س ل ل
С-л-л
سَلُّ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ : бир нарсани бошқа нарсадан тортиб чиқаришдир. Масалан; سَلُّ السَّيْفِ مِنَ الْغَمْدِ /қилични қинидан суғуриш; سَلُّ الشَّيْءِ مِنَ الْبَيْتِ /бирор нарсани уйдан ўғирлаш; سَلُّ الْوَلَدِ مِنَ اْلأَبِ /боланинг отанинг сулбидан сизиб чиқиши. Шу маънода болага سَلِيل дейилади. Аллоҳ буюради: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا : Аллоҳ ичингиздан, бир-бирининг ортига беркиниб сирғалиб кетаётганларни билади (24/Нур 53); وَلَقَدْ خَلَقْنَا اْلاِنْسَانَ مِنْ سُلاَلَةٍ مِنْ طِينٍ : Дарҳақиқат, Биз инсонни лойдан бир сизмадан яратдик (23/Муъминун 12); яъни тупроқдан сизиб чиққан мағздан яратдик.
Баъзиларга кўра, оятда келган سُلالَة сўзи манийдан кинояди. Бу билан нутфадан ҳосил бўлган мағз назарда тутилган. سُلّ /Сил (касаллиги): у сабабли эт ва қувват кетадиган касалликдир. قَدْ أَسَلَّهُ اللهُ : Аллоҳ унга силл/сил касаллигини берсин/уни камбағал қилсин.
Пайғамбар (сав) шундай марҳамат қиладилар: “لاَ إِسْلاَلَ وَلاَ إِغْلاَلَ : На ўғрилик, на хиёнат/ҳақсизлик бордир.” تَسَلْسَلَ الشَّيْءُ : нарса тебранди. Гўё у кетма-кет келиб-кетган деб тасаввур қилинган. Шунинг учун маънонинг такрорига эътибор қаратиш мақсадида лафзда такрор бўлган.
سِلْسِلَة /Занжир сўзи ҳам шу маънодадир: ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ : Сўнгра уни узунлиги етмиш қулоч бўлган занжирга боғланглар (69/Ҳаққо 32); إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَلاَسِلاَ وَأَغْلاَلاَ وَسَعِيرًا : Биз кофирлар учун занжирлар, кишанлар ва алангали олов тайёрлаб қўйганмиз (76/Инсон 4); إِذِ الاَغْلاَلُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاَسِلُ يُسْحَبُونَ : Бўйинларида кишанлар ва занжирлар бўлган ҳолда судралурлар (40/Ғофир 71). Пайғамбар (сав)дан шундай деганлари ривоят қилинади: “ يَا عَجَبًا لِقَوْمٍ يُقَادُونَ إِلَى الْجَنَّةِ بِالسَّلاَسِلِ : Занжирлар билан жаннатга ҳайдаб келтириладиган қавм нақадар ажойибдир.” ماءٌ سَلْسَلٌ : тиниқ бўлгунча ўзанида келиб-кетадиган сув. Шоир шундай дейди:
أَشْهَى إِلَيَّ مِنَ الرَّحِيقِ السَّلْسَلِ -238
238- Менга кўра, у, равон соф сувдан кўра ёқимлироқдир.
عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلاَ : Салсабил деб номланадиган бир булоқ (76/Инсон 18); яъни; ичиши енгил, лаззатли, равон ва оқими тезкор бўлган бир сув. Баъзиларга кўра سَلْسَبِيلاَ , жаннатдаги бир сув манбаининг исмидир. Айримларга кўра, ушбу сўз سَلْ سَبِيلا сўзларидан ташкил топган. Худди حَوْقَلَة, بَسْمَلَة ва шунга ўхшаш қўшма лафзлар каби. Айримлар эса, бу сўз тез оқадиган барча сув манбаларининг номи эканини айтадилар. أَسَلَةُ اللِّسَانِ : тилнинг ингичка томони.
Баъзиларга кўра, оятда келган سُلالَة сўзи манийдан кинояди. Бу билан нутфадан ҳосил бўлган мағз назарда тутилган. سُلّ /Сил (касаллиги): у сабабли эт ва қувват кетадиган касалликдир. قَدْ أَسَلَّهُ اللهُ : Аллоҳ унга силл/сил касаллигини берсин/уни камбағал қилсин.
Пайғамбар (сав) шундай марҳамат қиладилар: “لاَ إِسْلاَلَ وَلاَ إِغْلاَلَ : На ўғрилик, на хиёнат/ҳақсизлик бордир.” تَسَلْسَلَ الشَّيْءُ : нарса тебранди. Гўё у кетма-кет келиб-кетган деб тасаввур қилинган. Шунинг учун маънонинг такрорига эътибор қаратиш мақсадида лафзда такрор бўлган.
سِلْسِلَة /Занжир сўзи ҳам шу маънодадир: ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ : Сўнгра уни узунлиги етмиш қулоч бўлган занжирга боғланглар (69/Ҳаққо 32); إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَلاَسِلاَ وَأَغْلاَلاَ وَسَعِيرًا : Биз кофирлар учун занжирлар, кишанлар ва алангали олов тайёрлаб қўйганмиз (76/Инсон 4); إِذِ الاَغْلاَلُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاَسِلُ يُسْحَبُونَ : Бўйинларида кишанлар ва занжирлар бўлган ҳолда судралурлар (40/Ғофир 71). Пайғамбар (сав)дан шундай деганлари ривоят қилинади: “ يَا عَجَبًا لِقَوْمٍ يُقَادُونَ إِلَى الْجَنَّةِ بِالسَّلاَسِلِ : Занжирлар билан жаннатга ҳайдаб келтириладиган қавм нақадар ажойибдир.” ماءٌ سَلْسَلٌ : тиниқ бўлгунча ўзанида келиб-кетадиган сув. Шоир шундай дейди:
أَشْهَى إِلَيَّ مِنَ الرَّحِيقِ السَّلْسَلِ -238
238- Менга кўра, у, равон соф сувдан кўра ёқимлироқдир.
عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلاَ : Салсабил деб номланадиган бир булоқ (76/Инсон 18); яъни; ичиши енгил, лаззатли, равон ва оқими тезкор бўлган бир сув. Баъзиларга кўра سَلْسَبِيلاَ , жаннатдаги бир сув манбаининг исмидир. Айримларга кўра, ушбу сўз سَلْ سَبِيلا сўзларидан ташкил топган. Худди حَوْقَلَة, بَسْمَلَة ва шунга ўхшаш қўшма лафзлар каби. Айримлар эса, бу сўз тез оқадиган барча сув манбаларининг номи эканини айтадилар. أَسَلَةُ اللِّسَانِ : тилнинг ингичка томони.