س م ع
С-м-ъ
سَمْع : Қулоқнинг ўзи орқали товушларни эшитадиган қувватидир. Қулоқнинг вазифасига ҳам سَمْع дейилади. Бу ўзакдан سَمِعَ سَمْعًا /эшитди, шакли келади. Бу сўз баъзан қулоқ маъносида ишлатилади: خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ : Аллоҳ уларнинг қалбларини ва қулоқларини муҳрлаб қўйган (2/Бақара 7).
Баъзан эса سَمَاع каби қулоқнинг вазифаси маъносида ишлатилади: إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ : Албатта, улар эшитишдан узоқлаштирилганлар (26/Шуъаро 212); أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ : Ёки ўзи ҳозир бўлиб қулоқ тутган киши учун эслатма бордир (50/Қоф 37).
Гоҳида идрок этиш, гоҳида эса бўйсуниш маъноларида ишлатилади. Мана бундай дейсан: اِسْمَعْ مَا أَقُولُ لَكَ : Сенга айтадиган гапларимга қулоқ сол. لَمْ تَسْمَعْ مَا قُلْتُ : Айтган гапларимни эшитмадинг; яъни тушунмадинг. Бу маънода Аллоҳ буюради: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا : Уларга оятларимиз тиловат қилинганда “эшитдик/тушундик” дейдилар. “Истасак, биз ҳам бунга ўхшашини айтар эдик” (8/Анфол 31). وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا : “Эшитдик ва исён қилдик” дейдилар (4/Нисо 42); яъни сенинг айтганингни тушундик, лекин сенга бўйсунмадик. وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا : “Эшитдик ва итоат қилдик” дедилар (2/Бақара 285); яъни айтганингни тушундик ва лозимини бажо келтирдик.
وَلاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لاَ يَسْمَعُونَ : Эшитмаган ҳолларида “Эшитдик” деганлар каби бўлманглар (8/Анфол 21). Бу оятнинг маъноси “Тушунмаган ҳолларида тушундик дедилар” бўлиши мумкин бўлганидек, “Лозимини бажармаган ҳолларида тушундик дедилар” шаклида ҳам бўлиши мумкин. Зеро айтилган сўзнинг лозимини бажармаган киши, уни эшитмаган кишига ўхшаб қолади. Бу оят ортидан Аллоҳ буюради: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لاَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ : Аллоҳ уларда бирор яхшилик борлигини билганида эди, албатта, уларга эшиттирган бўларди, уларга эшиттирган тақдирда ҳам улар юз ўгириб орқага қайтган бўлардилар (8/Анфол 23); яъни уларда, ўзи орқали идрок эта оладиган бир қувват пайдо қилиш йўли билан уларга (ҳақни) уқтирган бўларди. وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ (4/Нисо 46) ояти икки хил тафсир қилиниши мумкин:
1- Инсоннинг кар бўлишини тилаган қарғишдир.
2- Инсонга қилинган бир дуодир.
Биринчиси мана бу иборага ўхшайди: أَسْمَعَكَ اللهُ : Аллоҳ сени кар қилсин.
Иккинчиси эса, кимнидир ёмонлаган пайтингда айтиладиган; أَسْمَعْتُ فُلاَنًا : Фалон кишини сўкдим, деган сўзга ўхшайди. Бу сўзнинг сўкиш маъносини англатиши маълумдир.
Ривоят қилинишича, Аҳли Китоб юқоридаги оятда келган сўзни Пайғамбарга (сав) айтишарди ва бу билан уни улуғлаётган ҳамда унга дуо қилаётгандек тасаввур уйғотишарди, ҳолбуки улар айтган гаплари билан унга қарғиш қилишарди.
Аллоҳ таоло سَمْع ни мўминлар учун исбот этган ёки кофирлардан инкор этган ёхуд уни қўлга киритишга рағбатлантирган ҳар бир жойда ундан мақсад — маънони тасаввур ва тафаккур қилишдир: أَمْ لَهُمْ آَذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا : Ёки уларнинг эшитадиган қулоқлари борми? (7/Аъроф 195); صُمٌّ بُكْمٌ : (Улар) кардирлар, соқовдирлар (2/Бақара 18); فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ : Уларнинг қулоқларида оғирлик бордир (41/Фуссилат 44).
Аллоҳ таолони سَمْع билан сифатлаганингда, бундан мақсад — Унинг масмуотини/эшитиладиган нарсаларни билиши ва уларнинг мукофотини беришидир: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا : Аллоҳ сен билан эри ҳақида тортишаётган аёлнинг сўзини эшитди (58/Мужодала 1); لَقَدْ سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء : Аллоҳ: “Аллоҳ камбағал, биз эса бойлармиз” деганларнинг сўзини эшитди (3/Оли Имрон 181); إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلاَ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ : Сен ўликларга эшиттира олмайсан, орқасига ўгирилиб қочаётган карларга ҳам чақириқни уқтира олмайсан (27/Намл 80). Яъни сен уларга уқтира олмайсан, чунки улар, ёмон амаллари билан инсонга хос ҳаёт бўлмиш ақлий қувватни йўқотиш борасида ўликларга ўхшайдилар.
أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ : У нақадар мукаммал кўрувчи, нақадар эшитувчидир! (18/Каҳф 26). Яъни Аллоҳ таолонинг фавқулодда ҳикматларини билган киши У Зот ҳақида бу сўзни айтади. Аллоҳ ҳақида; مَا أَبْصَرَهُ وَمَا أَسْمَعَهُ таажжуб шакли ишлатилмайди, чунки юқорида ўтганидек, Аллоҳ фақат самъ/ваҳий келган нарсалар билангина сифатланиши мумкин. Аллоҳ таолонинг кофирларни сифатлаётиб айтгани; أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا : Бизга келадиган кунда, нақадар яхши эшитадилар, нақадар яхши кўрадилар! (19/Марям 38) деган сўзнинг маъноси шудир: Кофирлар, нафсларига зулм қилганлари ва тафаккурни тарк этганлари сабабли бугун ўзларига махфий қолган ва ундан адашган нарсани охират кунида эшитиб-кўрадилар.
خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا : Биз берган нарсани маҳкам ушланглар, қулоқ тутинглар! (2/Бақара 93); سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ : Ёлғонга қулоқ осувчилар бордир (5/Моида 42); яъни ёлғонга чиқариш учун сени тинглайдилар. سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آَخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ : Сенга келмаган бошқа бир қавм номидан қулоқ тутувчилар бордир (5/Моида 41); яъни уларнинг ўрнига тинглайдилар.
إستماع : Қулоқ тутиш/Тинглашдир: نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ : Биз уларнинг, сени тинглаётган пайтларида нима сабабдан тинглаётганларини биламиз (17/Исро 47); وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ : Улардан баъзиси сени тинглайди (47/Муҳаммад 16); وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ : Улар ичида сени тинглайдиганлар ҳам бордир (10/Юнус 42); وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ : Тингла, ўша куни жарчи яқин бир макондан нидо қилади (50/Қоф 41).
أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ والأَبْصَارَ : Ёки у қулоқ ва кўзларнинг эгаси ким? (10/Юнус 3); яъни уларнинг қулоқларини, кўзларини яратган ва уларни асрашни зиммасига олган ким? مِسْمَع ва مَسْمَع : Қулоқ тешигидир. Челакнинг тешигига тақиладиган ҳалқа ҳам шунга ўхшатилган.
Баъзан эса سَمَاع каби қулоқнинг вазифаси маъносида ишлатилади: إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ : Албатта, улар эшитишдан узоқлаштирилганлар (26/Шуъаро 212); أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ : Ёки ўзи ҳозир бўлиб қулоқ тутган киши учун эслатма бордир (50/Қоф 37).
Гоҳида идрок этиш, гоҳида эса бўйсуниш маъноларида ишлатилади. Мана бундай дейсан: اِسْمَعْ مَا أَقُولُ لَكَ : Сенга айтадиган гапларимга қулоқ сол. لَمْ تَسْمَعْ مَا قُلْتُ : Айтган гапларимни эшитмадинг; яъни тушунмадинг. Бу маънода Аллоҳ буюради: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا : Уларга оятларимиз тиловат қилинганда “эшитдик/тушундик” дейдилар. “Истасак, биз ҳам бунга ўхшашини айтар эдик” (8/Анфол 31). وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا : “Эшитдик ва исён қилдик” дейдилар (4/Нисо 42); яъни сенинг айтганингни тушундик, лекин сенга бўйсунмадик. وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا : “Эшитдик ва итоат қилдик” дедилар (2/Бақара 285); яъни айтганингни тушундик ва лозимини бажо келтирдик.
وَلاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لاَ يَسْمَعُونَ : Эшитмаган ҳолларида “Эшитдик” деганлар каби бўлманглар (8/Анфол 21). Бу оятнинг маъноси “Тушунмаган ҳолларида тушундик дедилар” бўлиши мумкин бўлганидек, “Лозимини бажармаган ҳолларида тушундик дедилар” шаклида ҳам бўлиши мумкин. Зеро айтилган сўзнинг лозимини бажармаган киши, уни эшитмаган кишига ўхшаб қолади. Бу оят ортидан Аллоҳ буюради: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لاَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ : Аллоҳ уларда бирор яхшилик борлигини билганида эди, албатта, уларга эшиттирган бўларди, уларга эшиттирган тақдирда ҳам улар юз ўгириб орқага қайтган бўлардилар (8/Анфол 23); яъни уларда, ўзи орқали идрок эта оладиган бир қувват пайдо қилиш йўли билан уларга (ҳақни) уқтирган бўларди. وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ (4/Нисо 46) ояти икки хил тафсир қилиниши мумкин:
1- Инсоннинг кар бўлишини тилаган қарғишдир.
2- Инсонга қилинган бир дуодир.
Биринчиси мана бу иборага ўхшайди: أَسْمَعَكَ اللهُ : Аллоҳ сени кар қилсин.
Иккинчиси эса, кимнидир ёмонлаган пайтингда айтиладиган; أَسْمَعْتُ فُلاَنًا : Фалон кишини сўкдим, деган сўзга ўхшайди. Бу сўзнинг сўкиш маъносини англатиши маълумдир.
Ривоят қилинишича, Аҳли Китоб юқоридаги оятда келган сўзни Пайғамбарга (сав) айтишарди ва бу билан уни улуғлаётган ҳамда унга дуо қилаётгандек тасаввур уйғотишарди, ҳолбуки улар айтган гаплари билан унга қарғиш қилишарди.
Аллоҳ таоло سَمْع ни мўминлар учун исбот этган ёки кофирлардан инкор этган ёхуд уни қўлга киритишга рағбатлантирган ҳар бир жойда ундан мақсад — маънони тасаввур ва тафаккур қилишдир: أَمْ لَهُمْ آَذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا : Ёки уларнинг эшитадиган қулоқлари борми? (7/Аъроф 195); صُمٌّ بُكْمٌ : (Улар) кардирлар, соқовдирлар (2/Бақара 18); فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ : Уларнинг қулоқларида оғирлик бордир (41/Фуссилат 44).
Аллоҳ таолони سَمْع билан сифатлаганингда, бундан мақсад — Унинг масмуотини/эшитиладиган нарсаларни билиши ва уларнинг мукофотини беришидир: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا : Аллоҳ сен билан эри ҳақида тортишаётган аёлнинг сўзини эшитди (58/Мужодала 1); لَقَدْ سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء : Аллоҳ: “Аллоҳ камбағал, биз эса бойлармиз” деганларнинг сўзини эшитди (3/Оли Имрон 181); إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلاَ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ : Сен ўликларга эшиттира олмайсан, орқасига ўгирилиб қочаётган карларга ҳам чақириқни уқтира олмайсан (27/Намл 80). Яъни сен уларга уқтира олмайсан, чунки улар, ёмон амаллари билан инсонга хос ҳаёт бўлмиш ақлий қувватни йўқотиш борасида ўликларга ўхшайдилар.
أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ : У нақадар мукаммал кўрувчи, нақадар эшитувчидир! (18/Каҳф 26). Яъни Аллоҳ таолонинг фавқулодда ҳикматларини билган киши У Зот ҳақида бу сўзни айтади. Аллоҳ ҳақида; مَا أَبْصَرَهُ وَمَا أَسْمَعَهُ таажжуб шакли ишлатилмайди, чунки юқорида ўтганидек, Аллоҳ фақат самъ/ваҳий келган нарсалар билангина сифатланиши мумкин. Аллоҳ таолонинг кофирларни сифатлаётиб айтгани; أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا : Бизга келадиган кунда, нақадар яхши эшитадилар, нақадар яхши кўрадилар! (19/Марям 38) деган сўзнинг маъноси шудир: Кофирлар, нафсларига зулм қилганлари ва тафаккурни тарк этганлари сабабли бугун ўзларига махфий қолган ва ундан адашган нарсани охират кунида эшитиб-кўрадилар.
خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا : Биз берган нарсани маҳкам ушланглар, қулоқ тутинглар! (2/Бақара 93); سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ : Ёлғонга қулоқ осувчилар бордир (5/Моида 42); яъни ёлғонга чиқариш учун сени тинглайдилар. سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آَخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ : Сенга келмаган бошқа бир қавм номидан қулоқ тутувчилар бордир (5/Моида 41); яъни уларнинг ўрнига тинглайдилар.
إستماع : Қулоқ тутиш/Тинглашдир: نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ : Биз уларнинг, сени тинглаётган пайтларида нима сабабдан тинглаётганларини биламиз (17/Исро 47); وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ : Улардан баъзиси сени тинглайди (47/Муҳаммад 16); وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ : Улар ичида сени тинглайдиганлар ҳам бордир (10/Юнус 42); وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ : Тингла, ўша куни жарчи яқин бир макондан нидо қилади (50/Қоф 41).
أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ والأَبْصَارَ : Ёки у қулоқ ва кўзларнинг эгаси ким? (10/Юнус 3); яъни уларнинг қулоқларини, кўзларини яратган ва уларни асрашни зиммасига олган ким? مِسْمَع ва مَسْمَع : Қулоқ тешигидир. Челакнинг тешигига тақиладиган ҳалқа ҳам шунга ўхшатилган.