س ب ب

سَبَب : Хурмо дарахтига чиқиш учун ишлатиладиган арқонга айтилади. Кўплиги أَسْبَاب шаклида келади: فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ : Агар шундай бўлса, сабаблар ичида кўтарилсинлар (38/Сод 10). سَبَب /Сабаб, қуйидаги турдаги ифодаларга [нарвон ва шунга ўхшашларга] ҳам тушунчавий жиҳатдан ишора қилмоқда: أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ : Ёки уларнинг устига чиқиб ваҳий эшитадиган бир нарвонлари борми? Агар шундай бўлса, эшитувчилари очиқ бир далил келтирсин (52/Тур 38).
Ўзи орқали бирор нарсага эришиладиган ҳар бир нарсага سَبَب дейилади: إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي اْلأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا _* فَأَتْبَعَ سَبَبًا : Биз унинг учун ер юзида куч ва салтанат ҳозирладик ва унга ҳар нарсадан бир сабаб бердик. У ҳам бир сабабга эргашди (18/Каҳф 84-85). Бу оятнинг маъноси шудир: Аллоҳ таоло унга, ўзи орқали мақсадга эришадиган ҳар турли билим ва воситани берган; у ҳам бу воситалардан бирига мурожаат қилган. Қуйидаги оят ҳам шу маънодадир: وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ _* أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لاظُنُّهُ كَاذِبًا : Фиръавн деди: Эй Ҳомон, сабабларга эриша олишим учун менга баланд бир қаср қур! * Осмонларнинг сабабларига эришсам, Мусонинг худосига ҳам эришаман. Мен уни ёлғончи бир киши деб ўйлайман (40/Ғофир 36-37). Яъни; умид қиламанки, шу тариқа осмондаги восита ва сабабларни ўрганаман-да, улар билан Мусо даъво қилган нарсанинг билимига эришаман.
Узунлиги жиҳатидан арқонга ўхшатилиб, салла, рўмол ва узун кийимга سِبّ дейилади. Худди шунингдек, مَنْهَجُ الطَّرِيقِ (йўл йўналиши) ҳам ҳам арқонга, ҳам узун кийимга ўхшатилиб, سَبَب билан сифатланмоқда.
سَبّ : Хафа қилувчи сўкишдир: وَلاَ تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ : Аллоҳдан бошқа ёлворадиган худоларини сўкманг, акс ҳолда улар ҳам жоҳиллик билан ҳаддидан ошиб, Аллоҳни сўкадилар (6/Анъом 108). Уларнинг Аллоҳни сўкишлари, Уни очиқдан-очиқ сўкканлари маъносида эмас; балки Унинг ҳақида гапиришга берилиб, Унга муносиб бўлмаган нарсалар билан Уни зикр қиладилар. Бу гапни тортишув билан шу қадар чўзадиларки, Аллоҳ таолони, У поклик топган кўп сифатлар билан зикр қиладиган даражага етадилар.
Шоир шундай дейди:
فَمَا كَانَ ذَنْبُ بَنِي مَالَكٍ *** بِأَنْ سُبَّ مِنْهُمْ غُلاَمٌ فَسَبَّ -220
221- بِأَبْيَضَ ذِي شُطَبٍ قَاطِعٍ *** يَقُطُّ الْعِظَامَ وَيَبْرِي الْعَضَبْ
220- Бани Моликнинг гуноҳи, йигитларидан бири бахиллик билан айбланди деб, кесди;
221- Чизиқли ўткир қилич билан; суякларни кесмоқда ва қиличини чархламоқда.
Шоир, бу байтлар билан бошқа бир шоир айтган қуйидаги шеърга эътибор қаратмоқда:
وَنَشْتُمُ بِاْلأَفْعَالِ لاَ بِالتَّكَلُّمِ -222
222- Биз сўз билан эмас, амаллар билан айблаймиз.
سِبّ сўзи,: مُسَابّ /ёмонловчи/сўкувчи маъносидадир. Шоир шундай дейди:
23- لاَ تَسُبَّنَّنِي فَلَسْتَ بِسِبِّي *** إِنَّ سِبِّي مِنَ الرِّجَالِ اَلْكَرِيمُ
223- Мени ёмонлама, чунки сен мени ёмонлай оладиган киши эмассан.
Кишилардан мени ёмонлайдиган бўлганлари, ҳурматли бўлганларидир.
سُبَّة : Айбланадиган нарсадир. Бу сўз, дубур/орқа тешикдан киноя қилинган. Орқа тешикнинг у билан номланиши, худди سَوْأَة билан номланиши кабидир.
Кўрсаткич бармоққа سَبَّابَة деб исм берилиши, сўкиш пайтида у билан ишора қилингани учундир. Кўрсаткич бармоғининг бу тарзда номланиши ҳам, тасбеҳ айтиш учун ҳаракат қилгани сабабли, مُسَبِّحَة деб номланиши кабидир.