ع ر ب

اَلْعَرَبُ : Исмоилнинг фарзандларига/наслидан келганларга дейилади. Асл эътибори билан бу сўзнинг кўплиги الأَعْرَابُ шаклида келади. Кейин чўлда яшовчиларга исм бўлган. Аллоҳ буюради: قَالَتِ الْأَعْرَابُ آَمَنَّا : Аъробийлар: “Иймон келтирдик”, – дедилар (49/Ҳужурот 14); الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا : Бадавийлар, куфр ва нифоқ жиҳатидан ашаддийроқдирлар (9/Тавба 97); وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآَخِرِ : Баъзи аъробийлар ҳам Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирадилар (9/Тавба 99). أَعْرَاب сўзи ҳам أَعَارِيب шаклида кўпликка келтирилади. Шоир шундай дейди:
أَعَارِيبٌ ذَوُو فَخْرٍ بِإِفْكٍ *** وَأَلْسِنَةٍ لِطَافٍ فِي الْمَقَالِ -314
314- Бадавийлар, ёлғон билан ва чиройли сўз айтиш билан мақтанадилар.
Урфда أَعْرَابِيّ сўзи чўлда яшовчиларга мансуб кишиларга ном бўлган. عَرَبِيّ : Фасоҳат билан сўзловчи. إِعْرَاب : Баён қилиш. أَعْرَبَ عَنْ نَفْسِهِ /Ичидагини ифода этди, дейилади. Ҳадисда ҳам шундай келади: اَلثَّيِّبُ تُعْرِبُ عَنْ نَفْسِهَا : Тул хотин, (никоҳда) ўз истагини очиқ ифода этади. Ҳадисдаги تُعْرِبُ сўзи, تُبَيِّنُ /очиқлайди маъносидадир.
إِعْرَابُ الْكَلاَمِ : Сўз фасоҳатининг очиқ бўлишидир. Тилшуносларнинг урфида эса إِعْرَاب — сўзларнинг охирига келадиган ҳаракатлар ва сукунлар маъносидадир. عَرَبِيّ : Фасиҳ, очиқ сўз. Аллоҳ буюради: إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآَنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ : Ақл юргизишингиз учун Биз уни очиқ-ойдин бир Қуръон қилиб нозил қилдик (12/Юсуф 2); بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ : Очиқ-ойдин бир тилда (26/Шуъаро 195); كِتَابٌ فُصِّلَتْ آَيَاتُهُ قُرْآَنًا عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ : Биладиган қавм учун оятлари муфассал баён қилинган, очиқ-ойдин, ўқиладиган бир китобдир (41/Фуссилат 3); وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا : Мана шундай, Биз уни очиқ-ойдин бир ҳукм ҳолида нозил қилдик (13/Раъд 37).
مَا بِالدَّارِ عَرِيبٌ : Уйда, ўз ичидагини баён қила оладиган ҳеч ким йўқ. اِمْرَأَةٌ عَرُوبَةٌ : Ҳол тили билан/хатти-ҳаракати билан иффатини ва эрига бўлган муҳаббатини изҳор этувчи аёл. Кўплиги عُرُب шаклида келади: عُرُبًا أَتْرَابًا : Жозибали тенгқурлар (56/Воқеа 37).
Кимнингдир айтганларини иъроб жиҳатидан тузатганингда عَرَّبْتُ عَلَيْهِ /Хатоларини тузатдим, дейсан. Ҳадисда ҳам шундай келади: عَرِّبوُا عَلَى اْلإِمَامِ : Имомни тузатинглар مُعْرِب : Араб отига эга киши. Бу худди қўтир касаллигига чалинган кишига مُجْرِب деганинг кабидир. Баъзиларга кўра, “ حُكْمًا عَرَبِيَّا ” (13/Раъд 37) оятининг маъноси шундайдир: “Ҳақни ҳақ, ботилни ҳам ботил қилувчи очиқ бир ҳукм.” Кимларгадир кўра эса, оят عُرُبٌ أَتْرَابٌ сўзидан келиб чиқади ва “Шарафли ва қадрли бир ҳукм” маъносидадир. Ёки حُكْم сўзининг عَرَبِيّ билан сифатланиши, қуйидаги оятда كِتَاب нинг كَرِيم билан сифатланиши кабидир: كِتَابٌ كَرِيمٌ : Улуғ бир мактуб (27/Намл 29).
Кимларгадир кўра эса, عَرَبِيَّا сўзи عَرِّبوُا عَلَى اْلإِمَامِ сўзидан келиб чиқади ва مُعْرِبًا тақдиридадир. Бунга кўра сўз юритилаётган оятнинг маъноси шундай бўлади: “Ичида мавжуд баъзи ҳукмларни насх қилувчи китоб.” Кимдир эса عَرَبِيَّا сўзи араб бўлган Ҳазрат Пайғамбарга мансуб эканини айтади. Дарҳақиқат, عَرَبِيّ сўзига нисбат берилганда яна عَرَبِيّ дейилади. Шундай қилиб, нисбат берилган лафз билан ўзига нисбат берилган лафз бир хил бўлиб қолади. يُعْرُبُ : Дастлаб сурёний тилидан арабчага таржима қилган киши бўлган, дейилади. Шундай қилиб, у қилган феъли билан номланган.