س ف ر
С-ф-р
سَفْر : Пардани кўтаришдир. Бу сўз фақат моддий кашф маъносини англатади. Масалан; سَفَرَ الْعِمَامَةَ عَنِ الرَّأْسِ : Саллани бошнинг устидан кўтарди; سَفَرَ الخِمَارَ عَنِ الوَجْهِ : Рўмолни юзнинг устидан олди. سَفَرُ الْبَيْتِ : Уйнинг мисфари; яъни супурги билан супурилишидир. Бу эса уйни сафирдан; яъни тупроқдан тозалашдир.
إِسْفَار , ранг билан боғлиқ ҳолда ишлатилади: وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ : Ёришиб келаётган тонгга қасам (74/Муддассир 34); яъни ранги ёришаётган тонгга. وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ : У кунда баъзи юзлар ёруғ бўлади (80/Абаса 38). “أَسْفِرُوا بِالصُّبْحِ تُؤْجَرُوا : Бомдод намозини тонг ёришаётганда ўқинглар; мукофотланасизлар.” Бу сўз, "Ичига кирдим" маъносидаги أَسْفَرْتُ дан келиб чиққан. Худди أَصْبَحْتُ /тонг вақтига кирдим кабидир.
سَفَرَ الرَّجُلُ /Одам сафарга чиқди, فَهُوَ سَافِرٌ /у — йўловчидир. سَافَرَ феъли, инсоннинг макондан, маконнинг эса инсондан йўлга чиққани эътибори билан муфоала/мушорака маъносига хос қилинган. Сафар таоми ва бу таом солинадиган идиш маъносидаги سُفْرَة сўзи, سَفْر ўзагидан ясалган. Аллоҳ буюради: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ : Агар бемор бўлсангиз ёки сафар ҳолида бўлсангиз (4/Нисо 43). سِفْر : Ҳақиқатларни баён этувчи китобдир. Кўплиги أَسْفَار шаклида келади: كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا : Китобларни кўтариб кетаётган эшакнинг ҳолати кабидир (62/Жумуъа 5).
Бу оятда айнан أَسْفَار сўзининг ишлатилиши шунга эътибор қаратиш учундир: Таврот ўзи берган маълумотларни исботлаган бўлса-да, жоҳил киши уни кўтариб юрган эшак каби, ўша маълумотларни англашдан деярли йироқдир.
بِأَيْدِي سَفَرَةٍ * كِرَامٍ بَرَرَةٍ : Сафаранинг қўлларида * Қадрли ва ишончли сафаранинг (80/Абаса 15-16) оятидаги سَفَرَة дан мурод — қуйидаги оятда сифатланган фаришталардир: كِرَامًا كَاتِبِينَ : Муҳтарам котиблар (82/Инфитор 11). سَفَرَة, سَافِر сўзининг кўплигидир, худди كَاتِب ва كَتَبَة каби. سَفِير : Жамиятлар ўртасидаги бегоналик/совуқликни бартараф этувчи элчидир.
سَفِير , фоил маъносида фаъил вазнидадир. سِفَارَة , элчиликдир. Элчи, фаришталар ва китоблар, жамият билмаган нарсаларни уларга баён қилиш борасида тенгдирлар. Шунингдек سَفِير , мафъул маъносида супурилган нарса учун ҳам ишлатилади.
وَمَا السِّفَارُ قُبِّحَ السِّفارُ -235
235- Сифар нима эди; хунук бўлгур сифар!
Баъзиларга кўра шеърда келган سِفَارُ сўзи, туянинг бурнига ўтказиладиган темир бўлагидир. Агар бу борада мазкур байтдан бошқа далил бўлмаса, сўз юритилаётган калиманинг ساَفَرْتُ феълининг масдари бўлиш эҳтимоли бор.
إِسْفَار , ранг билан боғлиқ ҳолда ишлатилади: وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ : Ёришиб келаётган тонгга қасам (74/Муддассир 34); яъни ранги ёришаётган тонгга. وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ : У кунда баъзи юзлар ёруғ бўлади (80/Абаса 38). “أَسْفِرُوا بِالصُّبْحِ تُؤْجَرُوا : Бомдод намозини тонг ёришаётганда ўқинглар; мукофотланасизлар.” Бу сўз, "Ичига кирдим" маъносидаги أَسْفَرْتُ дан келиб чиққан. Худди أَصْبَحْتُ /тонг вақтига кирдим кабидир.
سَفَرَ الرَّجُلُ /Одам сафарга чиқди, فَهُوَ سَافِرٌ /у — йўловчидир. سَافَرَ феъли, инсоннинг макондан, маконнинг эса инсондан йўлга чиққани эътибори билан муфоала/мушорака маъносига хос қилинган. Сафар таоми ва бу таом солинадиган идиш маъносидаги سُفْرَة сўзи, سَفْر ўзагидан ясалган. Аллоҳ буюради: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ : Агар бемор бўлсангиз ёки сафар ҳолида бўлсангиз (4/Нисо 43). سِفْر : Ҳақиқатларни баён этувчи китобдир. Кўплиги أَسْفَار шаклида келади: كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا : Китобларни кўтариб кетаётган эшакнинг ҳолати кабидир (62/Жумуъа 5).
Бу оятда айнан أَسْفَار сўзининг ишлатилиши шунга эътибор қаратиш учундир: Таврот ўзи берган маълумотларни исботлаган бўлса-да, жоҳил киши уни кўтариб юрган эшак каби, ўша маълумотларни англашдан деярли йироқдир.
بِأَيْدِي سَفَرَةٍ * كِرَامٍ بَرَرَةٍ : Сафаранинг қўлларида * Қадрли ва ишончли сафаранинг (80/Абаса 15-16) оятидаги سَفَرَة дан мурод — қуйидаги оятда сифатланган фаришталардир: كِرَامًا كَاتِبِينَ : Муҳтарам котиблар (82/Инфитор 11). سَفَرَة, سَافِر сўзининг кўплигидир, худди كَاتِب ва كَتَبَة каби. سَفِير : Жамиятлар ўртасидаги бегоналик/совуқликни бартараф этувчи элчидир.
سَفِير , фоил маъносида фаъил вазнидадир. سِفَارَة , элчиликдир. Элчи, фаришталар ва китоблар, жамият билмаган нарсаларни уларга баён қилиш борасида тенгдирлар. Шунингдек سَفِير , мафъул маъносида супурилган нарса учун ҳам ишлатилади.
وَمَا السِّفَارُ قُبِّحَ السِّفارُ -235
235- Сифар нима эди; хунук бўлгур сифар!
Баъзиларга кўра шеърда келган سِفَارُ сўзи, туянинг бурнига ўтказиладиган темир бўлагидир. Агар бу борада мазкур байтдан бошқа далил бўлмаса, сўз юритилаётган калиманинг ساَفَرْتُ феълининг масдари бўлиш эҳтимоли бор.