ع ش ر
А-ш-р
عَشْرَة /ўн, عُشْر /ўндан бир, عِشْرُون /йигирма ва عِشْر /ўнинчи кун маълум сонлардир. Аллоҳ буюради: تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ : Бу тўлиқ ўн кундир (2/Бақара 196); يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ : Эй Пайғамбар, мўминларни жангга рағбатлантир. Агар сизлардан сабр қилувчи йигирма киши бўлса, икки юз кишини мағлуб этадилар (8/Анфол 65); عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ : Ўн тўққизта қўриқчиси бордир (74/Муддассир 30).
عَشَرْتُهُمْ أَعْشِرُهُمْ : Уларнинг ўнинчиси бўлдим. أَعْشُرُهُمْ : Молларининг ўндан бирини олдим. عَشَرْتُهُمْ : Молларини ўнга тўлдирдим. Бу эса тўққизни ўнга чиқаришинг билан бўлади. مِعْشَارُ الشَّيْءِ : Бирор нарсанинг ўндан бири: وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آَتَيْنَاهُمْ : Булар, аввалгиларга берганларимизнинг ўндан бирига етмаганлар (34/Сабаъ 45).
نَاقَةٌ عُشَرَاءُ : Бўғозлигидан ўн ой ўтган туя. Кўплиги عِشَار шаклида келади: وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ : Бўғозлигининг ўнинчи ойидаги туялар ўз ҳолига қўйиб юборилганида (81/Таквир 4).
جَاءُوا عُشَارَى : Ўн-ўндан келдилар. عُشَارِيّ : Узунлиги ўн зироъ бўлган нарса. عِشْر : (Туяларни) сувсиз қолдиришда ишлатилади [Туялар тўққиз кун сувсиз қолдирилиб, ўнинчи куни сув ичишга олиб борилишидир]. إِبِلٌ عَوَاشِرُ : Ўнинчи куни сув ичириладиган туялар. قَدَحٌ أَعْشَارٌ : Синган пиёла. Бунинг асл маъноси пиёланинг ўн бўлак бўлишидир. Шоирнинг қуйидаги сўзи ҳам шу маънодан истиора қилинган:
بِسَهْمَيْكِ فِى أَعْشَارِ قَلْبٍ مُقَتَّلِ *** وَمَا ذَرَفَتْ عَيْنَاكِ إِلاَّ لِتَضْرِبِى -319
319- Кўзларинг, аллақачон ярадор бўлган парчаланган бир қалбга фақат икки ўқинг билан уриш учун ёшланмоқда .
العُشُور : Мусҳафларда ўн оятни кўрсатувчи белги. تَعْشِير : Эшакнинг ҳанграшига дейилади; чунки эшак кетма-кет ўн марта ҳанграйди. عَشِيرَة : Кишининг улар билан кўпаядиган қариндошларидир; яъни улар киши учун бутун сон ўрнида турадилар. Дарҳақиқат, ўн сони ҳам бутун сондир. Аллоҳ буюради: وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ : Аёлларингиз, қавму қариндошларингиз (9/Тавба 24). Шундай қилиб عَشِيرَة , кишининг улар билан кўпаядиган қариндошларидан ташкил топган ҳар бир жамоага ном бўлган.
عَاشَرْتُهُ : Ёрдам бериш борасида унинг учун ўн кишига баробар бўлдим. وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ : Улар билан яхши муомала қилинг (4/Нисо 19). عَشِير : Хоҳ қариндош, хоҳ таниш бўлсин, дўст бўлган киши.
عَشَرْتُهُمْ أَعْشِرُهُمْ : Уларнинг ўнинчиси бўлдим. أَعْشُرُهُمْ : Молларининг ўндан бирини олдим. عَشَرْتُهُمْ : Молларини ўнга тўлдирдим. Бу эса тўққизни ўнга чиқаришинг билан бўлади. مِعْشَارُ الشَّيْءِ : Бирор нарсанинг ўндан бири: وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آَتَيْنَاهُمْ : Булар, аввалгиларга берганларимизнинг ўндан бирига етмаганлар (34/Сабаъ 45).
نَاقَةٌ عُشَرَاءُ : Бўғозлигидан ўн ой ўтган туя. Кўплиги عِشَار шаклида келади: وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ : Бўғозлигининг ўнинчи ойидаги туялар ўз ҳолига қўйиб юборилганида (81/Таквир 4).
جَاءُوا عُشَارَى : Ўн-ўндан келдилар. عُشَارِيّ : Узунлиги ўн зироъ бўлган нарса. عِشْر : (Туяларни) сувсиз қолдиришда ишлатилади [Туялар тўққиз кун сувсиз қолдирилиб, ўнинчи куни сув ичишга олиб борилишидир]. إِبِلٌ عَوَاشِرُ : Ўнинчи куни сув ичириладиган туялар. قَدَحٌ أَعْشَارٌ : Синган пиёла. Бунинг асл маъноси пиёланинг ўн бўлак бўлишидир. Шоирнинг қуйидаги сўзи ҳам шу маънодан истиора қилинган:
بِسَهْمَيْكِ فِى أَعْشَارِ قَلْبٍ مُقَتَّلِ *** وَمَا ذَرَفَتْ عَيْنَاكِ إِلاَّ لِتَضْرِبِى -319
319- Кўзларинг, аллақачон ярадор бўлган парчаланган бир қалбга фақат икки ўқинг билан уриш учун ёшланмоқда .
العُشُور : Мусҳафларда ўн оятни кўрсатувчи белги. تَعْشِير : Эшакнинг ҳанграшига дейилади; чунки эшак кетма-кет ўн марта ҳанграйди. عَشِيرَة : Кишининг улар билан кўпаядиган қариндошларидир; яъни улар киши учун бутун сон ўрнида турадилар. Дарҳақиқат, ўн сони ҳам бутун сондир. Аллоҳ буюради: وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ : Аёлларингиз, қавму қариндошларингиз (9/Тавба 24). Шундай қилиб عَشِيرَة , кишининг улар билан кўпаядиган қариндошларидан ташкил топган ҳар бир жамоага ном бўлган.
عَاشَرْتُهُ : Ёрдам бериш борасида унинг учун ўн кишига баробар бўлдим. وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ : Улар билан яхши муомала қилинг (4/Нисо 19). عَشِير : Хоҳ қариндош, хоҳ таниш бўлсин, дўст бўлган киши.