд 40); فَلاَ تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ Бас, ҳаргиз Аллоҳни пайғамбарларига берган ваъдасига хилоф қилувчи деб ўйлама (14/Иброҳим 47); الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً Шайтон сизларни камбағаллик билан қўрқитиб, ирганч ишларга ундайди. Аллоҳ эса Ўз фазлу карами ва мағфиратидан бир қатор ваъдалар бермоқда (2/Бақара 268).
Ҳам яхшилик, ҳам ёмонлик маъносини ташувчи ваъдалардан бири Аллоҳ таолонинг мана бу сўзидир: أَلاَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ Огоҳ бўлинглар, Аллоҳнинг ваъдаси шубҳасиз, ҳақдир (10/Юнус 55).
Бу қиёмат қоим бўлиши ҳақидаги бир сўздир. Ҳамда бандалар жазо-мукофот кўришлари ҳақидаги бир огоҳлантиришдир. Шунга кўра, яхшилик қилганлар яхшилик, ёмонлик қилганлар эса ёмонлик кўрадилар.
مَوْعِد ва مِيعَاد шакллари эса, ҳам масдар, ҳам исм сифатида ишлатилади. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай буюради: فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لاَ نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلاَ أَنْتَ مَكَانًا سُوًى энди биз билан ўзинг орасида бир учрашув жойини тайин эт; на сен, на биз хилоф қилмайдиган мос бир жой бўлсин (20/Тоҳо 58); بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا Балки, сизларга қиёмат учун берган ваъдамизни амалга оширмаймиз, деб ўйлаган эдингизлар (18/Каҳф 48); قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ Мусо: Сизлар билан учрашув вақти, зийнат кунидир, деди (20/Тоҳо 59); بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً Балки, улар учун ваъда қилинган бир вақт борки, у келганда бирор нажот жойини топа олмайдилар (18/Каҳф 58).
Яна буюради: قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ Айт: Сизларга ваъда қилинган шундай бир кундирки, (34/Сабаъ 30); وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ Шундайки, борди-ю улар билан ваъдалашган бўлсангиз, шундай бир учрашув жойи ҳақида, албатта, ихтилофга тушган бўлардингиз (8/Анфол 42); إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ шубҳасиз, Аллоҳнинг ваъдаси ҳақдир; (31/Луқмон 33). Яъни, Аллоҳ албатта бўлади деб хабар берган, қайта тирилиш ҳақдир.
Яна буюради: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآَتٍ Сизларга ваъда қилинаётганлар, албатта, келувчидир, (6/Анъом 134); بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً лекин улар учун ваъда қилинган бир вақт борки, у келганда бирор нажот жойини топа олмайдилар (18/Каҳф 58).
Ўзаро таҳдид отиш маъносидаги مُوَاعَدَة эса, мана бу оятларда келади:
وَلَكِنْ لاَ تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفًا Лекин яхши сўз айтишдан бошқа бир тарзда улар билан пинҳона ваъдалашманглар (2/Бақара 235); وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً Ва Мусога ўттиз кечага ваъда бердик ва бу муддатга яна ўн кеча қўшдик, шундай қилиб, Роббисининг белгиланган вақти тўлиқ қирқ кеча бўлди (7/Аъроф 142); وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً Бир вақтлар Мусога қирқ кечалик ваъда берганимизни эсланг (2/Бақара 51).
Бу ерда келган қирқ ва ўттиз сўзлари грамматика жиҳатидан мафъулдир, зарф эмас. Яъни: Ўттизнинг ва қирқнинг тугаши.
Яна шу маънода айтилган сўзлардан бири мана бу оятдир: وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ اْلأَيْمَنَ Ва Тур тоғининг ўнг томонида сизлар билан ваъдалашдик, (20/Тоҳо 80).
وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ Ваъда қилинган ўша кунга (85/Буруж 2). Бу оятда келган ваъда қилинган кун, ибораси қиёмат кунига ишорадир. Худди Аллоҳ таолонинг мана бу сўзи каби: لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ Маълум бир куннинг белгиланган вақтида, албатта, тўпланадилар (79/Нозиот 50).
Ёмонлик билан таҳдид қилиш учун ишлатиладиган إِيعَاد сўзига мисол эса, мана бу оятлардир:
وَلاَ تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ Ҳар йўлнинг бошида ўтириб олманглар, таҳдид қилиб, Аллоҳ йўлидан тўсиб (7/Аъроф 86); ذَلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ Бу, Менинг мақомимдан ва таҳдидимдан қўрққанлар учундир (14/Иброҳим 14);فَذَكِّرْ بِالْقُرْآَنِ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ Бас, сен Менинг таҳдидимдан қўрқадиганларга ушбу Қуръон ила эслатма бер (50/Қоф 45); قَالَ لاَ تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ Аллоҳ шундай буюради: Ҳузуримда баҳслашманглар! Мен сизларга илгари огоҳлантирувчи юборган эдим (50/Қоф 28).
رَأَيْتُ أَرْضَهُمْ وَاعِدَة Уларнинг ерларини умид берувчи деб топдим. Яъни: Бу ернинг мунбит (ҳосилдор) бўлишидан умидворман.
يَوْمٌ وَاعِدٌ Жуда иссиқ ёки жуда совуқ бўлган муайян кун маъносини англатади.
وَعِيدُ اْلفَحْلِ ибораси эса, эркак ҳайвоннинг ўкириши маъносидадир.
Аллоҳ таолонинг: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آَمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي اْلأَرْض كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ Аллоҳ сизлардан иймон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга, худди улардан олдингиларни ер юзига ҳоким қилганидек, уларни ҳам ер юзига ҳоким қилишни ваъда қилди (24/Нур 55) деган сўзидаги وَعَدَ феъли ундан кейин келган لَيَسْتِخْلِفَنَّهُمْ феъли билан изоҳланган. Худди; يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ Аллоҳ сизларга фарзандларингизнинг мерос тақсимини шундай тавсия қилади: Болаларингизда, эркакка икки аёл улуши баробарида, (4/Нисо 11) оятида وَصِيَّة (васият) сўзи ўз ичида изоҳлангани каби.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ Ана ўшанда Аллоҳ сизларга икки тоифадан бирини, у сизларники бўлишини ваъда қилаётган эди (8/Анфол 7) деган сўзидаги أَنَّهَا لَكُمْ ибораси, إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ қисмининг ўрнига келган бадалдир. Маъноси эса шундай: Аллоҳ таоло сизларга икки жамоадан бирини ваъда қилди; бу ё карвон жамоасидир, ё жанг учун келган жамоадир.
عِدَة : Бу сўз ҳам ваъда, яхшиликни ваъда қилиш маъносини ташувчи сўзлардандир. Кўплиги عِدَات шаклида келади. وَعْد эса, бир масдардир, кўплик қилинмайди.
وَعَدْتُ феъли икки мафъул олади. Иккинчи мафъули замон ёки макон зарфи бўлади ёхуд бошқа нарса бўлади. Мисол: وَعَدْتُ زَيْدًا يَوْمَ اْلجُمُعَةِ، وَمَكَانَ كَذَا، وَأَنْ أَفْعَلَ كَذَا Зайдга жума кунини, фалон жойни, фалон ишни қилишимни ваъда қилдим.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً Бир вақтлар Мусога қирқ кечалик ваъда бердик (2/Бақара 51) деган сўзидаги أَرْبَعِينَ لَيْلَةً (қирқ кеча) ибораси وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ жумласи учун иккинчи мафъул бўлиши тўғри бўлмайди. Чунки ваъда қилинган нарса қирқнинг ичида эмас эди. Аксинча, қирқнинг тугаши ва тамом бўлишидан кейин эди. Демак, сўз фақат шу тарзда тушунилгандагина тўғри маъносига эришилган бўлади.
وَعِيد эса, фақат таҳдид ва ёмонлик қилишда ишлатилади. Бунинг учун ишлатиладиган шакли эса, أَوْعَدْتُهُ Уни ёмонлик қилиш билан таҳдид қилдим. Ўзаро аҳдлашиш, бирор нарса устида келишиш ва учрашувга ваъдалашиш эса, وَاعَدْتُهُ وتَوَاعَدْنَا шаклида ифодаланади.
Аллоҳ таоло буюради: وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ اْلأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ Иш битгач, шайтон уларга шундай дейди: Шубҳасиз, Аллоҳ сизларга ҳақ бўлган нарсани ваъда қилди, мен ҳам сизларга ваъда қилдим, лекин сўнг ваъдамдан қайтдим! (14/Иброҳим 22); أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ Ахир, ўзига гўзал бир ваъда берганимиз, кейин унга эришган киши, (28/Қосос 61); وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا Аллоҳ сизларга оладиган кўпгина ўлжаларни ваъда қилди. (48/Фатҳ 20); وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آَمَنُوا Аллоҳ иймон келтирганларга шундай ваъда қилди: (5/Моида 9).
Бунга ўхшаш оятлар жуда кўпдир.
Таҳдид қилиш ва ёмонликни ваъда қилиш маъносидагилардан бири мана бу оятда зикр этилган: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ Яна улар сендан азобни шошилинч истайдилар. Албатта, Аллоҳ ваъдасига хилоф қилмайди (22/Ҳаж 47).
Улар доимо пайғамбардан азобнинг дарҳол келишини истар эдилар. Бу эса бир қаршилик кўрсатиш ва таҳдид маъносини англатар эди.
Аллоҳ буюради: قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا Айт: Энди сизларга бундан ҳам ёмонроғини хабар берайми? У — оловдир. Аллоҳ буни кофир бўлганларга ваъда буюрди (22/Ҳаж 72); إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ Шубҳасиз, сизлар учун белгиланган вақт бомдоддир (11/Ҳуд 81).
Яна буюради: فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ Агар рост сўзловчилардан бўлсанг, бизни таҳдид қилаётган нарсангни бизга келтир! (7/Аъроф 70); وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ Уларга ваъда қилганимиз азобнинг бир қисмини сенга кўрсатсак, (13/Раъд 40); فَلاَ تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ Бас, ҳаргиз Аллоҳни пайғамбарларига берган ваъдасига хилоф қилувчи деб ўйлама (14/Иброҳим 47); الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً Шайтон сизларни камбағаллик билан қўрқитиб, ирганч ишларга ундайди. Аллоҳ эса Ўз фазлу карами ва мағфиратидан бир қатор ваъдалар бермоқда (2/Бақара 268).
Ҳам яхшилик, ҳам ёмонлик маъносини ташувчи ваъдалардан бири Аллоҳ таолонинг мана бу сўзидир: أَلاَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ Огоҳ бўлинглар, Аллоҳнинг ваъдаси шубҳасиз, ҳақдир (10/Юнус 55).
Бу қиёмат қоим бўлиши ҳақидаги бир сўздир. Ҳамда бандалар жазо-мукофот кўришлари ҳақидаги бир огоҳлантиришдир. Шунга кўра, яхшилик қилганлар яхшилик, ёмонлик қилганлар эса ёмонлик кўрадилар.
مَوْعِد ва مِيعَاد шакллари эса, ҳам масдар, ҳам исм сифатида ишлатилади. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай буюради: فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لاَ نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلاَ أَنْتَ مَكَانًا سُوًى энди биз билан ўзинг орасида бир учрашув жойини тайин эт; на сен, на биз хилоф қилмайдиган мос бир жой бўлсин (20/Тоҳо 58); بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا Балки, сизларга қиёмат учун берган ваъдамизни амалга оширмаймиз, деб ўйлаган эдингизлар (18/Каҳф 48); قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ Мусо: Сизлар билан учрашув вақти, зийнат кунидир, деди (20/Тоҳо 59); بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً Балки, улар учун ваъда қилинган бир вақт борки, у келганда бирор нажот жойини топа олмайдилар (18/Каҳф 58).
Яна буюради: قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ Айт: Сизларга ваъда қилинган шундай бир кундирки, (34/Сабаъ 30); وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ Шундайки, борди-ю улар билан ваъдалашган бўлсангиз, шундай бир учрашув жойи ҳақида, албатта, ихтилофга тушган бўлардингиз (8/Анфол 42); إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ шубҳасиз, Аллоҳнинг ваъдаси ҳақдир; (31/Луқмон 33). Яъни, Аллоҳ албатта бўлади деб хабар берган, қайта тирилиш ҳақдир.
Яна буюради: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآَتٍ Сизларга ваъда қилинаётганлар, албатта, келувчидир, (6/Анъом 134); بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً лекин улар учун ваъда қилинган бир вақт борки, у келганда бирор нажот жойини топа олмайдилар (18/Каҳф 58).
Ўзаро таҳдид отиш маъносидаги مُوَاعَدَة эса, мана бу оятларда келади:
وَلَكِنْ لاَ تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفًا Лекин яхши сўз айтишдан бошқа бир тарзда улар билан пинҳона ваъдалашманглар (2/Бақара 235); وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً Ва Мусога ўттиз кечага ваъда бердик ва бу муддатга яна ўн кеча қўшдик, шундай қилиб, Роббисининг белгиланган вақти тўлиқ қирқ кеча бўлди (7/Аъроф 142); وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً Бир вақтлар Мусога қирқ кечалик ваъда берганимизни эсланг (2/Бақара 51).
Бу ерда келган қирқ ва ўттиз сўзлари грамматика жиҳатидан мафъулдир, зарф эмас. Яъни: Ўттизнинг ва қирқнинг тугаши.
Яна шу маънода айтилган сўзлардан бири мана бу оятдир: وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ اْلأَيْمَنَ Ва Тур тоғининг ўнг томонида сизлар билан ваъдалашдик, (20/Тоҳо 80).
وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ Ваъда қилинган ўша кунга (85/Буруж 2). Бу оятда келган ваъда қилинган кун, ибораси қиёмат кунига ишорадир. Худди Аллоҳ таолонинг мана бу сўзи каби: لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ Маълум бир куннинг белгиланган вақтида, албатта, тўпланадилар (79/Нозиот 50).
Ёмонлик билан таҳдид қилиш учун ишлатиладиган إِيعَاد сўзига мисол эса, мана бу оятлардир:
وَلاَ تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ Ҳар йўлнинг бошида ўтириб олманглар, таҳдид қилиб, Аллоҳ йўлидан тўсиб (7/Аъроф 86); ذَلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ Бу, Менинг мақомимдан ва таҳдидимдан қўрққанлар учундир (14/Иброҳим 14);فَذَكِّرْ بِالْقُرْآَنِ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ Бас, сен Менинг таҳдидимдан қўрқадиганларга ушбу Қуръон ила эслатма бер (50/Қоф 45); قَالَ لاَ تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ Аллоҳ шундай буюради: Ҳузуримда баҳслашманглар! Мен сизларга илгари огоҳлантирувчи юборган эдим (50/Қоф 28).
رَأَيْتُ أَرْضَهُمْ وَاعِدَة Уларнинг ерларини умид берувчи деб топдим. Яъни: Бу ернинг мунбит (ҳосилдор) бўлишидан умидворман.
يَوْمٌ وَاعِدٌ Жуда иссиқ ёки жуда совуқ бўлган муайян кун маъносини англатади.
وَعِيدُ اْلفَحْلِ ибораси эса, эркак ҳайвоннинг ўкириши маъносидадир.
Аллоҳ таолонинг: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آَمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي اْلأَرْض كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ Аллоҳ сизлардан иймон келтириб, солиҳ амаллар қилганларга, худди улардан олдингиларни ер юзига ҳоким қилганидек, уларни ҳам ер юзига ҳоким қилишни ваъда қилди (24/Нур 55) деган сўзидаги وَعَدَ феъли ундан кейин келган لَيَسْتِخْلِفَنَّهُمْ феъли билан изоҳланган. Худди; يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ Аллоҳ сизларга фарзандларингизнинг мерос тақсимини шундай тавсия қилади: Болаларингизда, эркакка икки аёл улуши баробарида, (4/Нисо 11) оятида وَصِيَّة (васият) сўзи ўз ичида изоҳлангани каби.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ Ана ўшанда Аллоҳ сизларга икки тоифадан бирини, у сизларники бўлишини ваъда қилаётган эди (8/Анфол 7) деган сўзидаги أَنَّهَا لَكُمْ ибораси, إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ қисмининг ўрнига келган бадалдир. Маъноси эса шундай: Аллоҳ таоло сизларга икки жамоадан бирини ваъда қилди; бу ё карвон жамоасидир, ё жанг учун келган жамоадир.
عِدَة : Бу сўз ҳам ваъда, яхшиликни ваъда қилиш маъносини ташувчи сўзлардандир. Кўплиги عِدَات шаклида келади. وَعْد эса, бир масдардир, кўплик қилинмайди.
وَعَدْتُ феъли икки мафъул олади. Иккинчи мафъули замон ёки макон зарфи бўлади ёхуд бошқа нарса бўлади. Мисол: وَعَدْتُ زَيْدًا يَوْمَ اْلجُمُعَةِ، وَمَكَانَ كَذَا، وَأَنْ أَفْعَلَ كَذَا Зайдга жума кунини, фалон жойни, фалон ишни қилишимни ваъда қилдим.
Аллоҳ таолонинг: وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً Бир вақтлар Мусога қирқ кечалик ваъда бердик (2/Бақара 51) деган сўзидаги أَرْبَعِينَ لَيْلَةً (қирқ кеча) ибораси وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ жумласи учун иккинчи мафъул бўлиши тўғри бўлмайди. Чунки ваъда қилинган нарса қирқнинг ичида эмас эди. Аксинча, қирқнинг тугаши ва тамом бўлишидан кейин эди. Демак, сўз фақат шу тарзда тушунилгандагина тўғри маъносига эришилган бўлади.