ع ص ر

عَصْر сўзи عَصَرْتُ феълининг масдаридир. مَعْصُور: сиқилган нарса. عُصَارَة: сиқилган нарсанинг ўзаги, шарбати. Аллоҳ буюради: وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا: У билан бирга икки йигит ҳам зиндонга кирган эди. Улардан бири: Мен (тушимда) ўзимни шароб сиқаётган ҳолда кўрдим, деди (12/Юсуф 36); ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ: Бунинг ортидан эса одамлар мўл ёмғирга эришадиган ва унда сиқиб-соғиб оладиган бир йил келади (12/Юсуф 49); яъни унда даромад оладиган бир йил. Бу оят [мажҳул шаклида] қуйидагича ҳам ўқилган: يُعْصَرُونَ; яъни уларнинг устига ёмғир ёғдирилади.
اِعْتَصَرْتُ مِنْ كَذَا: шарбат ўрнига ўтадиган бир нарса олдим. Шоир шундай дейди:
وإنَّمَا العَيْشُ بِرُبَّانِهِ *** وأَنْتَ مِنْ أَفْنَانِهِ مُعْتَصِرْ -320
320- Ҳақиқий ҳаёт фақат умрнинг илк йилларидир;
Ва сен унинг янги шохларидан сиқиб оласан/озиқланасан.
وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا: Сиқилган булутлардан дув-дув сув ёғдирдикки (78/Набаъ 14); яъни ёмғир билан сиқилган; бошқача ифода билан айтганда, ёмғирга тўла булутлардан.
Баъзиларга кўра, الْمُعْصِرَاتِ сўзи булутларни сиқиб, ёмғир ёғишини таъминловчи булутлар маъносидадир. Баъзиларга кўра эса, бу إعصار билан келадиган шамолдир. إعصار эса — чанг тўзитадиган шамолдир. Аллоҳ буюради: فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ: У боққа оловли бир бўрон урсин-у, ёниб кетсин (2/Бақара 266).
اِعْتِصَار: бирор нарсани оғзигача сув билан тўлдиришдир. Паноҳгоҳ маъносидаги عَصْر ва عُصْرَة ҳам шу маънодан келади. عَصْر ва عِصْر: замон. Кўплиги عُصُور шаклида келади. Аллоҳ буюради: وَالْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ: Асрга қасам; * инсон, албатта, зиёндадир (103/Аср 1-2).
الْعَصْر: оқшом. صَلاَةُ الْعَصْرِ (аср намози) шу маънодан келади. اَلْعَصْرَانِ: баъзиларга кўра тонг ва оқшом; бошқа баъзиларга кўра эса, кеча ва кундуз маъносидадир. Бу худди қуёш ва ойга اَلْقَمَرَانِ дейилгани кабидир. مُعْصِر: ҳайз кўриб, балоғат ёшига етган қиз.