ع ت ب

عَتَب : унда тунаган кишига қийинчилик берадиган ҳар бир жой. Шу маънодан зина ва эшик остонасига عَتَبَة дейилади. Бу сўз қуйидаги ривоятда келганидек, аёлдан киноя қилинган: أنَّ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ ِلامرَأَةِ إِسْمَاعِيلَ: قُولِي لِزَوْجِكِ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكِ : Иброҳим алайҳиссалом Исмоилнинг хотинига шундай деди: Эрингга айт: эшигининг атабасини/остонасини ўзгартирсин.
عَتْب ва مَعْتَبَة шакллари истиора йўли билан инсоннинг бошқасига бўлган адовати маъносида ишлатилади. Бу сўзнинг асли عَتَب дан келиб чиққан. Шу маънода шундай дейилади: خَشُنْتُ بِصَدْرِ فُلاَنٍ, وَجَدْتُ فِي صَدْرِهِ غِلْظَةً : Фалончининг кўксида қаттиқлик/адоват топдим. Шу маънодан шундай дейилади: حُمِلَ فُلاَنٌ عَلَى عَتَبَةٍ صَعْبَةٍ : Фалон киши оғир аҳволга дучор бўлди. Худди қуйидаги шеърдагидек:
وَحَمَلْنَاهُمْ عَلَى صَعْبَةٍ زَوْ *** رَاءَ يَعْلُونَهَا بِغَيْرِ وِطَاءِ -308
308- Уларни асов туяга миндирдик; унга тўшаксиз/эгарсиз минмоқдалар.
أَعْتَبْتُ فُلاَنًا : Унга нисбатан кўксимдаги адоватни ошкор қилдим. أَعْتَبْتُ فُلاَنًا : Фалон кишини адоватга ундадим. Шунингдек, أَعْتَبْتُهُ , худди أَشْكَيْتُهُ /унинг шикоятини бартараф этдим кабидек, 'ундан адоватни бартараф этдим/уни хушнуд қилдим' маъносига ҳам келади. Аллоҳ буюради: وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ : Ортга қайтишни талаб қилсалар, бас, улар ортга қайтарилувчилардан эмаслар (41/Фуссилат 24). اِسْتِعْتَاب : Кишининг хушнуд қилиниши учун талабда бўлишидир. Шу маънода, اِسْتَعْتَبَ فُلاَنٌ /Фалон киши хушнуд қилинишини истади/узр сўради], дейилади. Аллоҳ буюради: وَلاَ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ : Улардан рози қилиш ҳам талаб қилинмайди (16/Наҳл 84).
لَكَ الْعُتْبَى /Ёқтирмаган нарсангдан ёқтирган нарсангга қайтиш сенгадир, дейилади. Бу — киши маломат қилинишига сабаб бўлган нарсанинг бартараф этилишидир. بَيْنَهُمْ أُعْتُوبَةٌ : Уларнинг ораларида бир-бирларини маломат қиладиган нарсалар бор. عَتَبَ عتْبًا : Зинада кўтарилган кишининг юрганидек, бир оёқ устида юрди.