س م و
С-м-в
Ҳар нарсанинг самоси – унинг юқори томонидир. Шоир бир отнинг сифати ҳақида шундай дейди:
وَأَحْمَرَ كَالدِّيبَاجِ أَمَّا سَمَاؤُهُ *** فَرَيًّا وَأَمَّا أَرْضُهُ فَمَحُولُ -244
244- Ипак каби қизилдир; устки томони ярқироқ, пастки томони эса чанглидир.
Баъзилар шундай деган: Ҳар бир само ўзидан пастдагиларга нисбатан само, ўзидан юқоридагиларга нисбатан эса ердир. Аммо энг юксак само бундай эмас; зеро у – ери бўлмаган самодир. Қуйидаги оят шу маънога ҳамл қилинган: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ اْلأَرْضِ مِثْلَهُنَّ : Аллоҳ етти қават осмонни ва Ердан ҳам ўшанча миқдорни яратган Зотдир (65/Талоқ 12).
Ёмғирга سَمَاء дейилиши, унинг осмондан келиши сабаблидир. Баъзилар юқоридаги маълумотларни эътиборга олиб, ёмғирга, у ерга тушмагунича само дейиш мумкин деб айтадилар.
Ўсимликларга ҳам سَمَاء дейилиши, ё само деб аталган ёмғирдан ҳосил бўлгани учун, ёки ер юзасидан кўра юқорироқ сатҳда бўлгани сабаблидир. Ернинг зидди бўлган سَمَاء сўзи муаннасдир. Баъзан музаккар ҳам бўлади.
Бу сўз ҳам бирлик, ҳам кўплик маъносида ишлатилади. Қуйидаги оят бунга далолат қилади: ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ : Сўнгра самога юзланди, уларни етти қават осмон қилиб тиклади (2/Бақара 29). Баъзан унинг кўплиги سَمَوَات шаклида келади: خَلَقَ السَّمَاوَاتِ : Осмонларни яратди (39/Зумар 5); قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ : “ (23/Муъминун 86). (82/Инфитор 1). сўзининг ҳам музаккар, ҳам муаннас шаклларида келишининг изоҳи қуйидагичадир. ва уларнинг ҳолатида бўлиб, музаккар ҳам, муаннас ҳам бўладиган ҳамда ўзларидан бирлик ва кўплик сифатида сўз юритиш мумкин бўлган жинс исмлар кабидир. Ёмғир маъносидаги (11/Ҳуд 41); (2/Бақара 31); яъни бирлик ва бирикмалари билан бирга барча лафз ва маъноларни ўргатди. Бунинг изоҳи қуйидагичадир: Исм икки қисмга бўлинади: Биринчиси: Истилоҳий вазъга кўра ишлатиладиганлар. Бу эса ўзларидан хабар бериладиган нарсаларда бўлади. Одам, от каби. Иккинчиси: Бирламчи вазъга кўра ишлатиладиганлар. Бу эса сўзнинг ҳар уч тури учун бўлади: Исм (ал-Мухбару анҳу), феъл (ал-хабару анҳу) ва ҳарф деб номланадиган, шу иккиси ўртасидаги боғловчи. Мана, юқоридаги оят билан кўзда тутилган нарса ҳам шудир. Чунки Одам алайҳиссалом исмларни ўргангани каби, феъл ва ҳарфларни ҳам ўрганган эди. Инсон, номланган нарса/мусамманинг бевосита ўзини билмагунича, у билан юзма-юз келганда фақат бу нарсанинг исмини билиш билан унинг нима эканини била олмайди. Масалан, ҳинд ёки рум тилида баъзи нарсаларнинг исмларини ўрганамиз, лекин бу исмлар мансуб бўлган (2/Бақара 31) оятидан мақсад – каломнинг ҳар уч тури ва мусамманинг зотларидаги суратларидир. (12/Юсуф 40) оятининг маъноси шудир: Сиз зикр қилган исмларнинг мусаммалари йўқдир. Улар мусаммасиз бир қатор исмлардир. Зеро мушрикларнинг, бу исмлар доирасида бутларда бор деб ишонган ҳақиқати мавжуд эмасдир. : (13/Раъд 33). (7/Аъроф 180); : (19/Марям 7); (53/Нажм 27); яъни фаришталарни “Аллоҳнинг қизлари” деб атайдилар. : (19/Марям 65); яъни Унинг исмига лойиқ бир ўхшашини ва ҳақиқий маънода Унинг сифатига лойиқ бирини биласанми? Оятнинг маъноси – “Унинг исми билан аталадиган бирини биласанми?” – дегани эмас. Зеро Аллоҳ таолонинг кўпгина исми бошқаси учун ишлатилади. Аммо бу исмнинг, Аллоҳ учун ишлатилганда англатган маъноси билан бошқаси учун ишлатилганда англатган маъноси бир хил эмасдир.
وَأَحْمَرَ كَالدِّيبَاجِ أَمَّا سَمَاؤُهُ *** فَرَيًّا وَأَمَّا أَرْضُهُ فَمَحُولُ -244
244- Ипак каби қизилдир; устки томони ярқироқ, пастки томони эса чанглидир.
Баъзилар шундай деган: Ҳар бир само ўзидан пастдагиларга нисбатан само, ўзидан юқоридагиларга нисбатан эса ердир. Аммо энг юксак само бундай эмас; зеро у – ери бўлмаган самодир. Қуйидаги оят шу маънога ҳамл қилинган: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ اْلأَرْضِ مِثْلَهُنَّ : Аллоҳ етти қават осмонни ва Ердан ҳам ўшанча миқдорни яратган Зотдир (65/Талоқ 12).
Ёмғирга سَمَاء дейилиши, унинг осмондан келиши сабаблидир. Баъзилар юқоридаги маълумотларни эътиборга олиб, ёмғирга, у ерга тушмагунича само дейиш мумкин деб айтадилар.
Ўсимликларга ҳам سَمَاء дейилиши, ё само деб аталган ёмғирдан ҳосил бўлгани учун, ёки ер юзасидан кўра юқорироқ сатҳда бўлгани сабаблидир. Ернинг зидди бўлган سَمَاء сўзи муаннасдир. Баъзан музаккар ҳам бўлади.
Бу сўз ҳам бирлик, ҳам кўплик маъносида ишлатилади. Қуйидаги оят бунга далолат қилади: ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ : Сўнгра самога юзланди, уларни етти қават осмон қилиб тиклади (2/Бақара 29). Баъзан унинг кўплиги سَمَوَات шаклида келади: خَلَقَ السَّمَاوَاتِ : Осмонларни яратди (39/Зумар 5); قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ : “ (23/Муъминун 86). (82/Инфитор 1). сўзининг ҳам музаккар, ҳам муаннас шаклларида келишининг изоҳи қуйидагичадир. ва уларнинг ҳолатида бўлиб, музаккар ҳам, муаннас ҳам бўладиган ҳамда ўзларидан бирлик ва кўплик сифатида сўз юритиш мумкин бўлган жинс исмлар кабидир. Ёмғир маъносидаги (11/Ҳуд 41); (2/Бақара 31); яъни бирлик ва бирикмалари билан бирга барча лафз ва маъноларни ўргатди. Бунинг изоҳи қуйидагичадир: Исм икки қисмга бўлинади: Биринчиси: Истилоҳий вазъга кўра ишлатиладиганлар. Бу эса ўзларидан хабар бериладиган нарсаларда бўлади. Одам, от каби. Иккинчиси: Бирламчи вазъга кўра ишлатиладиганлар. Бу эса сўзнинг ҳар уч тури учун бўлади: Исм (ал-Мухбару анҳу), феъл (ал-хабару анҳу) ва ҳарф деб номланадиган, шу иккиси ўртасидаги боғловчи. Мана, юқоридаги оят билан кўзда тутилган нарса ҳам шудир. Чунки Одам алайҳиссалом исмларни ўргангани каби, феъл ва ҳарфларни ҳам ўрганган эди. Инсон, номланган нарса/мусамманинг бевосита ўзини билмагунича, у билан юзма-юз келганда фақат бу нарсанинг исмини билиш билан унинг нима эканини била олмайди. Масалан, ҳинд ёки рум тилида баъзи нарсаларнинг исмларини ўрганамиз, лекин бу исмлар мансуб бўлган (2/Бақара 31) оятидан мақсад – каломнинг ҳар уч тури ва мусамманинг зотларидаги суратларидир. (12/Юсуф 40) оятининг маъноси шудир: Сиз зикр қилган исмларнинг мусаммалари йўқдир. Улар мусаммасиз бир қатор исмлардир. Зеро мушрикларнинг, бу исмлар доирасида бутларда бор деб ишонган ҳақиқати мавжуд эмасдир. : (13/Раъд 33). (7/Аъроф 180); : (19/Марям 7); (53/Нажм 27); яъни фаришталарни “Аллоҳнинг қизлари” деб атайдилар. : (19/Марям 65); яъни Унинг исмига лойиқ бир ўхшашини ва ҳақиқий маънода Унинг сифатига лойиқ бирини биласанми? Оятнинг маъноси – “Унинг исми билан аталадиган бирини биласанми?” – дегани эмас. Зеро Аллоҳ таолонинг кўпгина исми бошқаси учун ишлатилади. Аммо бу исмнинг, Аллоҳ учун ишлатилганда англатган маъноси билан бошқаси учун ишлатилганда англатган маъноси бир хил эмасдир.