ع ر ض

عَرْض : Узунликнинг зидди. Ўзак маъноси жисмларга оиддир; кейинчалик қуйидаги оятдаги каби бошқа нарсалар учун ҳам қўлланиладиган бўлди. وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ : Инсонга неъмат ато қилсак, юз ўгиради, ўз томонига кетади. Бошига бир ёмонлик келса, кенг кенг ёлворади (41/Фуссилат 51). عُرْض — ён/чет маъносидадир. أَعْرَضَ الشَّيْءُ : Бирор нарса пайдо бўлди. Шу маънодан келиб чиқиб шундай дейилади: عَرَضْتُ الْعُودَ عَلَى اْلإِنَاءِ : Таёқни идишнинг устига қўйдим.
اِعْتَرَضَ الشَّيْءُ فِي حَلْقِهِ : Бирор нарса унинг томоғида кўндаланг бўлиб турди. اِعْتَرَضَ الْفَرَسُ فِي مَشْيِهِ : От юришда тихирлик қилди. فِيهِ عُرْضِيَّةٌ : Яъни тихирлиги туфайли юришга қаршилиги бор. عَرَضْتُ الشَّيْءَ عَلَى الْبَيْعِ وَعَلَى فُلاَنٍ وَلِفُلاَنٍ : Бир нарсани сотувга тақдим этдим; бир нарсани фалон кишига тақдим этдим. Қуйидаги оятлар шу маънодадир: ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ : Сўнгра уларни фаришталарга тақдим этди (2/Бақара 31); وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا : Улар сенинг Роббингга саф-саф тақдим этилдилар (18/Каҳф 48); إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا : Биз омонатни осмонларга, Ерга ва тоғларга таклиф қилдик; улар уни кўтаришдан бош тортдилар (33/Аҳзоб 72); وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا : Ўша куни жаҳаннамни кофирларнинг кўзлари олдига кўндаланг қиламиз (18/Каҳф 100); : (46/Аҳқоф 20). (2/Бақара 224). (32/Сажда 22); : (21/Анбиё 32). : : (3/Оли Имрон 23); (14/Иброҳим 48). Лекин охиратда яратиладиган осмонлар ва ернинг ҳозиргисидан каттароқ бўлишига ҳеч қандай тўсиқ йўқ. Ривоят қилинишича, бир яҳудий Ҳазрат Умардан шу оят ҳақида сўраб, шундай деган: “Дўзах қаерда?” Ҳазрат Умар эса: “Кеча келганда кундуз қаерда бўлади?” – деб жавоб берган. , деганинг кабидир. (9/Тавба 42); яъни осон бир фойда бўлганида эди. (2/Бақара 235). Бу эса эркакнинг аёлга: “Сен гўзалсан, сен рағбат қилинадиган аёлсан”, – каби гапларни айтишидир.