س ح ر
С-ҳ-р
سَحَر : Ҳалқум учига ва ўпкага айтилади. Бу ўзакдан шундай дейилади: اِنْتَفَخَ سَحْرُهُ : Ўпкаси шишди; بَعِيرٌ سَحِيرٌ Ўпкаси катта туя. سُحَارَة : Сўйиш пайтида ўпкадан олиниб ташланадиган қисмдир. Бу сўзнинг тузилиши, نُفَايَة /чиқинди ва سُقَاطَة /тўкинди сўзларининг тузилишлари билан бир хилдир. سِحْر сўзи ҳам шу маънодан олинган дейилади. У ҳам ўпкага таъсир этишдир. Сеҳр турли маънолар учун ишлатилади:
1- Алдаш ва ҳақиқати бўлмаган хаёллар: Масалан; қўл чаққонлиги туфайли кўзларни алдайдиган кўзбойлағичнинг; қулоқларни ҳақиқатни англашдан тўсадиган безакли сўзлар билан ғийбатчининг қилганлари каби. Мана бу оятлар шу маънодадир: سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ : Одамларнинг кўзларини сеҳрладилар ва уларни даҳшатга туширдилар (7/Аъроф 116); فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِن سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى : Сеҳргарларнинг ҳассалари ва арқонлари, сеҳрлари сабабли, Мусога худди юриб кетаётгандек туюлди (20/Тоҳо 66).
Мана шу нуқтаи назардан, Мусо алайҳиссаломнинг қавми уни соҳир/сеҳргар деб номлаган эдилар: وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ : Эй сеҳргар, биз учун Роббингга дуо қил, дедилар (43/Зухруф 49).
2- Шайтонга бир навъ яқинлашиш билан унинг ёрдамини қўлга киритиш:
هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَن تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ * تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ : Шайтонлар кимга тушишини сизларга хабар берайми? Улар ҳар бир гуноҳкор бўҳтончига тушади (26/Шуъаро 221-222). Мана бу оят шу маънодадир: وَلَكِنَّ الشَّيْاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ : Лекин шайтонлар куфр келтирган эдилар; одамларга сеҳрни ўргатардилар (2/Бақара 102).
3- Сеҳрнинг бу ишлатилиши эса тор фикрлиларнинг мана бу даъвосидир: Сеҳр; шакл ва хусусиятларни ўзгартира оладиган; масалан, инсонни эшакка айлантира оладиган бир ишдир. Лекин тадқиқотчилар наздида бунинг ҳеч қандай ҳақиқати йўқдир. Баъзан сеҳр билан чиройли сўзлаш назарда тутилади. Шунинг учун “إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا : Баённинг бир қисми сеҳрдир.” дейилган.
Баъзан нозик ишга сеҳр дейилади. Масалан, табиблар, “ اَلطَّبِيعَةُ سَاحِرَةٌ : Табиат сеҳргардир.” деганлар. Шунингдек, ғизога ҳам сеҳр деганлар. Чунки унинг таъсири нозик ва нафисдир. Аллоҳ буюради: بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ : Аслида, биз сеҳрга чалинган бир қавммиз (15/Ҳижр 15); яъни билимимиздан сеҳр билан буриб юборилганмиз. Мана бу оят ҳам шу маънодадир: قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ : “Сен, аниқ сеҳрланганлардансан” дедилар (26/Шуъаро 153).
Баъзилар оятни шундай изоҳлайдилар: Мушриклар Солиҳ алайҳиссаломнинг ғизога муҳтож эканига эътибор қаратиш учун “Сен ўзларига саҳар/ўпка берилганлардансан” дедилар. Худди мана бу оят каби: وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ : “Бу пайғамбарга нима бўлдики, таом ейди” дедилар (25/Фурқон 7). Шунингдек, мана бу оятдаги каби унинг инсон эканига ҳам эътибор қаратганлар: مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنَا : Сен ҳам бизга ўхшаган бир инсонсан (26/Шуъаро 154).
Баъзиларга кўра эса оятнинг маъноси шудир: Сен ўзларига сеҳр берилган ва унинг нозиклиги ила келтирган ҳамда даъво қилган нарсаларига эришган кишилардансан. Мана бу оятлар шу икки маънога ҳам ҳамл қилинган: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُورًا : Сизлар сеҳрланган бир кишидан бошқасига эргашмаяпсизлар! (17/Исро 47); فَقَالَ لَهُ فِرْعَونُ إِنِّي لاَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا : Фиръавн унга: “Эй Мусо, мен сени сеҳрланган деб ўйламоқдаман” деди (17/Исро 101).
Мана бу оятлар эса иккинчи маънога далолат қилади: إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ : Бу очиқ-ойдин бир сеҳрдир (34/Сабаъ 43); وَجَاءوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ : ва катта бир сеҳр кўрсатдилар (7/Аъроф 116); أَسِحْرٌ هَذَا وَلاَ يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ : Сеҳрми бу? Ҳолбуки, сеҳргарлар муваффақият қозонмаслар! (10/Юнус 77); فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ : Сеҳргарлар маълум бир куннинг белгиланган вақтида тўпландилар (26/Шуъаро 38); فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا : Шундан сўнг сеҳргарлар саждага йиқилдилар (20/Тоҳо 70).
سَحَر ва سُحْرَة : Кеча охиридаги қоронғуликнинг, кундуз ёруғлиги билан аралашишидир. Бу сўзлар шу вақтнинг исми қилинган. لَقِيتُهُ بِأَعْلَى السَّحَرَيْنِ /Уни ҳар икки саҳар учида учратдим, дейилади. مُسْحِر : Тонг пайтида йўлга чиққан кишидир; سَحُور : Саҳар вақтида ейиладиган таомдир; تَسَحُّر эса шу таомни ейишдир.
1- Алдаш ва ҳақиқати бўлмаган хаёллар: Масалан; қўл чаққонлиги туфайли кўзларни алдайдиган кўзбойлағичнинг; қулоқларни ҳақиқатни англашдан тўсадиган безакли сўзлар билан ғийбатчининг қилганлари каби. Мана бу оятлар шу маънодадир: سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ : Одамларнинг кўзларини сеҳрладилар ва уларни даҳшатга туширдилар (7/Аъроф 116); فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِن سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى : Сеҳргарларнинг ҳассалари ва арқонлари, сеҳрлари сабабли, Мусога худди юриб кетаётгандек туюлди (20/Тоҳо 66).
Мана шу нуқтаи назардан, Мусо алайҳиссаломнинг қавми уни соҳир/сеҳргар деб номлаган эдилар: وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ : Эй сеҳргар, биз учун Роббингга дуо қил, дедилар (43/Зухруф 49).
2- Шайтонга бир навъ яқинлашиш билан унинг ёрдамини қўлга киритиш:
هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَن تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ * تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ : Шайтонлар кимга тушишини сизларга хабар берайми? Улар ҳар бир гуноҳкор бўҳтончига тушади (26/Шуъаро 221-222). Мана бу оят шу маънодадир: وَلَكِنَّ الشَّيْاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ : Лекин шайтонлар куфр келтирган эдилар; одамларга сеҳрни ўргатардилар (2/Бақара 102).
3- Сеҳрнинг бу ишлатилиши эса тор фикрлиларнинг мана бу даъвосидир: Сеҳр; шакл ва хусусиятларни ўзгартира оладиган; масалан, инсонни эшакка айлантира оладиган бир ишдир. Лекин тадқиқотчилар наздида бунинг ҳеч қандай ҳақиқати йўқдир. Баъзан сеҳр билан чиройли сўзлаш назарда тутилади. Шунинг учун “إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا : Баённинг бир қисми сеҳрдир.” дейилган.
Баъзан нозик ишга сеҳр дейилади. Масалан, табиблар, “ اَلطَّبِيعَةُ سَاحِرَةٌ : Табиат сеҳргардир.” деганлар. Шунингдек, ғизога ҳам сеҳр деганлар. Чунки унинг таъсири нозик ва нафисдир. Аллоҳ буюради: بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ : Аслида, биз сеҳрга чалинган бир қавммиз (15/Ҳижр 15); яъни билимимиздан сеҳр билан буриб юборилганмиз. Мана бу оят ҳам шу маънодадир: قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ : “Сен, аниқ сеҳрланганлардансан” дедилар (26/Шуъаро 153).
Баъзилар оятни шундай изоҳлайдилар: Мушриклар Солиҳ алайҳиссаломнинг ғизога муҳтож эканига эътибор қаратиш учун “Сен ўзларига саҳар/ўпка берилганлардансан” дедилар. Худди мана бу оят каби: وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ : “Бу пайғамбарга нима бўлдики, таом ейди” дедилар (25/Фурқон 7). Шунингдек, мана бу оятдаги каби унинг инсон эканига ҳам эътибор қаратганлар: مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنَا : Сен ҳам бизга ўхшаган бир инсонсан (26/Шуъаро 154).
Баъзиларга кўра эса оятнинг маъноси шудир: Сен ўзларига сеҳр берилган ва унинг нозиклиги ила келтирган ҳамда даъво қилган нарсаларига эришган кишилардансан. Мана бу оятлар шу икки маънога ҳам ҳамл қилинган: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُورًا : Сизлар сеҳрланган бир кишидан бошқасига эргашмаяпсизлар! (17/Исро 47); فَقَالَ لَهُ فِرْعَونُ إِنِّي لاَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا : Фиръавн унга: “Эй Мусо, мен сени сеҳрланган деб ўйламоқдаман” деди (17/Исро 101).
Мана бу оятлар эса иккинчи маънога далолат қилади: إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ : Бу очиқ-ойдин бир сеҳрдир (34/Сабаъ 43); وَجَاءوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ : ва катта бир сеҳр кўрсатдилар (7/Аъроф 116); أَسِحْرٌ هَذَا وَلاَ يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ : Сеҳрми бу? Ҳолбуки, сеҳргарлар муваффақият қозонмаслар! (10/Юнус 77); فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ : Сеҳргарлар маълум бир куннинг белгиланган вақтида тўпландилар (26/Шуъаро 38); فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا : Шундан сўнг сеҳргарлар саждага йиқилдилар (20/Тоҳо 70).
سَحَر ва سُحْرَة : Кеча охиридаги қоронғуликнинг, кундуз ёруғлиги билан аралашишидир. Бу сўзлар шу вақтнинг исми қилинган. لَقِيتُهُ بِأَعْلَى السَّحَرَيْنِ /Уни ҳар икки саҳар учида учратдим, дейилади. مُسْحِر : Тонг пайтида йўлга чиққан кишидир; سَحُور : Саҳар вақтида ейиладиган таомдир; تَسَحُّر эса шу таомни ейишдир.